Phenomenology of lacking control : how do I experience a loss of influence on the surroundings?

W niniejszym rozdziale dokonujemy przeglądu oraz integracji dwóch różnych perspektyw badania poczucia (braku) kontroli i sprawczości: perspektywy behawiorystycznej oraz fenomenologicznej. Naszym celem jest próba zrozumienia, w jaki sposób doświadczenie obiektywnego braku wpływu na otoczenie kształtuje subiektywne poczucie, że jesteśmy autorami naszych działań. W pierwszej części rozdziału - skupionej na perspektywie behawiorystycznej - przedstawiamy niektóre dowody na to, że brak kontroli zagraża obiektywnej sprawczości, tj. prowadzi do pogorszenia rozmaitych funkcji wykonawczych ludzkiego organizmu. W kolejnej części skupiamy się na perspektywie fenomenologicznej. Wprowadzamy w tej części pojęcie "poczucia sprawczości" (sense of agency), tzn. ogólnie rozumianego doświadczenia bycia autorem własnych działań. Przedstawiamy modele, które wskazują, że na to doświadczenie składają się zarówno procesy będące sądami o własnej sprawczości (judgement of agency), jak i bardziej podstawowe uczucia sprawczości (feeling of agency). Następnie przedstawiamy jedną z najbardziej popularnych miar związanych z uczuciem sprawczości - wiązanie intencjonalne (intentional binding). Dokonujemy przeglądu badań - w tym badań własnych - wykazujących, że doświadczenie braku wpływu na bieg zdarzeń może istotnie zmniejszać uczucie sprawczości i prowadzić do zaniku wiązania intencjonalnego. W końcowej części rozdziału próbujemy zrozumieć mechanizmy prowadzące do spadku wiązania intencjonalnego po długotrwałej deprywacji kontroli. Odwołujemy się do badań własnych, w których wykazujemy, że deprywacja kontroli sprzyja pojmowaniu świata w deterministyczny sposób, tj. taki, w którym nie ma miejsca na "wolną wolę".