On „skeptical liberalism” – the political philosophy of Mirosław Dzielski

Praca poświęcona jest ukazaniu oryginalnej syntezy wątków zaczerpniętych z filozofii neoliberalnej z postawą „realizmu politycznego” i katolicką nauką społeczną na temat kapitalizmu i rynku, zaproponowanej w opublikowanych na przeciągu lat 70. i 80. tekstach programowych oraz w publicystyce politycznej krakowskiego filozofa polityki i działacza polityczno-społecznego Mirosława Dzielskiego, owego – posługując się zwrotem Michaela Novaka – „polskiego Hayeka”. Jego liberalizm, nazywany także „sceptycznym” ze względu na przyjmowanie koncepcji człowieka poważnie traktującej ograniczenia jednostkowego intelektu, ludzką niedoskonałość i predylekcję do popełniania błędów, jest liberalizmem konserwatywnym i chrześcijańskim, dążącym do zbliżenia komponentu gospodarczego antyetatyzmu z konserwatyzmem kulturowym. W przekonaniu liberałów sceptycznych, można powiedzieć, oświeceniowa koncepcja ludzkiej racjonalności legła u źródeł myślenia utopijnego; rozum bowiem – jeżeli wyemancypuje się go z obyczaju i tradycji – zaczyna wzmacniać dążności centralistyczne i konstruktywistyczne. To zjawisko Friedrich August von Hayek nazywał „zgubną pychą rozumu”. Takie nastawienie nie oznacza, oczywiście, reprezentowania programu odrzucenia rozumu i aprobowania irracjonalności – liberalizm sceptyczny też jest pewnego rodzaju racjonalizmem, ale uznającym, że wyjaśnienia racjonalistyczne natrafiają na ograniczenia, gdyż ludzie potrafią być racjonalni w granicach niejako określonych przez obyczaj i tradycję.Tekst magisterium składa się z czterech rozdziałów. Celem pierwszego z nich było dokonanie przybliżenia koncepcji stanowiących inspirację dla liberalizmu krakowskiego myśliciela: w szczególności idei konserwatywno-liberalnego ewolucjonizmu F.A. Hayeka wraz z utylitarystycznym neoliberalizmem Miltona Friedmana, które stanowiły dla polskiej wersji liberalizmu sceptycznego główną inspirację na poziomie doktryny polityczno-ekonomicznej. Z perspektywy refleksji nad problematyką cywilizacyjną horyzont intelektualny Dzielskiego wyznacza nazwisko Feliksa Konecznego, przedwojennego historyka i polihistora, a gdy idzie o krytykę totalitaryzmu i namysł nad jego genezą w koncepcji Dzielskiego można znaleźć pewne wątki zbieżne z dociekaniami Karla Raimunda Poppera. W rozdziale drugim rekonstruuje się i analizuje podstawowe cechy dystynktywne doktryny liberalnej w ujęciu filozofii politycznej Dzielskiego: afirmację jednostkowej wolności (wspartej na wspólnym tak dla liberalizmu w wydaniu Dzielskiego, jak i dla chrześcijańskiej koncepcji człowieka pojęciu osobowej godności) i rozumu, antropologiczny optymizm i indywidualizm. Trzeci rozdział stanowi próbę naświetlenia możliwości dokonania zgodnej z chrześcijańską myślą społeczną recepcji klasycznego liberalizmu i zaszczepienia go na chrześcijańskim gruncie, nadając mu spójny kształt. Autor podjął też problem znaczenia religii dla życia społecznego i politycznego oraz realizacji celów formacji konserwatywno-liberalnej w świetle twórczości filozoficznej Dzielskiego, a także stosunku projektu liberalizmu programowo chrześcijańskiego wobec nauki papieża Jana Pawła II zawartej w papieskich encyklikach społecznych. W rozdziale czwartym zaś charakteryzuje się wysuniętą przez Mirosława Dzielskiego taktykę „twórczego antykomunizmu” i „historycznego kompromisu” z komunistyczną nomenklaturą, rozważając zasadność wpisania jego koncepcji w tradycję określaną przez historyków filozofii mianem fenomenu „realizmu politycznego”. Autor pragnął w tej części zbadać sposób, w jaki Dzielski odnosił się zarówno do Polski Ludowej, jak i do ówczesnej tzw. „opozycji demokratycznej” czy też w ogóle postulatu demokratyzacji życia politycznego w kraju. Rozdział ten zarazem podsumowuje całość pracy magisterskiej.

The work is dedicated to presenting the original synthesis of topics taken from neoliberal philosophy, from the position of „political realism” and Catholic social teaching on capitalism and market, proposed in curricular texts published during 70's and 80's, as well as political journalism of Cracovian philosopher of politics and political-social activist Mirosław Dzielski, nicknamed by Michael Novak „the Polish Hayek”. His liberal attitude, branded „sceptical” due to the concept of a human seriously treating the limitations of an individual intellect, human imperfection, and predilection for making mistakes, is a conservative and Christian liberalism, aiming at reconciliation of administrative constituent of anti-statism with cultural conservatism. According to the belief of sceptical liberals, we may say, the Enlightenment era concept of human rationality gave rise to the utopian thought; since the mind – emancipated from custom and tradition – begins to consolidate centralist and constructivist tendencies. This phenomenon was called „the fatal conceit of reason”. Such attitude does not mean, naturally, to embrace a rejection of mind and endorse irrationality – sceptical liberalism is a sort of rationalism albeit acknowledging that rationalistic explanations face limitations, forasmuch people can be rational within the limits of custom and tradition.The thesis comprises four chapters. The objective of the first one is to expound the concepts inspiring Cracovian thinker's liberalism: in particular the idea of conservative-liberal evolutionism of F.A. Hayek along with utilitarian neoliberalism of Milton Friedman. These ideas were a main trigger for the Polish version of sceptical liberalism at the level of political-economic doctrine. From a viewpoint of reflection over civilization issues, the intellectual background of Dzielski is marked out by the name of Feliks Koneczny, pre war historian and polymath, and when it comes to the critique of totalitarian systems and his considerations over their origins, in Dzielski's ideas we can find some traits common with Carl Raimund Popper's inquiries. In second chapter basic distinctive characteristics of liberal doctrine in terms of Dzielski's political philosophy is reconstructed and analysed: affirmation of individual freedom (based on the notion of personal dignity common for both Dzielski's liberalism and Christian view of a human person) and of reason, anthropological optimism and individualism. Third chapter attempts to shed a light over the possibility for a classical liberalism to undergo a reception in accordance with Christian social thought and its implementation into the Christian groundwork, rendering it coherent. The author also considered the question of importance of religion for social and political life and the execution of the conservative-liberal formation's objectives in terms of Dzielski's philosophical output. The author also examined programmatically Christian liberalism's attitude towards the teachings of Pope John Paul II included in papal social encyclicals. The fourth chapter presents Dzielski's proposal: a tactic of „creative anticommunism” and „historical compromise” with communist Party elite, considering the legitimacy of embracing its conception into the tradition termed by philosophy historians as a phenomenon of „political realism”. In this part of the thesis, the author aimed at examining Dzielski's attitude to both People's Poland and the then so called „democratic opposition” or generally the stipulation of country's democratisation. This chapter also summarises the whole thesis.