The chimera as an image od demonic femininity in literature and art of Polish Modernism

Praca koncentruje się na motywie chimery jako jednym z licznych obrazów reprezentujących obraz kobiecości demonicznej w literaturze i sztuce polskiego modernizmu. Posługując się narzędziami komparatystycznymi autorka śledzi występowanie tego tematu zarówno w prozie i poezji, jak i szeroko pojmowanych sztukach plastycznych (malarstwo, rysunek, grafika, rzeźba). W pracy zostało także zarysowane podłoże światopoglądowe, jakim był przede wszystkim zdobywający wielką popularność mizoginizm, który przyczynił się w dużym stopniu do powstania negatywnego obrazu kobiety panującego w całej epoce. Kobiecie przypisywano okrucieństwo, drapieżność, uleganie pierwotnym instynktom i wrogość wobec mężczyzny. Francuski termin femme fatale odnosił się do postaci kobiecej przynoszącej mężczyźnie nieszczęście i doprowadzającej go nawet do śmierci.Motyw chimery stał się popularny zwłaszcza w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, w związku z zainteresowaniami twórców symbolistycznych. Wywodzi się z mitologii greckiej, gdzie chimera jest bestią złożoną z ciał trzech zwierząt: lwa, kozy i węża. Na przestrzeni wieków ikonografia chimery coraz dalej odbiegała od pierwotnego wzorca. Zarówno dla literatów, jak i plastyków, najbardziej atrakcyjny w tej postaci był aspekt złączenia ze sobą niepasujących do siebie części. Inne znaczenie słowa „chimera” rozumiane było jako „marzenie”, „fantazja”, „kaprys”. Na gruncie polskim znaczący był fakt wybrania chimery jako tytułu, a zarazem znaku rozpoznawczego elitarnego czasopisma artystyczno-literackiego tworzonego przez Zenona Przesmyckiego. O wiele większą popularność zdobyły jednak chimery stworzone przez Jacka Malczewskiego. Malarz uczynił ten motyw jednym ze stałych elementów swojej twórczości. Malczewski osadzał chimerę w wielu rozmaitych kontekstach. Jednym z nich było powierzenie jej roli kusicielki i przeciwniczki artysty, stającej na drodze do osiągnięcia sławy i spełnienia. Zgodnie z wyobrażeniami panującymi w epoce, Malczewski wyposażył postać chimery w szereg cech na stałe związanych z wyobrażeniem femme fatale. Z jednej strony malarz czerpał z doświadczeń sztuki europejskiej, z drugiej jednak wprowadzał własne modyfikacje motywu. W pracy zostały omówione liczne obrazy Malczewskiego przedstawiające chimerę w kontekście kobiecości demonicznej, a także dzieła twórców zachodnioeuropejskich, które mogły wywrzeć wpływ na prace polskiego symbolisty.Popularne i znane obrazy Malczewskiego stały się źródłem inspiracji dla literatów sięgających po motyw chimery. Lucjan Rydel stworzył cykl wierszy będących ekfrazą kilku płócien Malczewskiego. Tadeusz Jaroszyński w swojej powieści zatytułowanej Chimera (1903) posługiwał się obrazami blisko spokrewnionymi z wyobraźnią Malczewskiego. W powieści chimera jest utożsamiana zarówno z niebezpieczną kobiecością, stanowiącą zagrożenie dla mężczyzny, jak i ze sztuką, która wymaga od artysty bezwzględnego poświęcenia. Oba te wątki są wspólne dla Jaroszyńskiego i Malczewskiego. Malczewski osadzał także chimerę w kontekście patriotyczno-martyrologicznym, co było odbiciem jego własnych poglądów. Ten pomysł został wykorzystany w powieści Chimera Andrzeja Struga (1918). W pracy znalazło się także omówienie pierwszej modernistycznej chimery w literaturze – bohaterki Kuszenia św. Antoniego Gustave’a Flauberta. Na niej w dużej mierze opierał się Wincenty Korab Brzozowski tworząc postać chimery w opowiadaniu Wśród gwiazd (1913).W podsumowaniu autorka zwraca uwagę nie tylko na cechy łączące motyw chimery w sztuce i literaturze polskiej z twórczością autorów zachodnich, lecz przede wszystkim podkreśla oryginalność kreacji stworzonych przez polskich twórców, zwłaszcza zaś silny wpływ wyobraźni Jacka Malczewskiego. Szczególną cechą motywu chimery jest jego uniwersalność, pozwalająca na zastosowanie tego symbolu także jako jednego z możliwych obrazów kobiecości demonicznej.

The study is focused on a motive of the chimera as one of numerous images representing the image of the demonic femininity in literature and art of the Polish modernism. Using comparative methods the author is presenting examples from prose and poetry, as well as the fine arts (painting, picture, graphics, sculpture). The thesis includes also basic information about misoginism that was extremely popular at that time. This outlook described a woman as a dangerous, wicked, aggressive creature possessed by primitive instincts. A French term femme fatale means “deadly woman”, who leads a man into misfortune and distress.The motive became popular especially in the second half of the 19th century, due to an interests of Symbolist authors. The chimera (in English also “chimaera”) was a female monster according to the Greek mythology. Her body was a mixture made from parts of three animals: a lion, a goat and a snake. Over the centuries the iconography of the chimera was evolving and far diverged from the previous model. Both authors and artists were interested the most in this aspect of the chimera being a fusion of various elements. Other meaning of the word "chimera" was the “dream”, “fantasy”, “whim” and those were also often used. In the Polish modernism chimeras were very popular. Zenon Przesmycki used this word as a title and a trademark of his exclusive journal. Jacek Malczewski, the most famous Polish Symbolist, chose the chimera as a one of his favorite characters. He painted chimeras in many different pictures, giving a different meaning. Sometimes he pictured this character as a seductive femme fatale, trying to draw a man away from his artwork. Malczewski surely was aware of other pictures of the chimera made by foreign artists, for example Gustave Moreau and Franz von Stück, but also he created his own vision. The study includes description of numerous artworks of Malczewski, especially the ones which contain representation of the demonic chimera.Furthermore, Malczewski’s artwork deeply affected other Polish authors. Lucjan Rydel wrote a series of poems describing some of Malczewski’s oil paintings. Tadeusz Jaroszyński’s novel entitled Chimera (1903) was inspirited by symbolist vision of Malczewski. The novel was a story of a young sculptor, for whom the chimera was a symbol of femininity and art at the same time. Malczewski also made the motif connected with Polish history and patriotism. This idea was developed by Andrzej Strug in his novel Chimera (1918). The study also discuss over the first modern picture of chimera in literature – found in Temptation of St. Antony by Gustave Flaubert. This work had an impact on Wincenty Korab Brzozowski’s story Wśród gwiazd (1913).It was discovered that Polish authors and artists derived from the European art, but also created their own vision of the chimera, adapted to their conditions. The most original artwork was definitely made by Jacek Malczewski and affected other artists. The chimera was an universal symbol, which allowed for applying this theme to many different situations and the demonic femininity was one of its possible meanings.