Kontekstualnij slovnik lemkivskogo âzyka

Contextual dictionary of the Lemko language

Wstęp i nauk. oprac. artykułów Helena Duć-Fajfer. Praca nauk. finans. w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego NPRH w latach 2014-2019

Choć pojęcie słownika kontekstualnego na ogół nie funkcjonuje w leksykografii, użyte zostało przez nas w celu szczególnego podkreślenia funkcji tego słownika, jaką jest uchwycenie specyfiki języka łemkowskiego nie tylko w aspekcie leksykalnym, znaczeniowym, ale w całej jego strukturze wyrażania i oddziaływania werbalnego. Włączamy bowiem niniejszy słownik do działań rewitalizacyjnych podejmowanych wobec wysoce zagrożonego języka łemkowskiego, rozumiejąc jego zanikanie nie tylko w znaczeniu ilościowym (ilość użytkowników), ale też jakościowym (upodabnianie się do języka dominującego). Wychwytywane w kontekstach niuanse znaczeniowe danych leksemów, które skrupulatnie aktywujemy w naszym słowniku, wpisują się w immersyjną metodą rewitalizacyjną. W przypadku języków mniejszościowych jedynie taki sposób rewitalizacji może okazać się skuteczny. Na tej bazie rozwija się wielofunkcyjny charakter słownika oraz metodologia pracy nad nim. Słownik spełnia funkcję objaśniającą/definiującą, normatywną, kulturową. W jak najwyższym stopniu stara się nawiązywać do języka żywego, mówionego i utrwalonego w tekstach. Stąd nie wprowadza wysoce porządkujących i schematyzujących norm konstruowania artykułu hasłowego, pozostawiając sposób definiowania hasła indywidualnym wyborom i intuicji językowej autorów podstawowej wersji tych artykułów. Odzwierciedlona zostaje w ten sposób naturalna różnorodność wyrażania w języku, który w wyższym stopniu bazuje na mechanizmach przekazu wewnątrzwspólnotowego, niż na instytucjonalnym wsparciu ukierunkowanym na standaryzację, skuteczność i ekonomikę komunikowania. Słownik bazowo opracowany został przez zespół rewitalizatorów nie będących profesjonalnymi leksykografami, lecz w większości natywnymi mówcami (w przypadku trzech osób neo-mówcami) języka łemkowskiego. Naturalnie wyniesione ze środowiska rodzinnego formy i nawyki językowe łączyły się z wykształconymi głównie na bazie języka dominującego (polskiego, w nieznacznym też zakresie ukraińskiego czy rosyjskiego) schematami definiowania i koniecznymi przy takim projekcie wytycznymi, jakie musiały zostać sformułowane na wstępie prac, a w ich trakcie podlegały doprecyzowaniu czy modyfikacjom. Materiał leksykalny czerpany był głównie z opracowanego przez zespół korpusu tekstowego, w którym jest 1891 łemkowskojęzycznych tekstów, wydanych po 1945 r. Do korpusu wprowadzono też niektóre słowniki łemkowskie i materiały leksykograficzne zebrane podczas badań terenowych czy wywiadów przeprowadzonych np. w trakcie nagrań do filmów dokumentalnych. Włączono też teksty z łemkowskojęzycznych stron internetowych. Czasem kontekst był przytaczany z tzw. żywej mowy czyli odnotowanych w trakcie rozmów w rodzinie czy kręgu znajomych użyć danego leksemu. Przygotowany w oparciu o te zasoby leksykalne cenny i zróżnicowany materiał słownikowy poddany został dalszym, znaczącym pracom redakcyjnym. Nie zmierzały one w kierunku znormalizowania tego materiału czy upodobnienia do innych wysoce usystematyzowanych słowników. Koncentrowały się głównie na rewitalizacyjnym celu i polegały przede wszystkim na dostosowywaniu sztucznych dla języka łemkowskiego sposobów definiowania, odwzorowywanych często z innych słowników, do bardziej mu właściwych wyrażeń i form. Na przykład częste w definicjach formy substantywne, głównie rzeczowniki odczasownikowe, zastępowane były w możliwym stopniu pierwotnymi wyrażeniami czasownikowymi, bardziej typowymi dla języków rdzennych. Szczególną uwagę zwracano na polonizmy leksykalne i strukturalne, częste kalki, odwzorowania z języka polskiego, rzadziej ukraińskiego. Istotnym założeniem metodologicznym słownika jest brak tłumaczeń na inny język. Znając sytuację języka łemkowskiego, który coraz częściej jest stosowaniem struktur języka polskiego wypełnianych łemkowską leksyką (bardzo często bezpośrednimi kalkami z polskiego), uważamy, że dostarczenie bazy takich ekwiwalentów, osłabi a nie wzmocni kondycję zagrożonego języka. Konsekwentnie zatem stosujemy immersję językową.
Podstawowe informacje o języku łemkowskim i jego systemie gramatycznym W aspekcie socjolingwistycznym język łemkowski jest żywym językiem wspólnoty rusińskiej od połowy XIX w. określanej jako Łemkowie. Przynależność do chrześcijaństwa wschodniego wpłynęła na zapis ich języka w „cyrylicy”, a najstarsze zabytki piśmiennicze, w których doszukano się wpływów łemkowskich cech językowych pochodzą z XVI w. Jednakże dopiero z początkiem XX w. wprowadzono na stałe język łemkowski do czasopism i literatury, w latach 1934-1938 także do szkół jako język nauczania na Łemkowynie. Po wysiedleniach Łemków w latach 1945-1947 ich język oficjalnie został zakwalifikowany jako dialekt języka ukraińskiego. Dopiero w 1991 r. mógł powrócić do szkół, a w 2005 r. nadano mu status języka mniejszości etnicznej. Objęty on został wszystkimi prawami, jakie przysługują językom mniejszościowym w Polsce na mocy ratyfikowanej w 2009 r. Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych oraz Ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. W 2000 r. wydana została Gramatyka języka łemkowskiego autorstwa Henryka Fontańskiego i Mirosławy Chomiak, która systematyzuje ustabilizowane w praktyce piśmienniczej normy językowe, przyjęte jako standardowe dla języka Łemków. Działania emancypujące język łemkowski po roku 1992 (I Kongres Języka Rusińskiego) lokują go jako jeden z czterech standardowych wariantów języka rusińskiego (obok preszowskiego, baczwańskiego i skodyfikowanego na Węgrzech). Rozwija się on w dziewięciu sferach funkcjonalnych. Jednakże podlega szybko postępującej asymilacji do języka polskiego, zarówno ilościowej, jak i jakościowej. Słabnie przekaz międzypokoleniowy języka, tzn. zaburzona zostaje podstawowa sfera jego użycia. Podczas Spisu Powszechnego z 2021 r. tylko 6147 osób podało język łemkowski jako używany w kontaktach domowych na 13 607 osób deklarujących się jako przynależne do narodowości łemkowskiej. Strukturalnie język łemkowski klasyfikowany jest jako wschodniosłowiański i w wielu pracach lokowany w ukraińskim obszarze dialektalnym. Jednakże w nowszej literaturze opisywany jest jako jedna z wersji języka rusińskiego z obszaru karpackiego. Podstawy systemu gramatycznego współczesnego języka łemkowskiego usystematyzowane zostały przez Henryka Fontańskiego we współautorstwie z Mirosławą Chomiak. W zakresie fonetyki w łemkowskim wyróżnia się 6 fonemów samogłoskowych i 36 spółgłoskowych, którym odpowiadają 44 dźwięki spółgłoskowe. Podlegają one różnym wymianom pozycyjnym oraz historycznym. Akcent w języku łemkowskim jest paroksytoniczny i przypada na przedostatnią sylabę słowa. Alfabet łemkowski (powstały na bazie uproszczonej cyrylicy) ma 32 litery oraz miękki i twardy znak. W zakresie słowotwórstwa typowe sposoby tworzenia nowych słów można określić dla poszczególnych części mowy. Wśród najczęstszych wymienić można: sposób sufiksalny i prefiksalny, poprzez formatywy, od innych części mowy, poprzez łączenie różnych form. Bazowymi formami gramatycznymi są części mowy. W języku łemkowskim wyróżnia się sześć samodzielnych części mowy, które charakteryzują się pełnym leksykalno-gramatycznym znaczeniem. Są to: rzeczowniki (дідо, пес, поле, Мария, знамя, любов); przymiotniki (білый, старый, шкляна, Оленин, слизкє, маціцій); liczebniki (два, вісемнадцет, першый, четверо, триє, двадцет дві); miejscowniki (ты, тот, свій, якій, сесе, де); czasowniki (чытати, несу, пюк, холзнути ся, сяд, спал бым, дотримувати), w ramach czasowników – imiesłowy przymiotnikowe (сідячый, даючый, грядущый, ношеный); imiesłowy przysłówkowe (пишучы, лежачы, піднявшы, взявшы); predykatywy (треба, знатя); przysłówki (смутно, добрі, часто, высоко, лісом, вчера, долобріш, по польскы, влони, нароком, специяльні). Trzy części mowy są pomocnicze (gramatyczne). Są to: przyimki (по, перед, в, під, з, од, на); spójniki (а, але, і, бо, прото, хоц); partykuły (ци, лем, ся, ні, ле, бы). Wykrzyknik wyraża uczucia i intencje (Йой! Ге! Гоп-гоп! Уфф! Гейта!). Zasady redakcyjne przyjęte w słowniku Uwzględniona w słowniku leksyka jest efektem wyboru określonych jednostek wyrazowych dokonanego wg pewnych zasad. Podstawowe z nich to: a) przydatność w procesie komunikowania, b) trwałość i specyfika kulturowa, istotność tożsamościowa, c) konsekwencja w zakresie zasad systemowych. Artykuł hasłowy składa się z: hasła głównego, jego formy/form wariantywnych (jeśli takie występują), opisu gramatycznego określonego dla poszczególnych części mowy, opisu semantycznego (definicji), cytatu, ukazującego leksem w kontekście tekstowym, oznaczenia źródła cytatu, oznaczenia autora bazowej wersji artykułu. Hasła zamieszczone zostały w porządku alfabetycznym (wg łemkowskiej azbuki), zaznaczona została w nich możliwa wariantywność i nietypowość form. Homonimy oznaczone zostały cyframi rzymskimi, a hasła podrzędne, stanowiące warianty znaczeniowe hasła głównego, oznaczone zostały cyframi arabskimi, a ich kolejność regulowana jest frekwentywnością danego znaczenia. Na końcu tego szeregu znaczeń znajdują się frazeologizmy. Dokonane i niedokonane formy czasownika opracowane zostały jako odrębne artykuły hasłowe z szeregami zróżnicowanych znaczeń. Podobna decyzja podjęta została w stosunku do form zwrotnych czasowników. Hasła dwu- czy wielowyrazowe pojawiają się tylko w przypadku nazw własnych. Formy wariantywne oznaczone zostają tylko przy haśle głównym. Przy hasłach stosunkowo rzadko oznacza się kwalifikatory stylistyczne, tematyczne/specjalistyczne i społeczne, gdyż język łemkowski w niewielkim stopniu jest zróżnicowany pod tym względem. W definicjach nie posługiwaliśmy się określonymi schematami definiowania. W założeniu zależało nam bowiem na odzwierciedleniu w jak najwyższym stopniu zróżnicowania wewnętrznego języka jako żywego narzędzia komunikacji. U podstaw definiowania znajdowało się doświadczenie językowe autora artykułu hasłowego i analiza semantyczna kontekstu, uwrażliwiona na funkcjonalny sposób pojmowania i określania elementów rzeczywistości, najbardziej typowy dla języka łemkowskiego. Istotnym elementem uściślającym znaczenia leksemu są cytaty tekstowe, zamieszczone nie tylko przy haśle głównym, ale też przy każdym powiązanym z nim haśle dalszego rzędu, doskonale niuansując te znaczenia. Schemat natomiast obowiązuje przy oznaczeniu źródła cytatu, w którym podane są dwie duże litery, pod jakimi zaszyfrowany został autor tekstu (lub jako ЖБ, kontekst zaczerpnięty z języka mówionego, nie utrwalonego w tekście), po przecinku, skrót tytułu tekstu, też oznaczony majuskułą i dwie ostatnie cyfry roku wydania. Autorzy bazowej wersji artykułu oznaczeni są inicjałami, które, podobnie jaki i inne skróty stosowane w artykułach hasłowych, są wyjaśnione w odpowiednim spisie.
Ponieważ do chwili obecnej nie został jeszcze opracowany słownik ortograficzny języka łemkowskiego, niniejszy słownik będzie pełnił też funkcję normatywną. Utrwala on normę ortograficzną wypracowaną w praktyce pisarskiej i normatywnych działaniach lingwistycznych, których bazą jest Ґраматыка лемківского языка/ Gramatyka języka łemkowskiego (2000) autorstwa Henryka Fontańskiego i Mirosławy Chomiak. W tych natomiast kwestiach, których Gramatyka nie ujęła, zastosowane zostały postanowienia przyjęte na dwóch posiedzeniach (12.05.2018 r. і 9.06.2018 r.) powołanej w tym celu Komisji Ortograficznej. Wymienione one zostały w podrozdziale Писовня. Орфоґрафічны принципы. Te zasady ortograficzne obowiązują tylko w autorskiej części artykułu hasłowego. Cytaty z tekstów wprowadzone zostają w niezmienionym zapisie oryginału. W końcowej części Wstępu zamieszczona jest bibliografia, objaśnienie skrótów używanych w słowniku i podziękowania dla osób, które wniosły swój istotny wkład w powstanie słownika.

Although the concept of a contextual dictionary does not generally function in lexicography, we have used it in order to emphasize the specific function of this dictionary, which is to capture the specificity of the Lemko language not only in terms of its lexical and semantic aspects, but also in terms of its entire structure of expression and verbal interaction. We are including this dictionary in the revitalization efforts undertaken for the highly endangered Lemko language, understanding its disappearance not only in quantitative terms (number of users), but also in qualitative terms (assimilation into the dominant language). The nuances of meaning of given lexemes, captured in context and meticulously activated in our dictionary, are part of an immersive revitalization method. In the case of minority languages, only this method of revitalization can be effective. On this basis, the multifunctional nature of the dictionary and the methodology of working on it are developed. The dictionary fulfills an explanatory/defining, normative, and cultural function. It strives to refer to the living, spoken language preserved in texts to the greatest extent possible. Therefore, it does not introduce highly organizing and schematizing norms for constructing dictionary entries, leaving the definition of entries to the individual choices and linguistic intuition of the authors of the basic version of these entries. This reflects the natural diversity of expression in a language that is based more on mechanisms of intra-community communication than on institutional support aimed at standardization, efficiency, and economy of communication. The dictionary was initially compiled by a team of revitalizers who were not professional lexicographers, but mostly native speakers (in the case of three people, neo-speakers) of the Lemko language. Naturally acquired linguistic forms and habits from the family environment were combined with patterns of definition developed mainly on the basis of the dominant language (Polish, and to a lesser extent Ukrainian or Russian) and the guidelines necessary for such a project, which had to be formulated at the beginning of the work and were subject to clarification or modification during the course of the work. The lexical material was drawn mainly from a text corpus developed by the team, which contains 1,891 Lemko-language texts published after 1945. The corpus also includes some Lemko dictionaries and lexicographical materials collected during field research or interviews conducted, for example, during the recording of documentary films. Texts from Lemko-language websites were also included. Sometimes the context was taken from so-called living speech, i.e., the use of a given lexeme recorded during conversations within the family or among friends. The valuable and diverse dictionary material prepared on the basis of these lexical resources underwent further significant editorial work. This work was not aimed at standardizing the material or making it similar to other highly systematized dictionaries. It focused mainly on revitalization and consisted primarily of adapting definitions that were artificial for the Lemko language, often copied from other dictionaries, to expressions and forms more appropriate to it. For example, noun forms, mainly verbal nouns, which were common in definitions, were replaced as far as possible with original verbal expressions more typical of indigenous languages. Particular attention was paid to lexical and structural Polonisms, frequent calques, and borrowings from Polish, and less frequently from Ukrainian. An important methodological assumption of the dictionary is the absence of translations into other languages. Knowing the situation of the Lemko language, which is increasingly using Polish language structures filled with Lemko vocabulary (very often direct calques from Polish), we believe that providing a database of such equivalents will weaken rather than strengthen the condition of this endangered language. Therefore, we consistently use language immersion.