Paul - the first of the hermits : Saint Paul of Thebes in Western art until the end of the modern era

Fuga mundi - ucieczka od świata - to stały wątek w kulturze europejskiej. Wyrazem tęsknoty za oderwaniem od świata doczesnego, jego zgiełku i zepsucia, było zainteresowanie życiem pierwszych chrześcijańskich pustelników. Spośród tzw. Ojców Pustyni, a więc nielicznej grupy chrześcijan, którzy do końca III w. na pustyni Egiptu oraz na terenach dzisiejszej Syrii i Palestyny wiedli życie samotnie lub w małych zgromadzeniach, szczególną pozycję zajmował św. Paweł Pustelnik. Według św. Hieronima (331 lub 347-419 lub 420), uważanego za autora Vita Sancti Pauli Primi Eremitae, miał on być pierwszym chrześcijańskim pustelnikiem, wyprzedzającym w tym typie ascezy nawet św. Antoniego, zwanego Opatem lub Wielkim. W związku z tym nazywany jest św. Pawłem Pierwszym Pustelnikiem, a ze względu na tereny, w sąsiedztwie których miał przebywać - św. Pawłem z Teb. W kolejnych stuleciach postać św. Pawła Pierwszego Pustelnika budziła zainteresowanie rozmaitych zakonów, bractw świeckich i możnowładców, a nawet monarchów szukających najlepszego wzorca izolacji od wpływów świata zewnętrznego. Wyrazem tego zainteresowania była - zmienna w swojej intensywności - popularność przedstawień św. Pawła z Teb w sztuce Europy Łacińskiej, począwszy od monastycznych środowisk Szkocji i Irlandii w VIII w. Na świętego pustelnika powoływały się m.in rozmaite kongregacje eremitów, powstające w późnym średniowieczu, na czele ze zgromadzeniem Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika, potocznie zwanym paulinami, których powstanie na Węgrzech przypieczętowało przyjęcie w 1308 r. reguły zakonnej św. Augustyna. Dynamicznie rozwijające się zgromadzenie wkrótce powołało placówki w Europie Zachodniej i Środkowej, w tym na ziemiach polskich. W konsekwencji podboju Węgier przez Osmanów w 1526 r. i upadku tamtejszych klasztorów, pozycja klasztoru na Jasnej Górze umacniała się, a wzrostowi jego potęgi sprzyjał kult obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Ostatecznie, w XIX w. centrum zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika przeniosło się właśnie na Jasną Górę. Św. Paweł Pierwszy Pustelnik był często wyobrażany w sztuce powstającej dla kościołów i klasztorów paulińskich (w sztuce polskiej obecność tego świętego niemal całkowicie ogranicza się do tego kontekstu), jednak jego europejska ikonografia jest o wiele bogatsza, a kult wielowątkowy. Ikonografia św. Pawła z Teb nie była dotąd przedmiotem pełnej monografii naukowej, zagadnienie to poruszano w ramach dygresji, przy okazji innych wątków, zwłaszcza kultu św. Antoniego Opata, a także roli wzorów graficznych w sztuce nowożytnej, w ostatnich latach zaś - w związku z ożywionym zainteresowaniem kultem i ikonografią pierwszych pustelników i pustelnic w ogóle. Celem książki jest zarysowanie bogatej problematyki, która wiąże się z przedstawieniami św. Pawła Pierwszego Pustelnika, tak, by poświęcone mu dzieła sztuki w kościołach i klasztorach paulińskich ukazały się oglądającym w szerszym kontekście kultury i sztuki Europy Łacińskiej. Akcent został przy tym położony na ikonografię rozwijaną w polskich placówkach zakonu paulinów w okresie nowożytnym.

Fuga mundi - escaping from the world - is a recurring theme in European culture. The longing to detach oneself from the temporal world, its hustle and bustle and corruption, was expressed through an interest in the lives of the first Christian hermits. Among the so-called Desert Fathers, a small group of Christians who, until the end of the 3rd century, lived alone or in small communities in the Egyptian desert and in what is now Syria and Palestine, St. Paul the Hermit held a special position. According to St. Jerome (331 or 347-419 or 420), considered the author of Vita Sancti Pauli Primi Eremitae, he was the first Christian hermit, preceding even St. Anthony, known as the Abbot or the Great. For this reason, he is called St. Paul the First Hermit, and because of the area in which he is said to have lived, St. Paul of Thebes. In the following centuries, the figure of St. Paul the First Hermit aroused the interest of various religious orders, lay brotherhoods and magnates, and even monarchs seeking the best model of isolation from the influences of the outside world. This interest was reflected in the varying popularity of representations of St. Paul of Thebes in Latin European art, beginning with the monastic communities of Scotland and Ireland in the 8th century. The holy hermit was invoked, among others, by various congregations of hermits, which emerged in the late Middle Ages, led by the Congregation of St. Paul the First Hermit, commonly known as the Paulines, whose establishment in Hungary was sealed by the adoption of the monastic rule of St. Augustine in 1308. The rapidly growing congregation soon established branches in Western and Central Europe, including Poland. As a result of the Ottoman conquest of Hungary in 1526 and the decline of monasteries there, the position of the monastery at Jasna Góra was strengthened, and the growth of its power was favoured by the cult of the image of Our Lady of Częstochowa. Finally, in the 19th century, the centre of the Order of Saint Paul the First Hermit moved to Jasna Góra. St. Paul the First Hermit was often depicted in art created for Pauline churches and monasteries (in Polish art, the presence of this saint is almost entirely limited to this context), but his European iconography is much richer and his cult multifaceted. The iconography of St. Paul of Thebes has not yet been the subject of a full scientific monograph; the issue has been touched upon in digressions, in connection with other themes, especially the cult of St. Anthony the Abbot, as well as the role of graphic patterns in modern art, and in recent years - in connection with the revived interest in the cult and iconography of the first hermits and hermits in general. The aim of the book is to outline the rich subject matter associated with depictions of St. Paul the First Hermit, so that the works of art dedicated to him in Pauline churches and monasteries can be viewed in the broader context of Latin European culture and art. The emphasis is placed on the iconography developed in Polish Pauline monasteries in the modern era.