The genesis of "Żagary" and Polish borderlands literature

Bibliogr. s. 9. Artykuł ukaże się równolegle w tomie "Filologia – od/nowa. Język, literatura, kultura w epoce cyfrowej", red. T. Bilczewski, K. Górniak-Prasnal, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2025

Szkic stanowi ujęcie okoliczności i kontekstu powstania w 1931 roku pisma literackiego "idącego Wilna", czyli "Żagarów". Autor skupia się na motywach artystycznych i ideologicznych stymulujących grupę młodych pisarzy i publicystów, studentów i świeżych absolwentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie; próbuje wychwycić aurę miasta, kraju i epoki, kształtującą ich poglądy i wybory estetyczne, ale też - postawę polityczną i ideologię. Śledzi meandry lokalnych procesów kulturowo-społecznych i zwrotów politycznych, które sprawiły, że "Żagary" startujące pod egidą konserwatywno-krajowego "Słowa" (redagowanego przez Stanisława Cata-Mackiewicza) znalazło się pod zmienionym tytułem ("Piony") pod egidą liberalnego "Kuriera Wileńskiego", a następnie, bardzo krótko, zaznało samodzielności. Szkic dotyka swoistego paradoksu "Żagarów" i związanego z pismem ugrupowania literackiego: zanurzeni w prowincjonalności śmiało podejmowali uniwersalne problemy, nie odcinając się od wileńskich korzeni, przejawiali europejskie ambicje. Rezygnując ze wschodnioeuropejskiej sielankowości i rodzajowości, starali się zmierzyć z wielkim kryzysem cywilizacji, którego następstwem okazała się II wojna światowa. Jednym z czynników kształtujących ich dążenia była próba zastąpienia - według nich archaicznej - kresowości nową koncepcją geopotyczną i geopolityczną, czyli pogranicznością.

This sketch is an account of the circumstances and context of the creation of the literary magazine "Idące Wilno," or "Żagary", in 1931. The author focuses on the artistic and ideological motives stimulating a group of young writers and publicists, students and fresh graduates of the Stefan Batory University in Vilnius; he tries to capture the aura of the city, the country and the epoch, shaping their views and aesthetic choices, but also - their political stance and ideology. He traces the meanders of local cultural and social processes and political turns which led the magazine, starting under the aegis of the conservative-national "Słowo" (edited by Stanisław Cat-Mackiewicz), to find itself under a changed title ("Piony") under the aegis of the liberal "Kurier Wileński," and then, very briefly, to experience independence. The sketch attempts to capture the peculiar paradox of "Żagary" and the literary grouping associated with the magazine, immersed in provinciality, they boldly tackled universal issues without cutting themselves off from their Vilnius roots and tried to develop European ambitions. Abandoning Eastern European idyll and genericism, they sought to confront the great crisis of civilisation, the af termath of which turned out to be the Second World War. One of the factors shaping their aspirations was an attempt to replace - according to them - archaic ‘kresowość’ with a new geopoetical and geopolitical concept, of ‘pograniczność’.