Commission of National Education: Organization and Activities

Celem pracy magisterskiej jest analiza organizacji, kompetencji i działalności Komisji Edukacji Narodowej (KEN), pierwszej w Polsce państwowej instytucji oświatowej, powołanej w 1773 roku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Praca ukazuje KEN jako instytucję o wyjątkowym znaczeniu w procesie modernizacji polskiego szkolnictwa i administracji państwowej w epoce Oświecenia.W pierwszym rozdziale przedstawiono kontekst historyczny powołania Komisji, wskazując na kryzys polityczny i oświatowy po I rozbiorze Polski oraz kasatę zakonu jezuitów, której konsekwencją było przejęcie przez państwo majątku i szkół zakonnych. Powstanie KEN traktowane było jako odpowiedź na konieczność reformy szkolnictwa i unowocześnienia administracji.Drugi rozdział omawia strukturę organizacyjną Komisji, działającej na zasadzie kolegialności. W skład Komisji wchodzili komisarze reprezentujący Koronę i Litwę. KEN, wspierana przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, pełniła funkcję centralnego urzędu edukacyjnego – odpowiednika ministerstwa oświaty. Jej organizacja i niezależność od monarchy były nowatorskie i wzmacniały jej pozycję w systemie władzy.W trzecim rozdziale przeanalizowano reformy oświatowe KEN: w szkolnictwie parafialnym, średnim i wyższym. Wprowadzono jednolite programy nauczania, podręczniki i obowiązek kształcenia nauczycieli. Nauka miała charakter świecki, obywatelski i patriotyczny. Komisja kładła nacisk na nauki przyrodnicze, język polski i historię, ograniczając wpływ Kościoła.Czwarty rozdział dotyczy kompetencji administracyjno-gospodarczych Komisji. KEN zarządzała znacznym majątkiem pojezuickim i funduszami szkolnymi, jednak borykała się z trudnościami finansowymi i przypadkami nadużyć. Mimo to, skutecznie utworzono system finansowania oświaty oparty na dochodach z majątków ziemskich.Piąty rozdział przedstawia kompetencje sądownicze KEN – Komisja mogła rozstrzygać spory majątkowe, nadzorować nauczycieli i szkoły, a także podejmować decyzje administracyjne. W tym zakresie pełniła funkcję kontrolną i porządkującą w systemie edukacji.W zakończeniu podkreślono, że Komisja Edukacji Narodowej była unikalnym przykładem nowoczesnej administracji publicznej i narzędziem reform ustrojowych. Mimo trudności politycznych i finansowych zainicjowała trwałe zmiany w polskim systemie szkolnictwa. Jej dziedzictwo przetrwało rozbiory i pozostaje ważnym punktem odniesienia w historii edukacji.

The aim of this master’s thesis is to analyze the organization, powers, and activities of the Commission of National Education (Polish: Komisja Edukacji Narodowej, KEN), the first state education authority in Poland, established in 1773 in the Polish–Lithuanian Commonwealth. The thesis presents KEN as an institution of exceptional importance in the modernization of the Polish educational system and state administration during the Enlightenment.The first chapter outlines the historical context of the Commission’s formation, highlighting the political and educational crisis following the First Partition of Poland and the suppression of the Jesuit Order. The transfer of Jesuit schools and property to the state created the foundation for an ambitious education reform. The creation of KEN was seen as a response to the urgent need to modernize education and administration.The second chapter discusses KEN’s organizational structure, based on collegiality. The Commission consisted of members representing both the Crown and the Grand Duchy of Lithuania. Supported by the Society for Elementary Books, it acted as a central educational authority—equivalent to a ministry of education. Its independence from the monarch and its innovative administrative model strengthened its role in the governance system.The third chapter analyzes the Commission’s educational reforms at the parish, secondary, and higher education levels. It introduced standardized curricula, textbooks, and teacher training. Education was secular, civic-minded, and patriotic. KEN emphasized the teaching of natural sciences, Polish language, and history, while reducing the Church’s influence in schools.The fourth chapter explores the Commission’s administrative and economic functions. KEN managed substantial assets formerly owned by the Jesuits and relied on income from landholdings to fund schools. Despite financial difficulties and some instances of mismanagement, the Commission established a relatively effective educational funding system.The fifth chapter focuses on the Commission’s judicial competencies. KEN had the authority to settle property disputes, supervise school staff, and make administrative decisions. It functioned as a regulatory body overseeing the educational sector.The conclusion emphasizes that the Commission of National Education was a unique example of modern public administration and a key driver of constitutional reform. Despite political and financial challenges, it initiated lasting changes in the Polish education system. Its legacy outlived the partitions and remains a significant milestone in the history of European education.