Agency and Teleology in Biology — A Critique of Reductionism and an Alternative Perspective on Organisms

W niniejszej pracy podejmuję problem sprawczości (ang. Agency) i celowości w biologii, wskazując, że odwołanie do kategorii celu jest konieczne aby opisać organizm jako zintegrowaną, samopodtrzymującą się całość. Celem pracy jest wszechstronne przedstawienie historycznych źródeł myślenia teleologicznego, współczesnego rozumienia kategorii celu oraz konsekwencji tej zmiany dla praktyki empirycznej. Praca dowodzi, że komplementarne zastosowanie wyjaśnień mechanistycznych i teleologicznych pogłębia nasze rozumienie zjawisk biologicznych oraz chroni je przed uproszczeniami redukcjonizmu.Rozdział pierwszy to wstęp zawierający podstawy biologicznej teleologii. Rozdział 2 zarysowuje ewolucję myślenia od koncepcji Arystotelesa, przez Kantowską „celowość immanentną”, po darwinowski zwrot mechanistyczny. Rozdział 3 pokazuje, jak redukcjonizm molekularny, choć owocny metodologicznie, upraszcza biologiczne wyjaśnienia. W Rozdziale 4 przedstawiono koncepcje organizmu-agenta oraz argumenty, że immanentna sprawczość jest mierzalną wielkością biologiczną. Rozdział 5 omawia typowe zarzuty wobec teleologii i wskazuje na sposoby przezwyciężenia problemów z myśleniem teleologicznym. Rozdział 6 zamyka pracę przez syntetyczne omówienie wniosków.Przeprowadzona analiza prowadzi do czterech kluczowych wniosków. Po pierwsze, teleologia immanentna jest warunkiem opisu funkcjonalnej organizacji życia. Po drugie, organizmy należy traktować jako aktywnych współtwórców własnego środowiska, a nie bierne podmioty ewolucji. Po trzecie, redukcjonizm, mimo sukcesów, wymaga uzupełnienia o perspektywę systemową. Po czwarte, przesunięcie uwagi z genu na organizm otwiera drogę do integracji badań molekularnych, rozwojowych i ekologicznych.

This thesis examines agency and purposiveness in biology, arguing that reference to purpose is required to describe the organism as an integrated, self-maintaining whole. It offers a comprehensive account of the historical sources of teleological thought, contemporary interpretations of purpose, and the implications of this shift for empirical practice. The thesis contends that combining mechanistic and teleological explanation deepens understanding of biological phenomena and shields them from reductionist simplifications.Chapter 1 introduces the foundations of biological teleology. Chapter 2 traces the development of ideas from Aristotle's conception, through the Kantian notion of 'immanent purposiveness', to the Darwinian mechanistic turn. Chapter 3 shows how molecular reductionism, though methodologically fruitful, simplifies biological explanation. Chapter 4 develops organism-as-agent accounts and argues that immanent agency is a measurable biological magnitude. Chapter 5 addresses common objections to teleology and indicates ways to overcome the difficulties associated with teleological thinking. Chapter 6 closes with a synthetic discussion of the findings.The analysis yields four key conclusions. First, immanent teleology is a condition for describing the functional organisation of life. Second, organisms should be treated as active co-constructors of their own environments rather than passive subjects of evolution. Third, reductionism, despite its successes, must be supplemented by a systems perspective. Fourth, shifting attention from the gene to the organism opens the way to integrating molecular, developmental, and ecological research.