Motyw stworzenia świata przez słowo z perspektywy teorii aktów mowy i oralności w religiach i kosmogoniach.

Praca analizuje motyw stworzenia świata przez słowo, wypowiedź lub dźwięk w perspektywie teorii aktów mowy oraz teorii oralności i piśmienności. Jej głównym celem jest określenie możliwych podstaw tego motywu, a także odróżnienie właściwej koncepcji stworzenia przez słowo od zjawisk pokrewnych, takich jak stworzenie poprzez rozkaz, nadanie imienia, pieśń, dźwięk, znak lub pismo. Punktem wyjścia jest założenie, że podobne obrazy kosmogoniczne nie muszą wynikać z jednego, uniwersalnego modelu religijnego, lecz mogą powstawać na gruncie odmiennych sposobów rozumienia języka, działania, znaczenia i struktury rzeczywistości. Podstawę teoretyczną pracy stanowią przede wszystkim koncepcje J. L. Austina i J. R. Searle’a, pozwalające ujmować wypowiedź jako działanie zdolne do ustanawiania określonych stanów rzeczy, uzupełnione refleksją Ernsta Cassirera, koncepcją Mocy Gerarda van der Leeuwa oraz teoriami dotyczącymi oralności, piśmienności i zewnętrznych form reprezentacji. Przyjęte narzędzia zastosowano w analizie porównawczej materiału pochodzącego z religii Dogonów, tradycji biblijnej, religii Azteków oraz taoizmu. Analiza pokazuje, że motyw stworzenia przez słowo nie stanowi jednej, jednolitej i ponadkulturowej struktury. W różnych tradycjach podobne wyobrażenia mogą wyrastać z odmiennych praktyk społecznych, religijnych i medialnych, a poszczególne formy relacji między językiem a kreacją często nakładają się na siebie. Teoria aktów mowy pozwala wyjaśnić podstawowe doświadczenie skuteczności wypowiedzi jako działania, natomiast analiza oralności i piśmienności wskazuje, że rozwój zewnętrznych form reprezentacji wpływa na sposób konceptualizowania znaczenia oraz umożliwia stopniowe wyodrębnienie słowa jako autonomicznego nośnika treści. W kulturach o silnej oralności wypowiedź pozostaje ściśle związana z konkretnym działaniem, ciałem, rytuałem i pamięcią, natomiast wraz z rozwojem znaków i pisma możliwe staje się coraz wyraźniejsze oddzielenie znaczenia od jego bezpośredniego kontekstu. Proces ten może sprzyjać przejściu od skutecznej wypowiedzi, rozkazu lub aktu nazwania do bardziej abstrakcyjnych koncepcji słowa jako zasady porządkującej rzeczywistość, a następnie do wizji świata jako tekstu, systemu znaków lub struktury odpowiadającej wcześniejszemu boskiemu planowi. Wyniki analizy wskazują jednak, że sam rozwój piśmienności nie jest wystarczającym wyjaśnieniem genezy tego motywu, ponieważ jego forma zależy również od lokalnej ontologii oraz charakteru działania przypisywanego sferze boskiej. W rezultacie wyróżniono trzy podstawowe warunki szczególnie sprzyjające powstaniu stworzenia przez słowo w ścisłym znaczeniu: wykształcenie autonomicznego pojęcia słowa, przekonanie o ontologicznej stabilności świata oraz wolitywny charakter aktu stwórczego. Praca prowadzi tym samym do wniosku, że motyw stworzenia przez słowo należy rozumieć jako rezultat współdziałania religijnych koncepcji rzeczywistości, doświadczenia języka jako skutecznego działania oraz kulturowych sposobów komunikacji, utrwalania wiedzy i konceptualizowania znaczenia. Stanowi on zarazem szczególnie wyrazisty przykład związku między sposobem doświadczania języka a sposobem wyobrażania sobie struktury świata.

This thesis examines the motif of the creation of the world through the word, utterance, or sound from the perspective of speech act theory and theories of orality and literacy. Its main aim is to identify the possible foundations of this motif and to distinguish creation through the word in the strict sense from related phenomena such as creation through command, naming, song, sound, signs, or writing. The study begins from the assumption that similar cosmogonic images do not necessarily derive from a single universal religious model, but may instead emerge from different ways of conceptualizing language, action, meaning, and the structure of reality. The theoretical framework is based primarily on the work of J. L. Austin and J. R. Searle, which makes it possible to understand utterances as actions capable of establishing particular states of affairs, and is supplemented by the thought of Ernst Cassirer, Gerardus van der Leeuw’s concept of Power, and theories of orality, literacy, and external forms of representation. These theoretical tools are applied comparatively to material from Dogon religion, the biblical tradition, Aztec religion, and Taoism. The analysis shows that creation through the word does not constitute a single, uniform, and cross-cultural structure. In different traditions, similar conceptions may arise from different social, religious, and media practices, while particular forms of the relationship between language and creation frequently overlap. Speech act theory helps to explain the fundamental experience of utterances as efficacious actions, whereas the analysis of orality and literacy indicates that the development of external forms of representation affects the conceptualization of meaning and enables the gradual emergence of the word as an autonomous carrier of content. In strongly oral cultures, utterance remains closely connected with concrete action, the body, ritual, and memory, while the development of signs and writing makes it increasingly possible to separate meaning from its immediate context. This process may facilitate a transition from efficacious utterance, command, or naming toward more abstract conceptions of the word as a principle that orders reality, and eventually toward visions of the world as a text, a system of signs, or a structure reflecting a prior divine plan. The analysis also demonstrates, however, that the development of literacy alone is insufficient to explain the emergence of the motif, since its form also depends on local ontology and on the character of agency attributed to the divine sphere. The thesis therefore identifies three basic conditions that are particularly conducive to the emergence of creation through the word in the strict sense: an autonomous concept of the word, belief in the ontological stability of the world, and a volitional conception of the creative act. It concludes that the motif of creation through the word should be understood as the result of the interaction between religious conceptions of reality, the experience of language as efficacious action, and culturally specific forms of communication, knowledge preservation, and the conceptualization of meaning. In this sense, the motif provides a particularly clear example of the relationship between the way language is experienced and the way the structure of reality is imagined.