The City of Martyrs. Local history in Sandomierz's art XVII - XVIII century

Praca poświęcona jest badaniom nad rolą dzieł sztuki w kreowaniu martyrologicznego mitu w nowożytnym Sandomierzu. Na początku drugiej połowy trzynastego wieku miasto zostało spalone przez wojska mongolskie. Ofiary masakry – mieszczanie, załoga grodu i duchowieństwo szybko zaczęli być uznawani za męczenników. Potrydencka reforma w połączeniu z kulturową specyfiką Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz miejscową tradycją stały się podstawą dla wyjątkowego zjawiska. Autor analizuje dążenia do stworzenia dwóch sanktuariów: Męczenników Sandomierskich i Dominikańskich, a także korelacji pomiędzy historycznymi i hagiograficznymi źródłami, a dziełami sztuki. Zarówno kapituła sandomierska, jak i dominikanie używali Męczenników do osiągnięcia swych celów: promocji swych odrębnych już kultów. Kanonicy od XVII wieku starali się przekształcić kościół kolegiacki w miejsce pamięci wspólnotowego poświęcenia społeczności. Dominikanie skoncentrowali się na promocji postaci przeora Sadoka i Czterdziestu Ośmiu Towarzyszy, jako elementu polityki historycznej konwentu św. Jakuba oraz polskiego wkładu w dzieje Zakonu.W kolejnym rozdziale Autor przedstawia przykłady kultu Męczenników Sandomierskich i Dominikańskich w sztuce siedemnastego wieku. Analizie poddał przykłady obecności Męczenników z Sandomierza w propagandzie wazowskiej, przestrzeni sakralnej sandomierskiej kolegiaty oraz starał się zinterpretować ideologiczny program dla parafialno-jezuickiej świątyni autorstwa ks. Stefana z końca wieku siedemnastego. Piąty rozdział zawiera pogłębioną analizę cyklu "Martyrologium Sandomierskiego" - zespołu obrazów umieszczonych w boazerii z konfesjonałami. Dwanaście z nich przedstawia sceny męczeństwa z dziejów Kościoła, podążając za kalendarzem liturgicznym. Pozostałe cztery ukazują martyrologiczne tradycje Sandomierza od wieku trzynastego do początku osiemnastego stulecia. Autor stara się wykazać rzymskie, kontrreformacyjne inspiracje sztuką Pomarancia oraz współczesnych mu druków z ostatniej ćwierci szesnastego wieku. Upamiętnienie Męczenników Sandomierskich odgrywało istotną rolę jako źródło prestiżu dla kapituły, przyciągało pielgrzymów szczególnie podczas trzydniowego odpustu czerwcowego. Z drugiej strony dzieła sztuki zastępowały nieodkryte relikwie Męczenników, co przyczyniło się do powstania legendy o Piusie V i polskim poselstwie w Rzymie. Ziemia z cmentarza kolegiackiego nasiąknięta miała być krwią ofiar Mongołów. Sceny z dziejów miasta poza funkcją edukacyjną i upamiętniającą wyjaśniały czasy kryzysu i biedy, przywołując doniosłą rolę Sandomierza w dziejach Kościoła, budując wreszcie poczucie wspólnoty.Ostatni rozdział poświęcony jest upamiętnieniu Sadoka i Towarzyszy w kościele p.w. św. Jakuba w Sandomierzu. W tym sanktuarium do czynienia mamy z dziełami pozbawionymi pierwotnego kontekstu. Najważniejszym miejscem w przestrzeni sakralnej budowli, powiązanym z Męczennikami Dominikańskimi jest Kaplica Szembergów, zawana Kaplicą Męczenników (wcześniej Kaplica św. Jacka), którą powiązano z zamordowanymi zakonnikami w drugiej połowie osiemnastego wieku.W zakończeniu Autor zaprezentował główne tezyu na temat roli dzieł sztuki w kulcie Męczenników Sandomierskich i Dominikańskich: cechy wspólne oraz różnice w upamiętnieniu średniowiecznych ofiar najazdu Mongołów.

This study investigates role of works of art in creation martyrological myth in early-modern Sandomierz. At the begining second half of thirteenth century city was burned by Mongol army. Victims of massacre – citizens, stronghold crew and clergy, quickly they were treated as martyrs. Post-Trident refrorm in combination with Polish-Lithuanian Commonwealth cultural specificity and local, Sandomierz tradition were base of unique phenomenon. Author analyses aspirations for establish two sanctuaries: Sandomierz and Dominicans Martyrs and correlations between historical, hagiographical sources and works of art. Both members of Sandomierz Chapter and Dominican Nuns used Martyrs to achieve own goals: promote their own separate traditions. Canons from XVII century tried turn collegiate church to place of memory common sacrifice of community. Dominican Order focused on promiotion fiar Sadoch and Forty Eight Companions as a part of historical policy saint James monastery and polish contribution to history of Order. In introduction of study Author defined term: „City of Martyrs” and desiganted time frame of research. First chapter is devotioned to presentation history of the state of research. Next two sections shows socio-political, religious and artistic background of phenomenon and history of status of cults in Canon law. Section on examples of Sandomierz and Dominican Martyrs cult in seventeenth century. The analysis was carried out on examples occurence of Martyrs from Sandomierz in propaganda of Vasa dynasty, in sacred space of collegiate church and tries to interpret ideological program for parish and Jesuit church created by ks. Stefan Żuchowski at the end of century. Fifht chapter includes a detailed analysys of „Sandomierz Martyrology” – series of paintings placed in wainscot with conffesionals. Twelve of them depictes scenes of martyrdom following liturgical calendar. The other four presents martyrological tradition of Sandomierz from thirteenth to beginning of eighteenth century. Author tries to indicate Counter-Reformation, Roman inspirations in art of Pomarancio and contemporary prints from last quarter of sixteenth century. Commemoration of Sandomierz Martyrs played important role as a source of prestige for Chapter, attracted pilgrims especially to three days induglence in June. On the other hand works of art replaced undiscovered relics of Martyrs what created legend on Pius V and polish ambassadors. Dirt from cemetry in hagiographical tradition was soaked in blood of victims of Mongols. Scenes from history of city apart from educational and commemorative function explained times of crisis and poverty, recalling significant position of Sandomierz in history of Church, at the end – builds sense of identity. Last chapter is devoted commemoration of Sadoch and Companions in church of St. James in Sandomierz. In this sanctuary We have to do with group of works of art deprived their former contex. The most important in sacred space of church is Szemberg’s Chapel called Martyr’s Chapel (former st. Hyacinth Chapel) which became main holy place connected with assasinated friars in second half of eighteenth century. In conclusion Author presented main thesis about role of work art in cult of Sandomierz and Dominican Martyrs: common features and differences in commemoration medieval victims of Mongol invasion.