About the genesis and practice aspects of the functioning of the Institution of Court Assessors in light of the law on the structure of Common Courts of 1928 given by the President of Republic of Poland

Instytucja asesora sądowego, przewidziana przepisami pierwszego ogólnopolskiego Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1928 r., utrwalona przepisami z okresu po II wojnie światowej i zlikwidowana w rezultacie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 2007 r., została ostatnio przywrócona nowelizacją, dokonaną w 2015 r. Dokonane ostatnio zmiany prawa powodują konieczność analizy genezy i kształtu uprawnień asesorów w polskim porządku prawnym. Już w toku prac Komisji Kodyfikacyjnej pojawiła się koncepcja powierzania aplikantom, którzy zdali egzamin sędziowski, nazwanym podsędkami, pewnych czynności sędziego, jednak z wyłączeniem prawa do wyrokowania, zastrzeżonego dla niezawisłych sędziów. W ostatecznej wersji Prawa o ustroju sądów powszechnych wprowadzono dla tej grupy aplikantów nazwę asesor i przewidziano możliwość powierzania im (od roku nowelizacji z 1929 r. na czas określony) czynności sędziego (w tym sędziego śledczego) bez prawa do wyrokowania (art. 260 § 2). Konstytucyjna zasada powierzania prawa do wyrokowania wyłącznie niezawisłym sędziom doznała jednak wyraźnego ograniczenia poprzez wprowadzenie przepisu przejściowego (art. 282 § 2), umożliwiającego powierzenie asesorom czynności sędziego grodzkiego i udziału w składzie orzekającym sądu okręgowego. Przepis ten, krytykowany przez doktrynę i praktykę, będący wyjątkiem od zasady, określającej status i zakres czynności asesora, stanowił punkt wyjścia do stworzenia w praktyce reguły powierzania asesorom prawa do wydawania wyroków. Liczba asesorów stale rosła i wynosiła w połowie lat 30.tych XX w. blisko 1/6 sędziów. Sytuacja materialna wobec niższych niż w wypadku sędziów uposażeń była zła, a status niepewny. Mimo wykonywania czynności sędziego nie korzystali z pełnego zakresu niezawisłości sędziowskiej, a jedynie nie mogli być przeniesieni w stan spoczynku ani swej bez zgody na inne miejsce służbowe w okresie, na który powierzono im czynności sędziowskie. Asesorzy, wyposażeni w prawo wyrokowania powrócili do polskiego porządku prawnego po kilku zaledwie latach nieobecności. Oceniając przesłanki nowelizacji prawa o ustroju sądów powszechnych z 2015 r. warto zauważyć, iż podczas dyskusji nad projektem, zwłaszcza ze strony jej przeciwników, podnoszone były argumenty podobne do obecnych w dyskusji i krytyce rozporządzenia Prawo o ustroju sądów powszechnych z 1928 r.

The institution of court assessor, which was introduced by the first Polish nationwide law on the structure of common courts in 1928, later preserved by post-war regulations, and finally eliminated as the result of a ruling by the Constitutional Tribunal of 2007, was restored by an amendment in 2015. The recent changes in the law necessitated an analysis of the origins and range of assessors’ power in the Polish legal system. The idea of mandating court trainees, who passed the judge’s exams, called podsędek, occurred in the course of the Codification Commission. They had the power to perform certain activities assigned to judges, except for the power of adjudicating, which was reserved for independent judges. In the final version of the law on the structure of common courts of 1928 these court trainees were named assessors and it was possible to mandate them (after the amendment of 1929 such mandates were only for a specified time) to perform judge’s activities (including the activities of investigating magistrates), but without the power of adjudicating (art. 260 §2). The constitutional rule of reserving the power of adjudicating only for independent judges was seriously limited by the introduction of a provisional regulation (art. 282 §2), which allowed the mandating of assessors to perform the duties of provincial judges, and to be members of adjudicating panels in district courts. This regulation, criticised by legal doctrine and judicature, was an exception to the rule defining the status and scope of the functions of the assessors. Consequently it started a breach which allowed for delegating the authority to adjudicate to assessors. The number of assessors was growing and in the mid-thirties the number of assessors was nearly equal to 1/6 of the number of judges. The situation of assessors was uncertain and their material status was mediocre due to salaries which were lower than those of judges. Despite the fact that assessors were performing the judges’ activities they were not benefitting from judges’ independence in full scope. The only provision in favour of assessors was that they could neither be went into retirement without their permission nor be moved to another post during the period of performing judges’ activities. Assessors, equipped with the power of adjudicating, returned to the Polish legal system after a few years of absence. Based on the law on the structure of common courts of 2015 it is worth noting that during discussion of the project, arguments similar to those which were present in discussion and criticism of the law on the structure of common courts of 1928 arose again.