Polish Critical Art in the context of transformation after 1989

Bibliogr. s. 483-516

W pracy omówiono nurt polskiej sztuki krytycznej oraz strategii krytycznych w sztukach wizualnych od połowy lat 80. XX wieku do współczesności. Wykorzystano metody interdyscyplinarne, biorąc pod uwagę istotne w danych pracach artystycznych tematy (religijne, politologiczne, feministyczne, psychologiczne). Przedstawiono dotychczasowe rozumienie sztuki krytycznej i jego zmianę w czasie oraz interpretacje wybranych prac (m.in Jerzego Truszkowskiego, Marioli Przyjemskiej, Pawła Althamera a także twórców młodszego pokolenia, takich jak Łukasz Surowiec i Daniel Rycharski). Zaproponowano szerszy model nurtu krytycznego, obejmujący kontekst ekonomiczny, polityczny i religijny, a zwłaszcza transformacyjny, nieporuszany we wcześniejszych badaniach. Zgodnie z zaprezentowanym modelem sztuka krytyczna spełnia następujące założenia: 1. W pracy artystycznej dokonana jest podwójna transgresja (artystyczna, obyczajowa, religijna, polityczna, ekonomiczna), przy czym transgresja artystyczna nie jest warunkiem wystarczającym, gdyż istotą sztuki krytycznej jest przekroczenie w domenie społeczno-politycznej. 2. W utworze następuje demistyfikacja, czyli odsłonięcie nieoczywistej i zakamuflowanej prawdy, dotyczącej danego aspektu rzeczywistości. Powyższe warunki są związane z ahistorycznym modelem sztuki krytycznej oraz z definicją nadrzędną, najszerszą, ale najmniej szczegółową. W takim ujęciu sztuka krytyczna nie jest związana z określonym medium i aktualizuje się historycznie, zależnie od tego, co jest postrzegane za transgresyjne w danym okresie. Trzeci warunek związany jest ze zmianami historycznymi: 3. W realizacji wykorzystane są strategie krytyczne, czyli zespół poznawczo-afektywnych, artystycznych procedur (metod działania), które mają na celu przedstawienie idei, wywodzących się z teorii krytycznej. Procedury te zmieniają się w zależności od okresu historycznego, są szczegółowo opisane z uwzględnieniem czasowych zmian w ich popularności i zakresie stosowania. Dysertacja zawiera model struktury prac krytycznych, ich błędnego odczytywania, stylów odbioru, recepcji w środowiskach konserwatywnych, porównania ze sztuką brytyjską. W pracach krytycznych pojawiały się wątki ekonomiczne i religijne, ale były niekomentowane, traktowano je jako językowe komunikaty, w odbiorze ważniejsze jest "złe sąsiedztwo" od zrozumienia znakowego całości, aspekt wizualny bywa pomijany. Postawiono tezę, że prace krytyczne opierały się częściowo kulturze transformacyjnej (sprzeciwiały się dyskursowi normalizacyjnemu), częściowo jednak reprodukowały jej elementy (były opresyjne, wykorzystywały seksualność i agresję). Aneks pracy zawiera wywiady z osobami związanymi ze sztuką krytyczną oraz wykaz prac i strategii krytycznych oraz materiał ilustracyjny.

The thesis is concerned with the stream of Polish critical art and critical strategies in visual arts from the mid-80s until the present. Interdisciplinary methods have been used, regarding issues important in certain works (religious, feministic, political ones). The aim has been to present an understanding of critical art, the changes of it, and the interpretations of certain works (e.g. of Jerzy Truszkowski, Mariola Przyjemska, Paweł Althamer, as well as the artists of a younger generation such as Łukasz Surowiec or Daniel Rycharski). The broader model of critical art has been proposed that embraces economic, political, and religious context, as well as transformational one that had not been discussed in previous research. According to the presented model, critical art meets the following assumptions: 1. There is a double transgression (artistic, moral, religious, political, economic), while artistic transgression is not a sufficient condition, because the essence of critical art is transgression in the socio-political domain. 2. There is a demystification, that is, the disclosure of a non-obvious and camouflaged truth concerning a given aspect of reality. The expressed conditions are related to the ahistorical model of critical art and to the overarching, broadest, but least detailed definition. In such an approach, critical art is not related to a specific medium and updates itself historically, depending on what is perceived as transgressive in a given period. The third condition is related to historical changes: 3. The uses of critical strategies, a set of cognitive-affective, artistic procedures (methods of action) aimed at presenting ideas derived from the critical theory. These procedures change according to the historical period and are described in detail, taking into account the temporal changes in their popularity and scope of application. The text includes a model of the critical art pieces' structure, ways of its misinterpretation, reception styles, in particular these created in conservative circles, a comparison of Polish and British art. Economic and religious themes appeared, although they weren’t recognized, the works were treated as verbal communication, "bad company" was more important than a holistic symbolic understanding, the visual aspect was ignored. It was concluded that critical works held out against transformational culture (opposed to the discourse of normalization), but they reproduce the elements of it (they used oppression, aggression, and sexuality). The annex consists of interviews with people associated with critical art, the list of critical artworks, and strategies.