Civil society and the humanitarian crisis on the Polish-Belarusian border:A case study of Grupa Granica

Kryzys humanitarny na granicy polsko-białoruskiej, który rozpoczął się w 2021 roku, stał się jednym z najpoważniejszych wyzwań społeczno-politycznych współczesnej Polski. Był on konsekwencją działań władz białoruskich, które instrumentalnie wykorzystały migrację jako narzędzie presji politycznej wobec Unii Europejskiej i Polski. Praca podejmuje analizę aktywności Grupy Granica, nieformalnej inicjatywy parasolowej skupiającej organizacje pozarządowe, lokalnych mieszkańców oraz niezależnych aktywistów. Jej celem było udzielanie pomocy humanitarnej migrantom, dokumentowanie naruszeń praw człowieka oraz budowanie alternatywnej narracji wobec dyskursu państwowego, skoncentrowanego na sekurytyzacji migracji. Grupa Granica, mimo braku formalnej hierarchii, wypracowała elastyczne mechanizmy działania, które pozwalały na szybkie reagowanie na zmieniające się warunki, choć generowały także konflikty wewnętrzne i problemy decyzyjne.Praca ukazuje także szerszy kontekst funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Przedstawiono ewolucję pojęcia od jego klasycznych koncepcji po współczesne ujęcia, a także historię i formy aktywności obywatelskiej w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem roli trzeciego sektora. W tym świetle działania Grupy Granica wpisują się w tradycję oddolnej mobilizacji społecznej, stanowiąc przykład obywatelskiego oporu wobec nieskutecznej i represyjnej polityki państwa. Jednocześnie można je interpretować jako przejaw nowego ruchu społecznego, którego aktywność nie koncentruje się na zdobyciu władzy politycznej, lecz na obronie praw człowieka, tworzeniu alternatywnych wartości oraz demaskowaniu niesprawiedliwości systemowych.Analiza literatury, danych zastanych oraz wywiadów pogłębionych pozwoliła uchwycić dynamikę funkcjonowania Grupy, a także jej relacje z innymi aktorami kryzysu. Badania wykazały, że aktywiści często doświadczali represji i zastraszania, jednak ich działalność miała głęboki wymiar społeczny i emocjonalny. W wielu przypadkach uczestnictwo w Grupie Granica stało się punktem zwrotnym w biografiach zaangażowanych osób, kształtując ich tożsamość i dalsze ścieżki życiowe.Wnioski z badań wskazują, że mimo instytucjonalnych ograniczeń i presji ze strony władz, społeczeństwo obywatelskie w Polsce posiada zdolność do odgrywania istotnej roli w sytuacjach kryzysowych. Trzeci sektor, zarówno w formie sformalizowanych NGO, jak i spontanicznych ruchów społecznych, może nie tylko uzupełniać działania państwa, ale także stanowić realną alternatywę wobec jego polityki. Aktywizm na granicy polsko-białoruskiej pokazał, że mobilizacja obywatelska może skutecznie przełamywać monopol narracyjny władz oraz przyczyniać się do ochrony podstawowych praw człowieka.Praca posiadała również swoje ograniczenia, obejmowała ograniczoną liczbę respondentów, co utrudniało formułowanie uogólnień, a nieformalny charakter Grupy Granica sprawiał trudności w jednoznacznym określeniu granic jej struktury. Niemniej jednak analiza przedstawiona w pracy wnosi istotny wkład w badania nad stanem społeczeństwa obywatelskiego w Polsce oraz pokazuje, że Grupa Granica stanowi przykład nowego ruchu społecznego działającego w warunkach kryzysowych.

The humanitarian crisis on the Polish-Belarusian border, which began in 2021, became one of the most serious socio-political challenges in contemporary Poland. It was a consequence of actions taken by the Belarusian authorities, who instrumentalized migration as a tool of political pressure against the European Union and Poland.This thesis analyzes the activities of Grupa Granica (the Border Group), an informal umbrella initiative that brought together non-governmental organizations, local residents, and independent activists. Its goals included providing humanitarian aid to migrants, documenting human rights violations, and constructing an alternative narrative in opposition to the state discourse focused on the securitization of migration. Despite the lack of formal hierarchy, Grupa Granica developed flexible mechanisms of action that allowed for rapid responses to changing conditions, though they also generated internal conflicts and decision-making challenges.The thesis also presents the broader context of civil society in Poland. It discusses the evolution of the concept from its classical origins to contemporary interpretations, as well as the history and forms of civic engagement in Poland, with particular attention to the role of the third sector. In this light, the activities of Grupa Granica represent an example of grassroots mobilization and civic resistance to ineffective and repressive state policies. At the same time, they can be interpreted as an instance of a new social movement, whose activity does not focus on seizing political power, but rather on defending human rights, creating alternative values, and exposing systemic injustices.The analysis of literature, secondary data, and in-depth interviews made it possible to capture the dynamics of the Group’s functioning and its relations with other actors involved in the crisis. The research showed that activists often experienced repression and intimidation, yet their work carried profound social and emotional significance. In many cases, participation in Grupa Granica became a turning point in the biographies of those involved, shaping their identity and future life paths.The findings indicate that despite institutional limitations and state pressure, civil society in Poland is capable of playing a crucial role in times of crisis. The third sector, both in the form of formal NGOs and spontaneous social movements, can not only complement state actions but also provide a genuine alternative to official policies. Activism on the Polish-Belarusian border demonstrated that civic mobilization can effectively challenge the state’s narrative monopoly and contribute to the protection of fundamental human rights.The thesis also acknowledges certain limitations, including the small number of respondents, which made generalizations more difficult, and the informal nature of Grupa Granica, which complicated a clear definition of its boundaries. Nevertheless, the analysis provides an important contribution to research on the condition of civil society in Poland and shows that Grupa Granica constitutes an example of a new social movement operating under crisis conditions.