Wzór wójta wsi w południowej Polsce do końca XVIII w. w świetle przysiąg urzędowych

DOI nieaktywne: 10.17951/rh.2025.60.347-366

Badania nad wzorcami osobowymi w polskiej historiografii mają długą tradycję, jednak dotychczas zazwyczaj skupiano się na przedstawicielach elit oraz wyższych warstw społecznych: monarchach, królowych, biskupach, rycerzach czy szlachcicach. Autor niniejszego opracowania postawił sobie za cel zidentyfikowanie modelu idealnego wiejskiego wójta na terenach południowej Polski do końca XVIII w., a za podstawę źródłową przyjął treści przysiąg urzędniczych. Dobór źródła wynikał z performatywnego charakteru przysięgi – zawsze więc zawierał wzorzec zachowań instytucjonalnych. Punktem wyjścia rozważań jest rozprzestrzenianie się na wsi roty wójtów miejskich w polskim tłumaczeniu Bartłomieja Groickiego oraz jej ewolucja w kierunku zaspokojenia oczekiwań sąsiadów z gromady, ale przede wszystkim zwierzchności dworskiej. Wybrany spośród kmieci wójt lawirował między dworem i chałupą – to sąsiedzi przedstawiali zwierzchności dworskiej kandydatów na wójta, jednak ostateczna decyzja zawsze należała do właściciela ziemskiego. Wójt jako najważniejszy funkcjonariusz społeczności wiejskiej i zwierzchnik wiejskiego sądu zobowiązywał się do sprawiedliwego rozstrzygania sporów, lojalności wobec właściciela wsi, utrzymania porządku oraz rzetelnego pobierania podatków. Roty przysiąg potwierdzają też rosnącą w epoce zależność administracji wiejskiej od zwierzchności dworskiej. Wyniki badań wnoszą nowe spojrzenie na instytucjonalny wzorzec działania wójta jako kluczowego elementu administracji wiejskiej.

Research on role models in Polish historiography has a long tradition, but until now it has usually focused on the representatives of the elite and upper classes: monarchs, queens, bishops, knights and nobles. The author of this study set out to identify the ideal model of a rural mayor in southern Poland until the end of the 18th century, using the content of offi cial oaths as his source material. The choice of source was due to the performative nature of the oath, which always contained a model of institutional behaviour. The starting point for the discussion is the spread of the oath of municipal village headmen in the Polish translation by Bartłomiej Groicki and its evolution towards meeting the expectations of neighbours from the community, but above all of the manorial authorities. The mayor, chosen from among the peasants, manoeuvred between the manor and the cottage – it was the neighbours who presented candidates for mayor to the manorial authorities, but the final decision always rested with the landowner. As the most important official of the rural community and the head of the rural court, the village administrator undertook to sett le disputes fairly, be loyal to the owner of the village, maintain order and collect taxes reliably. The oaths also confirm the growing dependence of the rural administration on the manorial authorities during this period. The results of the study provide a new perspective on the institutional model of the mayor’s role as a key element of rural administration.