Sprawiedliwość okresu przejściowego w toczących się konfliktach: przypadek Donbasu na Ukrainie

Sprawiedliwość okresu przejściowego (SOP) to sposób, w jaki państwo może zająć się poważnymi naruszeniami praw człowieka, które miały miejsce w przeszłości w wyniku konfliktów zbrojnych lub opresyjnych reżimów. W przeciwieństwie do tradycyjnej teorii SOP, która przewiduje zastosowanie środków przywracania sprawiedliwości w środowisku pokonfliktowym, niniejszy artykuł ma na celu analizę wdrożenia zestawu narzędzi sprawiedliwości okresu przejściowego na tle trwającej wojny. Analiza dokumentów porozumień pokojowych i porozumień tymczasowych, przeprowadzona wraz z jakościową analizą treści, wykazała, że różne środki i mechanizmy sądowe, społeczne, polityczne i międzynarodowe mogą i powinny być stosowane przed rozwiązaniem wojny w celu ułatwienia dochodzenia sprawiedliwości, odpowiedzialności i rozwiązywanie konfliktów. Próba praktycznej operacjonalizacji opracowanego zestawu narzędzi SOP w warunkach rosyjskiej agresji na Ukrainę ze szczególnym uwzględnieniem Donbasu (obwody Doniecki i Ługański) dowiodła, że indywidualna ocena specyfiki lokalnych konfliktów ma kluczowe znaczenie przy dochodzi do tak złożonego zjawiska, jak sprawiedliwość okresu przejściowego. Ponadto ujawniono pewne zawiłe niuanse dotyczące zastosowania SOP w danej wojnie, wynikające z aktualnych uwarunkowań międzynarodowych, mocarstwowej pozycji Rosji na arenie światowej oraz nasycenia polem bitwy na Ukrainie.

Transitional justice (TJ) is a means for a state to address grave human rights violations that occurred in the past due to armed conflicts or oppressive regimes. Contrary to the traditional TJ theory, which anticipates the application of justice-restoration measures to a post- conflict environment, this paper seeks to analyze the transitional justice toolkit implementation against the backdrop of the ongoing war. The document analysis of the peace concords and provisional agreements, done with qualitative content analysis, showcased that various judicial, social, political, and international measures and mechanisms can and should be applied prior to war resolution in order to facilitate the pursuit of justice, accountability and conflict settlement. The attempt to practically operationalize the developed TJ tool-kit in the midst of the Russian war of aggression against Ukraine with a particular reference to the Donbas region (Donetsk and Luhansk oblasts) has proven that individual assessment of the local conflict peculiarities is crucial when it comes to such a complex phenomenon as transitional justice. Furthermore, some intricate nuances concerning TJ application to the given war, stemming from the current international settings, Russia’s power position in the global arena as well as satiation on the battlefield in Ukraine have been disclosed.