Byzantine wall paintings in Poland during the Jagiellonian period : new research perspectives

Recenzowane materiały z konferencji "Sztuka pograniczy", która odbyła się w dniach 16-17 listopada 2017 roku w Lublinie

Badania nad bizantyńskimi malowidłami z fundacji Jagiellonów w Polsce postępowały w ślad za ich odkrywaniem spod nowożytnych tynków, kolejno w katedrze w Sandomierzu (1887, 1913-1914, 1932-1934), w kaplicy zamkowej w Lublinie (1899-1922) oraz w kolegiacie w Wiślicy (1915, 1919-1920), kontynuowane po drugiej wojnie światowej w Lublinie (1954-1959 i 1973-97 w kilku etapach), w Wiślicy (przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych) oraz w kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu (1949-1951). Nową fazę badań wyznaczają wielostronne działania zachowawczo-badawcze w Wiślicy (1995-2000), następnie w kaplicach wawelskich – w kaplicy Świętego Krzyża (1997-2001) oraz w kaplicy p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny Batorego (2004-2006), gdzie dokonano spektakularnego odkrycia znacznych fragmentów dających się rozpoznać scen Zwiastowania, Umywania nóg apostołom, Zstąpienia do otchłani oraz motywów ornamentalnych. Szczególnie doniosłe znaczenie mają odkrycia z lat 2008- 2011 w prezbiterium katedry sandomierskiej, gdy odsłonięto oryginalną, niemal nienaruszoną warstwę malarską spod przemalowań Juliusza Makarewicza (1932-1934) oraz nieznane dotąd fragmenty na sklepieniu (Chrystus Pantokrator, Procesja liturgiczna), w apsydzie (Zwiastowanie Marii, Zstąpienie do otchłani, figury dwóch świętych diakonów), na ścianie południowej (Zwiastowanie Joachimowi) oraz na ścianie północnej - fryz heraldyczny. Odkrycia te skłaniają do podjęcia na nowo interpretacji programów ikonograficznych tych malowideł szczególnie ich wątku fundacyjnego, oraz i znaczenia w dziejach i badaniach sztuki średniowiecznej w Polsce.

The body of knowledge of Byzantine-style wall paintings in Poland from the Jagiellonian period that has accumulated since the end of the nineteenth century, in the first decade of the twenty-first century was unexpectedly supplemented with the results of investigation of the newly discovered wall painting fragments in the Lady Chapel at the cathedral on Wawel Hill (2004-2006) and of the original paint layer of wall paintings with hitherto unknown representations in Sandomierz Cathedral (2008-2011). The above discoveries made it possible to verify some of the existing views and at the same time have prompted new questions and research objectives which focus on the problems of the adaptation of Byzantine iconographic patterns to the Latin devotional and artistic culture, the patronage of Byzantine-style wall paintings, the message they carried and their dating. The discovery of Byzantine-style wall paintings in the Lady Chapel where King Ladislaus Jagiello’s third wife, Elżbieta Granowska (d. 1420) was buried, invites a question about the king’s plans regarding the chapel, so conspicuously singled out by the exquisite ‘Greek’ paintings. The programme of the Sandomierz wall paintings is unique among the other wall painting schemes because of its depiction of a Liturgical Procession inspired by the Byzantine (Orthodox) rite of the Proskomedia. The wall paintings in Sandomierz undoubtedly formed a setting for the royal presence, and the position of the king within the chancel is clearly indicated by a painted frieze of armorial bearings which combines two motifs: a political and a dynastic one. The coat of arms of Jagiello’s second wife, Anna of Cilli (d. 1416), depicted in the frieze demonstrates that she must have played an important role in the commission and is a premise that the paintings had been executed during her lifetime. The uncovering of the original paint layer of the Sandomierz paintings, especially parts that were never subjected to any form of conservation treatment, revealed in full their superb artistic quality reminiscent of Byzantine painting of the Balkans.