The oldest human remains from the northeastern part of the Yucatán peninsula and the problem of settlement in the region.

Niniejsza praca ma na celu ukazać jak bardzo istotne znaczenie dla archeologii oraz innych dyscyplin naukowych miały odkrycia najstarszych szczątków ludzkich z terenu dzisiejszej północno-wschodniej części Półwyspu Jukatan. Przedstawiony zostanie szereg zmian hydrologicznych i geologicznych, które na przełomie plejstocenu i holocenu przyczyniły się do znacznych przekształceń tego terenu, w tym miejsc depozycji szczątków kostnych. Dopełnieniem tego aspektu będzie wyjaśnienie jak powstają tzw. cenotes oraz prezentacja najdłuższego systemu zatopionych jaskiń, w których wyeksplorowano materiał archeologiczny. Podczas rozwijania tematu uwaga skoncentrowana zostanie na konkretnych przykładach znalezisk najstarszych szczątków ludzkich z miejsc takich jak: Hoyo Negro, Naharon oraz z jaskini Chan Hol, których analiza genetyczna przeprowadzona przez badaczy w ostatnich latach, dostarczyła istotnych informacji o pochodzeniu osób odnalezionych w zatopionych jaskiniach. Ukazane zostaną również możliwe drogi migracji na teren półwyspu Jukatan. By w pełni odszyfrować i pojąć jakie znaczenie spełniały najstarsze ludzkie znaleziska kostne w procesie zasiedlenia kontynentu amerykańskiego, w szczególności obszaru Mezoameryki trzeba zagłębić się w niedawno przeprowadzone badania DNA oraz analizy kraniometryczne tych osobników.

This paper aims to show how the discoveries of the oldest human remains from the area of today's northeastern part of the Yucatán Peninsula have been of great importance for archaeology and other scientific disciplines. A series of hydrological and geological changes that, at the turn of the Pleistocene and Holocene, contributed to the significant transformation of the area, including the sites of deposition of skeletal remains, will be presented. This aspect will be complemented by an explanation of how the so-called cenotes are formed and a presentation of the longest sunken cave system in which archaeological material has been excavated. During the development of the theme, the focus will be on specific examples of finds of the oldest human remains from sites such as: Hoyo Negro, Naharon and from the Chan Hol cave, whose genetic analysis, carried out by researchers in recent years, has provided important information about the origins of people found in submerged caves. Possible migration routes to the Yucatán Peninsula will also be revealed. In order to fully decipher and comprehend the importance of the oldest human bone finds in the process of settling the American continent, and Mesoamerica in particular, it is necessary to delve into recent DNA studies and craniometric analyses of these individuals.