Rehabilitation of people repressed for activity for the independent existence of the Polish State in 1944-1956. Historical and legal problems.

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie zagadnienia rehabilitacji osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, co stało się możliwe dopiero w wyniku przemian politycznych przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Dla pełnego przedstawienia powyższego zagadnienia zarysowana została charakterystyka polskiego podziemia politycznego i zbrojnego lat 1944-1956, jak również podstawy prawne orzeczeń komunistycznych sądów, które umożliwiły wydawanie wyroków wymierzonych w działaczy niepodległościowych. Przeanalizowano także strukturę sądów w latach 1944-1956 oraz ich wewnętrzną organizację. Opisane zostało środowisko sędziowskie i system penitencjarny tego okresu, a także próby rehabilitacji byłych żołnierzy Armii Krajowej po wydarzeniach października 1956 r. Główną część pracy stanowi analiza ustawy o uznanie za nieważne orzeczeń wydawanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z 23 lutego 1991 r. Zaprezentowany został przebieg prac legislacyjnych nad ustawą i koncepcje, które brano pod uwagę w toku procedowania aktu prawnego. Autorka przedstawiła ustawę w pierwotnym brzmieniu i jej ogólne założenia, które nie uległy modyfikacjom. Z uwagi na to, że już w 1993 r. doszło do pierwszej zmiany ustawy, przeanalizowane zostały również jej najważniejsze nowelizacje, aż do ostatniej, która nastąpiła w 2021 r. Przy analizie uwzględniono ostatni projekt zmian ustawy, nad którym prace w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej nadal się toczą. Podsumowanie rozdziału poświęconego ustawie lutowej stanowi przegląd najnowszych tez z orzecznictwa powszechnego i Sądu Najwyższego. Dla lepszego ukazania zastosowania ustawy lutowej w ostatnim rozdziale zaprezentowano losy dwóch postaci, wobec których wyroki skazujące na karę pozbawienia wolności zostały na podstawie ustawy lutowej uznane za nieważne i w konsekwencji przyznano im odszkodowanie za szkody i zadośćuczynienie za krzywdy w związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

The purpose of this paper is to present the issue of rehabilitation of people repressed for activity for the independent existence of the Polish State, what was possible only as a result of the political changes at the turn of the 1980s and 1990s in Poland. In order to fully present above-mentioned issue, the thesis outlines the characteristics of the Polish political and armed underground in 1944-1956 and the legal basis of the post-war judgments. The structure of the courts in 1944-1956, their internal organization and the penitentiary system of that period are also described. Thesis discusses the issues related to the attempts at rehabilitation of former soldiers of the Home Army after the events of October 1956. The main part of the thesis is an analysis of the act on declaring invalid judgments issued against people repressed for activities of the independent existence of the Polish State of February 23, 1991. One of the author’s intention is to present legislative works on the act and concepts that were taken into account in the course of the work, the act in its original wording and its general assumptions, which have not been modified. Due to the fact that the first amendment to the act took place in 1993, most important amendments were also analyzed, up to the last one in 2021. The last draft amendment to the act was also taken into account, on which work is still ongoing in the lower house of parliament. The summary of the chapter is devoted to a review of the latest theses from the common and Supreme Court jurisprudence. In order to better show the application of the act, the last chapter presents the fate of two persons who were sentenced to imprisonment. The judgments in their cases were declared invalid and compensation and damages were awarded in connection with the activities for the independent existence of the Polish State.