Regarding the original territorial extent of the German-speaking enclave of Bielitz

Nazwisko red. zapisane Piotr A. Owsiński

Bielska Niemiecka Wyspa Językowa została założona w XIII wieku we wschodniej części Górnego Śląska i istniała aż do wysiedlenia Niemców z Polski po II wojnie światowej. Należała do śląskich księstw: Cieszyńskiego i Oświęcimskiego. Zasięg terytorialny Bielskiej Niemieckiej Wyspy Językowej nie był stały w ciągu jej siedemsetletniego istnienia. Zasadniczo można mówić o dwóch przeciwstawnych procesach. Z jednej strony, kilka miejscowości na obrzeżach wyspy językowej przeszło na język polski otaczającej większości. Z drugiej strony, wczesnonowożytny proces zakładania nowych wsi składających się z mniejszych gospodarstw doprowadził do rozszerzenia wyspy językowej. Pierwszy proces miał charakter socjolingwistyczny, drugi zaś czysto ekonomiczny. Niniejszy artykuł ma na celu jedynie wyciągnięcie wniosków ze źródeł historycznych i danych lingwistycznych (nazwy miejscowości, nazwiska rodowe mieszkańców, badania dialektologiczne) dotyczących zasięgu terytorialnego omawianej wyspy językowej w momencie jej powstania.

The German language island of Bielitz/Bielsko was founded in the 13th century in the eastern part of Upper Silesia and lasted until the expulsion of Germans from Poland after World War II. It belonged to the Silesian Duchies of Teschen and Auschwitz. The territorial extent of the German language island of Bielitz was not constant during its seven-hundred-year existence. Basically, one can speak of two opposing processes. On one hand, several locations at the edges of the language island transitioned to the Polish language of the surrounding majority. On the other hand, the early modern process of founding new villages composed of smaller farms led to the expansion of the language island. The former process was sociolinguistic in nature, while the latter was purely economic. This paper aims solely to draw conclusions from historical sources and linguistic data (place and family names, dialect studies) regarding the territorial extent of the language island at its inception.

Die Deutsche Sprachinsel Bielitz entstand im 13. Jahrhundert im östlichen Oberschlesien und bestand bis zur Vertreibung der Deutschen aus Polen nach dem Zweiten Weltkrieg. Sie gehörte zu den schlesischen Herzogtümern Cieszyn/Teschen und Oświęcim/Auschwitz. Die territoriale Ausdehnung der Deutsche Sprachinsel Bielitz war während ihrer siebenhundertjährigen Existenz nicht konstant. Im Wesentlichen lassen sich zwei gegenläufige Prozesse unterscheiden. Zum einen übernahmen mehrere Orte am Rande der Sprachinsel die polnische Sprache der benachbarten Mehrheitsbevölkerung. Zum anderen führte die frühneuzeitliche Entstehung neuer Dörfer mit kleineren Höfen zur Ausdehnung der Sprachinsel. Der erste Prozess war soziolinguistischer, der zweite rein ökonomischer Natur. Dieser Beitrag zielt ausschließlich darauf ab, aus historischen Quellen und linguistischen Daten (Ortsnamen, Familiennamen der Bewohner, dialektologische Studien) Rückschlüsse auf die territoriale Ausdehnung der betreffenden Sprachinsel zum Zeitpunkt ihrer Entstehung zu ziehen.