Opór czy rezygnacja: Obywatelskie i instytucjonalne reakcje na erozję demokracji na Węgrzech i w Polsce

Niniejsza rozprawa, zatytułowana "Opór czy rezygnacja: Instytucjonalne i obywatelskie reakcje na erozję demokracji na Węgrzech i w Polsce" bada zjawisko cofania się demokracji w tych dwóch postkomunistycznych państwach członkowskich UE. Jej celem jest znalezienie odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące czynników strukturalnych, instytucjonalnych i społecznych wyjaśniających rozbieżne trajektorie cofania się, sposobu, w jaki przestrzeń publiczna, społeczeństwo obywatelskie i siła instytucjonalna pośredniczą w tym rozpadzie, a także roli podmiotów międzynarodowych, w szczególności Unii Europejskiej, w opieraniu się lub umożliwianiu autorytarnego dryfu.Główny argument zakłada, że rozbieżności te można wyjaśnić „grubością” społeczeństwa obywatelskiego, poziomem przestrzeni publicznej, otwartością instytucjonalną w porównaniu z przechwytywaniem oraz stopniem wrażliwości na presję UE. Podczas gdy zarówno rząd Fideszu na Węgrzech, jak i koalicja Prawo i Sprawiedliwość (PiS) w Polsce zastosowały podobne strategie prawne - takie jak konsolidacja mediów, reforma sądownictwa i walka kulturowa - w celu podważenia liberalnych norm demokratycznych, Polska doświadczyła większej kontestacji ze względu na stosunkowo silniejsze podmioty obywatelskie i opór instytucjonalny w porównaniu ze scentralizowanym, jednolitym ideologicznie porządkiem Węgier.Przyjmując solidne porównawcze studium przypadku poprzez projekt „najbardziej podobnych systemów” w latach 2010-2023, badanie jakościowo analizuje zmiany instytucjonalne, zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego, debatę publiczną i interakcje z UE, opierając się na dokumentach prawnych, decyzjach UE i pracach naukowych.Teza ta pokazuje, że erozja demokracji na Węgrzech doprowadziła do "niemal całkowitego cywilizacyjnego zamknięcia" poprzez "wymuszoną ciszę i symboliczną kontrolę", gdzie przestrzeń publiczna jest systematycznie wydrążana, a sprzeciw marginalizowany za pomocą środków prawnych i instytucjonalnych, co czyni ten kraj "podręcznikowym przykładem" autorytarnej konsolidacji. Obejmuje to inżynierię konstytucyjną, przejęcie mediów, restrukturyzację edukacji i stygmatyzację organizacji pozarządowych, co skutkuje sferą publiczną nasyconą nacjonalistycznymi narracjami i lojalistycznymi instytucjami, w których wybory pozostają formalnie wolne, ale merytorycznie niesprawiedliwe.Z kolei droga Polski była „bardziej kontrowersyjna i mniej dogłębna”, charakteryzująca się „kontestowaną przestrzenią publiczną i oporem obywatelskim”. Pomimo agresywnych wysiłków PiS zmierzających do upolitycznienia sądownictwa i kontroli mediów, spotkał się on z silnym oporem ze strony społeczeństwa obywatelskiego (np. Strajku Kobiet), niezależnych mediów, samorządów i części sądownictwa. Doprowadziło to do bardziej rozdrobnionego krajobrazu instytucjonalnego, w którym instytucje demokratyczne „wygięły się, ale nie złamały” i nadal istnieją „realistyczne ścieżki do przywrócenia demokracji” poprzez konkurencyjne wybory i aktywną sferę obywatelską.Rola Unii Europejskiej również została skontrastowana: podczas gdy w obu przypadkach była ona „czynnikiem odstraszającym i obserwatorem”, jej orzeczenia prawne i mechanizmy warunkowości okazały się bardziej skuteczne w Polsce, ośmielając aktywistów i sędziów, niż na Węgrzech, gdzie rząd Orbána w dużej mierze odrzucił presję UE. Ostatecznie, badanie konkluduje, że cofanie się demokracji nie jest jednolite ani nieodwracalne; jego trajektoria zależy w znacznym stopniu od oporu społecznego, pamięci historycznej (takiej jak dziedzictwo Solidarności w Polsce) i instytucjonalnej „grubości”, czyniąc przestrzeń publiczną i społeczeństwo obywatelskie głównymi determinantami odporności demokratycznej.

This thesis, titled "Resisting or Resigning: Institutional and Civil Responses to Democratic Erosion in Hungary and Poland," studies the phenomenon of democratic backsliding in these two post-communist, EU-member states. It seeks to answer fundamental questions regarding the structural, institutional, and societal factors explaining their divergent trajectories of backsliding, how public space, civil society, and institutional strength mediate this decay, and the role of international actors, particularly the European Union, in resisting or enabling authoritarian drift.The central argument posits that this divergence is explained by the "thickness" of civil society, the level of public space, institutional openness versus capture, and the degree of EU pressure sensitivity. While both the Fidesz government in Hungary and the Prawo i Sprawiedliwość (PiS) coalition in Poland have employed similar legalistic strategies—such as media consolidation, judicial overhaul, and cultural combat—to undermine liberal democratic norms, Poland has experienced greater contestation due to the relatively stronger civic actors and institutional resistance compared to Hungary's centralized, ideologically uniform order.Adopting a robust comparative case study through a "most similar systems" design between 2010 and 2023, the research qualitatively analyzes institutional change, civil society engagement, public debate, and EU interaction, drawing on legal documents, EU decisions, and scholarly works.The thesis demonstrates that democratic erosion in Hungary has led to a "near-total civilizational closure" through "engineered silence and symbolic control," where public space is systematically hollowed out and dissent marginalized by legal and institutional means, making the country a "textbook example" of authoritarian consolidation. This includes constitutional engineering, media capture, educational restructuring, and NGO stigmatization, resulting in a public sphere saturated with nationalist narratives and loyalist institutions, where elections remain formally free but substantively unfair.In contrast, Poland's path has been "more contentious and less thorough," characterized by "contested public space and civil resistance". Despite PiS's aggressive efforts to politicize the judiciary and control media, it has faced robust resistance from civil society (e.g., the Women's Strike), independent media, municipal governments, and parts of the judiciary. This has resulted in a more fragmented institutional landscape where democratic institutions have "bent but not broken," and there are still "realistic paths to democratic restoration" through competitive elections and an active civic sphere.The European Union's role is also contrasted: while it has been a "deterrent and a spectator" for both, its legal judgments and conditionality mechanisms have proven more effective in Poland, emboldening activists and judges, than in Hungary, where the Orbán government has largely dismissed EU pressure. Ultimately, the research concludes that democratic backsliding is not uniform or irreversible; its trajectory depends significantly on social resistance, historical memory (like Poland's Solidarity legacy), and institutional "thickness," making public space and civil society central determinants of democratic resilience.