Foucault : (modern) culture and its discontents

Red. podpisana na publikacji Beata Szymańska

Tematem niniejszej pracy są badania Foucaulta dotyczące relacji między podmiotem władzą i kulturą. Zdaniem francuskiego myśliciela żyjemy obecnie w społeczeństwie dyscyplinarnym, ukształtowanym przez wszechobecne oddziaływanie specyficznego rodzaju władzy, władzy dyscyplinarnej. Rzeczywiste mechanizmy jej funkcjonowania, jeśli mają być skuteczne, muszą pozostawać w ukryciu; również dlatego, że pozwala nam to wierzyć we własną wolność oraz autonomię. Trwać w tej wierze możemy, ponieważ nie zdajemy sobie sprawy, iż ograniczając nas, egzekwując zakazy oraz nakazy, władza działa nie tylko z zewnątrz, lecz również, i przede wszystkim, od środka - że wytwarzając i kształtując nasze jaźnie, tworzy z nas samych naszych własnych nadzorców. Jeśli uwzględnimy specyficzne relacje między władzą a wiedzą, która według Foucaulta jest nie tylko wykorzystywana, ale wprost wytwarzana przez władzę, stanie się jasne, że z podobnym "koniecznym złudzeniem" mamy do czynienia także w odniesieniu do kultury. To ona bowiem jest źródłem idei, ideałów i wartości, przy pomocy których konstruowane są nasze jaźnie, tworzony obraz nas samych. Dopóki wierzymy w jego obiektywność, uniwersalną ważność, możemy widzieć w nim narzędzie emancypacji: uzasadniające nasze przyrodzone prawa czy też gruntujące naszą zdolność (oraz prawo) do samostanowienia obowiązujących nas zasad postępowania. Kiedy jednak zdamy sobie sprawę, iż tym, co nas więzi, jest nasza obecna tożsamość, zrozumiemy być może również, że wolność jako zadanie wymaga właśnie wykroczenia, zanegowania tego, czym jesteśmy, czym się staliśmy. Foucault uważa przy tym, że w odniesieniu do tego, kim możemy się stać oraz w jaki sposób interpretować własne istnienie, najistotniejsza jest nie tyle treść funkcjonujących w kulturze norm, praw czy zasad, co nasza wobec nich postawa. Podobne lub nawet takie same modele i treści kulturowe mogą służyć istotnie różnym praktykom kształtowania podmiotowości. Materią samokreacji mogą być wyłącznie istniejące w kulturowych środowiskach dyskursy oraz praktyki. Choć jednak nie jest możliwe uwolnienie się od społeczno-kulturowego wpływu, można wpływ ten twórczo ukierunkować, można nie ulec powszechnej presji na normalizację oraz uniformizację i ukształtować swoje istnienie tak, by stało się autentycznie własne, wyjątkowe.

The article follows Michele Foucault's research on the relationship between the subject of authority and culture. According to the French thinker, we are currently living in the society shaped by the ubiquitous workings of a specific, disciplinary type of power. If it is to be effective, its real mechanisms must remain hidden; also because this allows us to believe in our own freedom and autonomy. We can abide in this faith, because we do not realize that by limiting us, enforcing prohibitions and orders, power works not only from the outside, but also and above all from the inside - that by producing and shaping our selves, it creates our own overseers out of ourselves. If we take into account the specific relationship between power and knowledge, which, according to Foucault, is not only used but directly produced by power, it becomes clear that we are dealing with a similar "necessary delusion" in relation to culture, which is the source of ideas, ideals and values that help to construct our selves. As long as we believe in their objectivity and universal validity, we can see it as the tools of emancipation: justifying our inherent rights or grounding our ability (and right) to self-determine our rules of conduct. However, when we realize that what binds us is our present identity, we may also understand that freedom as a task requires precisely a transgression, a denial of what we are, of what we have become. Foucault believes that in relation to who we can become and how we can interpret our own existence, the most important thing is not the content of the norms, laws or principles functioning in our culture, but our attitude towards them. Similar cultural models and contents can serve significantly different practices of shaping subjectivity. It is only the discourses and practices existing in cultural environment that can become the material for self-creation. However, while it is not possible to break free from socio-cultural influence, it can be creatively channelled: instead of succumbing to the widespread pressures of normalization and uniformity, one is in a position to shape his existence to be genuinely his own, unique.