Chytry chytremu nierówny : o ambiwalencji w wartościowaniu pojęcia reprezentowanego przez czeski leksem "chytrost"

2023
journal article
article
cris.lastimport.wos2024-04-10T03:22:08Z
dc.abstract.enThis article seeks to explain reasons for ambivalence in the evaluation of the notion "chytrost", which is understood in Czech primarily as value, and secondarily as anti-value. For this purpose, the methods of Lublin ethnolinguistics were used to recreate a stereotype of the notion "chytrost" in the modern Czech language. In the first part of the article, the stereotype is reconstructed based on systemic data that allow one to determine the semantic content of the lexeme, and in the second part - on the basis of textual data providing information on evaluation. The third part presents the semantic evolution of the lexemes "chytrost" and "chytrý" from the Old Czech period to the present day. It shows which elements of the old understanding of the concept have been preserved in the stereotype, contributing to its negative evaluation. The conclusion includes a short cognitive definition of the concept "chytrost", which - in contrast with the taxonomic definitions from Czech dictionaries - enables us to distinguish "chytrost" from other Czech lexemes relating to the mental sphere (e.g. "moudrost"). The distinction between "chytrost" as a mental trait and as a character trait allows one also to determine in which contexts "chytrost" is evaluated positively, and in which - negatively.pl
dc.abstract.plArtykuł próbuje odpowiedzieć na pytanie o przyczyny ambiwalencji w wartościowaniu pojęcia "chytrost", które w języku czeskim rozumiane jest prymarnie jako wartość, a sekundarnie - jako antywartość. W tym celu sięgnięto po metody lubelskiej etnolingwistyki, które zostały wykorzystane do odtworzenia stereotypu "chytrosti" we współczesnej czeszczyźnie. W pierwszej części artykułu rekonstrukcja stereotypu przebiega w oparciu o dane systemowe, pozwalające ustalić treść znaczeniową leksemu, a w części drugiej - w oparciu o dane tekstowe, dostarczające informacji na temat wartościowania. W części trzeciej przedstawiona została ewolucja znaczeniowa leksemów "chytrost" i "chytrý" od okresu staroczeskiego po współczesność. Pokazuje ona, które elementy dawnego rozumienia pojęcia zostały zachowane w stereotypie, przyczyniając się do negatywnego wartościowania. W podsumowaniu zamieszczona została skrócona, syntetyczna definicja kognitywna pojęcia "chytrost", która w przeciwieństwie do definicji taksonomicznych proponowanych przez słowniki języka czeskiego umożliwia wyraźne odróżnienie "chytrosti" od innych czeskich leksemów odnoszących się sfery umysłowej (np. "moudrost"). Wprowadzenie rozróżnienia w rozumieniu "chytrosti" jako cechy umysłu vs. cechy charakteru pozwoliło też wyjaśnić, w jakich kontekstach cecha ta wartościowana jest pozytywnie, a w jakich - negatywnie.pl
dc.affiliationSzkoła Doktorska Nauk Humanistycznychpl
dc.contributor.authorWójcik, Aleksandra - 260596 pl
dc.date.accession2023-11-15pl
dc.date.accessioned2023-11-15T07:29:59Z
dc.date.available2023-11-15T07:29:59Z
dc.date.issued2023pl
dc.date.openaccess0
dc.description.accesstimew momencie opublikowania
dc.description.additionalBibliogr. s. 228-229pl
dc.description.number2pl
dc.description.physical213-229pl
dc.description.points100pl
dc.description.publication1pl
dc.description.versionostateczna wersja wydawcy
dc.description.volume25pl
dc.identifier.doi10.31648/pj.8923pl
dc.identifier.eissn2450-0801pl
dc.identifier.issn1509-5304pl
dc.identifier.urihttps://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/323200
dc.identifier.weblinkhttps://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pj/article/view/8923/6905pl
dc.languagepolpl
dc.language.containerpolpl
dc.pbn.affiliationDziedzina nauk humanistycznych : językoznawstwopl
dc.rightsUdzielam licencji. Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa*
dc.rights.licenceCC-BY-NC-ND
dc.rights.urihttp://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl*
dc.share.typeotwarte czasopismo
dc.subject.enethnolinguisticspl
dc.subject.enCzech languagepl
dc.subject.enlinguistic worldviewpl
dc.subject.enconceptualizationpl
dc.subject.enconnotationpl
dc.subject.enstereotypepl
dc.subject.envaluespl
dc.subject.otheretnolingivistikapl
dc.subject.otherčeštinapl
dc.subject.otherjazykový obraz světapl
dc.subject.otherkonceptualizacepl
dc.subject.otherkonotacepl
dc.subject.otherstereotyppl
dc.subject.otherhodnocenípl
dc.subject.pletnolingwistykapl
dc.subject.pljęzyk czeskipl
dc.subject.pljęzykowy obraz światapl
dc.subject.plkonceptualizacjapl
dc.subject.plkonotacjapl
dc.subject.plstereotyppl
dc.subject.plwartościowaniepl
dc.subtypeArticlepl
dc.titleChytry chytremu nierówny : o ambiwalencji w wartościowaniu pojęcia reprezentowanego przez czeski leksem "chytrost"pl
dc.title.alternativeOn the ambivalence in evaluating the notion represented by the Czech lexeme "chytrost"pl
dc.title.journalPrace Językoznawczepl
dc.typeJournalArticlepl
dspace.entity.typePublication
cris.lastimport.wos
2024-04-10T03:22:08Z
dc.abstract.enpl
This article seeks to explain reasons for ambivalence in the evaluation of the notion "chytrost", which is understood in Czech primarily as value, and secondarily as anti-value. For this purpose, the methods of Lublin ethnolinguistics were used to recreate a stereotype of the notion "chytrost" in the modern Czech language. In the first part of the article, the stereotype is reconstructed based on systemic data that allow one to determine the semantic content of the lexeme, and in the second part - on the basis of textual data providing information on evaluation. The third part presents the semantic evolution of the lexemes "chytrost" and "chytrý" from the Old Czech period to the present day. It shows which elements of the old understanding of the concept have been preserved in the stereotype, contributing to its negative evaluation. The conclusion includes a short cognitive definition of the concept "chytrost", which - in contrast with the taxonomic definitions from Czech dictionaries - enables us to distinguish "chytrost" from other Czech lexemes relating to the mental sphere (e.g. "moudrost"). The distinction between "chytrost" as a mental trait and as a character trait allows one also to determine in which contexts "chytrost" is evaluated positively, and in which - negatively.
dc.abstract.plpl
Artykuł próbuje odpowiedzieć na pytanie o przyczyny ambiwalencji w wartościowaniu pojęcia "chytrost", które w języku czeskim rozumiane jest prymarnie jako wartość, a sekundarnie - jako antywartość. W tym celu sięgnięto po metody lubelskiej etnolingwistyki, które zostały wykorzystane do odtworzenia stereotypu "chytrosti" we współczesnej czeszczyźnie. W pierwszej części artykułu rekonstrukcja stereotypu przebiega w oparciu o dane systemowe, pozwalające ustalić treść znaczeniową leksemu, a w części drugiej - w oparciu o dane tekstowe, dostarczające informacji na temat wartościowania. W części trzeciej przedstawiona została ewolucja znaczeniowa leksemów "chytrost" i "chytrý" od okresu staroczeskiego po współczesność. Pokazuje ona, które elementy dawnego rozumienia pojęcia zostały zachowane w stereotypie, przyczyniając się do negatywnego wartościowania. W podsumowaniu zamieszczona została skrócona, syntetyczna definicja kognitywna pojęcia "chytrost", która w przeciwieństwie do definicji taksonomicznych proponowanych przez słowniki języka czeskiego umożliwia wyraźne odróżnienie "chytrosti" od innych czeskich leksemów odnoszących się sfery umysłowej (np. "moudrost"). Wprowadzenie rozróżnienia w rozumieniu "chytrosti" jako cechy umysłu vs. cechy charakteru pozwoliło też wyjaśnić, w jakich kontekstach cecha ta wartościowana jest pozytywnie, a w jakich - negatywnie.
dc.affiliationpl
Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych
dc.contributor.authorpl
Wójcik, Aleksandra - 260596
dc.date.accessionpl
2023-11-15
dc.date.accessioned
2023-11-15T07:29:59Z
dc.date.available
2023-11-15T07:29:59Z
dc.date.issuedpl
2023
dc.date.openaccess
0
dc.description.accesstime
w momencie opublikowania
dc.description.additionalpl
Bibliogr. s. 228-229
dc.description.numberpl
2
dc.description.physicalpl
213-229
dc.description.pointspl
100
dc.description.publicationpl
1
dc.description.version
ostateczna wersja wydawcy
dc.description.volumepl
25
dc.identifier.doipl
10.31648/pj.8923
dc.identifier.eissnpl
2450-0801
dc.identifier.issnpl
1509-5304
dc.identifier.uri
https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/323200
dc.identifier.weblinkpl
https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pj/article/view/8923/6905
dc.languagepl
pol
dc.language.containerpl
pol
dc.pbn.affiliationpl
Dziedzina nauk humanistycznych : językoznawstwo
dc.rights*
Udzielam licencji. Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa
dc.rights.licence
CC-BY-NC-ND
dc.rights.uri*
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl
dc.share.type
otwarte czasopismo
dc.subject.enpl
ethnolinguistics
dc.subject.enpl
Czech language
dc.subject.enpl
linguistic worldview
dc.subject.enpl
conceptualization
dc.subject.enpl
connotation
dc.subject.enpl
stereotype
dc.subject.enpl
values
dc.subject.otherpl
etnolingivistika
dc.subject.otherpl
čeština
dc.subject.otherpl
jazykový obraz světa
dc.subject.otherpl
konceptualizace
dc.subject.otherpl
konotace
dc.subject.otherpl
stereotyp
dc.subject.otherpl
hodnocení
dc.subject.plpl
etnolingwistyka
dc.subject.plpl
język czeski
dc.subject.plpl
językowy obraz świata
dc.subject.plpl
konceptualizacja
dc.subject.plpl
konotacja
dc.subject.plpl
stereotyp
dc.subject.plpl
wartościowanie
dc.subtypepl
Article
dc.titlepl
Chytry chytremu nierówny : o ambiwalencji w wartościowaniu pojęcia reprezentowanego przez czeski leksem "chytrost"
dc.title.alternativepl
On the ambivalence in evaluating the notion represented by the Czech lexeme "chytrost"
dc.title.journalpl
Prace Językoznawcze
dc.typepl
JournalArticle
dspace.entity.type
Publication
Affiliations

* The migration of download and view statistics prior to the date of April 8, 2024 is in progress.

Views
13
Views per month
Views per city
Sosnowiec
5
Downloads
wojcik_chytry_chytremu_nierowny_2023.pdf
3