Wydział Historyczny Instytut Archeologii Procesy urbanizacyjne w północnym Egipcie i południowym Lewancie w drugiej połowie czwartego tysiąclecia p.n.e. na podstawie analizy architektury Jacek Karmowski Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Krzysztofa Marka Ciałowicza w Zakładzie Archeologii Egiptu i Bliskiego Wschodu Instytutu Archeologii Kraków 2020

Spis Treści Wstęp -1.1 Wstęp…………………………...…………………………………………………………5 -1.2 Cel i zakres badań…………………………………………………………………………6 -1.3 Historia badań nad początkami urbanizacji północnego Egiptu i południowego Lewantu………………………………………………………………………………………...8 -1.4 Północny Egipt i południowy Lewant - geografia i klimat …………………………...…12 -1.5 Egipt i południowy Lewant w 4 tys. p.n.e. - chronologia………………………………..18 -1.6 Materiały budowlane wykorzystywane w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie i południowym Lewancie………………………………………………………………………24 Urbanizacja i naukowe podejścia do badań nad genezą i definicją pierwszych miast………………………………………………………………………………………….28 3. Założenia metodologiczne………………………………………………………………...43 Początki procesów urbanizacyjnych w północnym Egipcie na podstawie architektury osadniczej -4.1 Architektura osadnicza z późnego neolitu ……………….	46 -4.2 Urbanizacja, stratyfikacja i organizacja społeczna w późnym neolicie w świetle architektury…………………………………………………………………………………...61 Początki procesów urbanizacyjnych w południowym Lewancie na podstawie architektury osadniczej -5.1 Architektura osadnicza okresu Chalkolitu ………………………………………...…….62 -5.2 Urbanizacja, stratyfikacja i organizacja społeczna w epoce Chalkolitu w świetle architektury…………………………………………………………………………...………89 Architektura osadnicza z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie …….……...92 Architektura osadnicza z okresu Wczesnego Brązu I na terenach południowego Lewantu …………………………………………………………………………………… 142 Procesy urbanizacyjne w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie i południowym Lewancie widoczne na podstawie zabytków architektury osadniczej….223 9. Podsumowanie problematyki...…………………………………………………………323 10. Bibliografia……………………………………………………………………………. 350 11. Mapy i figury -11.1 Mapy…………………………………………………………………………………..401 2

-11.2 Figury do rozdziału nr 4 ………………………………………………………...…... 404 -11.3 Figury do rozdziału nr 5 …………………………………………….………………..407 -11.4 Figury do rozdziału nr 6……………………………………………...…………	426 -11.5 Figury do rozdziału nr 7 ………………………………………………………….….483 3

Podziękowania Przedstawiona rozprawa powstawała przy wsparciu wielu osób, którym w tym miejscu pragnę serdecznie podziękować. Wśród najważniejszych są moi rodzice - Agnieszka i Dariusz oraz siostra Aleksandra, którzy wspierali mnie na każdym etapie moich studiów, nigdy nie poddając w wątpliwość ich wagi oraz sensu. Wraz z nimi podziękowania należą się także mojej dziewczynie Adriannie, która wraz z moją rodziną oprócz zapewniania mi wspomnianego wsparcia, cierpliwie znosiła moje zagraniczne wyjazdy na wykopaliska, konferencje i kwerendy oraz godziny spędzone nad klawiaturą. Pragnę bardzo podziękować mojemu promotorowi prof. dr hab. Krzysztofowi Ciałowiczowi za cenne rady i ogromną pracę włożoną w redakcję tekstu niniejszej dysertacji. Słowa podziękowania za nieocenioną pomoc w zdobywaniu materiału i liczne dyskusje naukowe na temat urbanizacji w 4 tys. p.n.e. kieruję do dr Eliota Brauna oraz dr Ianira Milevskiego. Wymiana poglądów z tymi badaczami w dużym stopniu ukształtowała wiele moich opinii na tematy poruszane w pracy. Podziękowania należą się również moim kolegom i koleżanką z Zakładu Archeologii Bliskiego Wschodu i Egiptu z którymi przy okazji pracy w naszym Instytucie oraz podczas badań prowadzonych w Egipcie, Jordanii i Izraelu miałem okazję współpracować. Z ich strony zawsze mogłem liczyć na pomoc w kwestiach literatury oraz cenną dyskusję naukową. W szczególności podziękowania kieruję do dr Marcina Czarnowicza, dr Piotra Kołodziejczyka, mgr Grzegorza Bąk- Pryca, dr Mariusza Juchy oraz dr Joannny Dębowskiej-Ludwin. Chciałbym podziękować także kolegom z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu: dr Markowi Chłodnickiemu oraz dr hab. Agnieszce Mączyńskiej z którymi rozpocząłem moje pierwsze wyjazdy do Egiptu w czasach gdy byłem jeszcze studentem Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. W ostatnich latach moich studiów w Poznaniu zostałem stypendystą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w ramach grantu realizowanego przez dr hab. Agnieszkę Mączyńską, co w dużym stopniu ukształtowało moje zainteresowania architekturą okresu 4 tys. p.n.e. Dziękuję także dr Przemysławowi Nocuniowi który podarował mi egzemplarz książki Archaeology of the City, Urban Planning in Ancient Israel and its Social Implications, zaraz po tym jak dowiedział się jaki jest temat planowanej przeze mnie dysertacji. Napisanie tej pracy było możliwe dzięki licznym podróżom, kwerendom bibliotecznym oraz spotkaniom na konferencjach. Wyjazdy te umożliwione były w dużym stopniu dzięki finansowemu wsparciu Wydziału Historycznego i Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej w Warszawie. 4

Wstęp Zagadnienie urbanizacji w tak wczesnym okresie jak druga połowa 4 tys. p.n.e. to temat fascynujący. Procesy zachodzące w ówczesnych społecznościach na obszarach Bliskiego Wschodu wkrótce doprowadziły do powstania pierwszych miast i państw. Szczególnie interesująca wydaje się sytuacja kulturowa na styku północnego Egiptu i południowego Lewantu w okresie poprzedzającym powstanie pierwszego państwa terytorialnego jakim był Egipt. Niestety w literaturze naukowej spotyka się stosunkowo niewiele opracowań porównujących te dwa regiony w tym ważnym formatywnym okresie. W ostatnich	dekadach	wiedza	na	temat zachodzących	wówczas	procesów urbanizacyjnych została znacznie poszerzona za sprawą licznych badań wykopaliskowych prowadzonych szczególnie w delcie Nilu, w Izraelu oraz Jordanii. Podejmowana tutaj problematyka jest jednak dosyć wymagająca ze względu na mnogość zabytków archeologicznych, z którymi należy zapoznać się w celu poprawnej interpretacji zachodzących wówczas zjawisk. Z uwagi na obszerność zagadnienia w przedstawionej pracy w głównej mierze skupiłem się na reliktach architektury. Ich ilość znacząco wzrosła w ostatnich latach umożliwiając dokładne przeanalizowanie problemu w skali międzyregionalnej. Przedstawiona praca pokazuje dynamikę rozwoju ówczesnych osad w obu regionach, prezentując i omawiając ich zabudowę z kilkudziesięciu stanowisk archeologicznych. Założeniem pracy jest prezentacja wszystkich znanych przykładów zabytków architektury z tego okresu oraz ich konfrontacja z teoriami i hipotezami spotykanymi w dyskursie naukowym w celu rozpoznania zjawiska urbanizacji i określenia jego dynamiki. Takie ujęcie jest ważne ponieważ w literaturze brak prac całościowo analizujących zagadnienie procesów urbanizacyjnych zachodzących wówczas w obu omawianych regionach. 5

1.2. Cel i zakres badań Celem przedstawionej rozprawy jest zbadanie, na podstawie zachowanych pozostałości architektury, problemu początków urbanizacji (genezy urbanizacji) w północnym Egipcie i południowym Lewancie w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. Najważniejsza dla problemów omawianych w pracy jest architektura o charakterze mieszkalnym, choć dla uzyskania szerszego kontekstu opisywane i analizowane jest także budownictwo o charakterze kultowym oraz instalacje i konstrukcje pełniące funkcje gospodarcze i infrastrukturalne. W rozdziałach opisujących różne podejścia do badań nad urbanizacją oraz ich metodologię poruszane są wybrane problemy badawcze oparte na teoriach funkcjonujących w dyskursie naukowym. Teorie i hipotezy zaprezentowane w tych rozdziałach, w dalszej części pracy zostaną skonfrontowane z danymi archeologicznymi w celu uchwycenia i wyjaśnienia procesu urbanizacji w omawianym okresie. Jako wprowadzenie do zasadniczych badań przedstawiono architekturę z okresów poprzedzających okres Predynastyczny/Wczesnego Brązu. Ma to na celu uzyskanie szerszego kontekstu chronologicznego oraz prezentację pierwszych symptomów zapowiadających intensyfikację procesów urbanizacyjnych na interesujących autora terenach. W rozdziałach omawiających architekturę osadniczą z drugiej poł. 4 tys. przyjęto układ geograficzno-chronologiczny	opisując	ją poszczególnych regionów. w	kolejności chronologicznej w	ramach W rozdziale analitycznym przyjęto układ w którym poszczególne rodzaje zabudowy mogące świadczyć o poziomie urbanizacji rozpatrywane są w kolejności podyktowanej wcześniej przyjętym układem geograficzno-chronologicznym. Praca została podsumowana rozdziałem w którym zaprezentowany materiał rozpatrywany jest w świetle wcześniej przedstawionych teorii i hipotez. Znajduje się tam również krótka dyskusja na temat materiałów budowlanych stosowanych w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. oraz ich powiązań z procesem urbanizacji. Opisane układy zabudowy można datować na okres od 5 do końca 4 tys. p.n.e. Dane wykorzystane w opisie architektury pochodzą zarówno z dostępnych raportów wykopaliskowych, artykułów naukowych, jak i większych opracowań badawczych. Opisywane 6

stanowiska archeologiczne pochodzą z terytoriów: Libanu, Izraela, Jordanii, Autonomii Palestyńskiej oraz Egiptu. Okres drugiej poł. 4 tys. p.n.e. był istotnym czasem w rozwoju społeczności zarówno w Egipcie jak i w Lewancie. Celem pracy jest analiza porównawcza tych dwóch obszarów i skupia się ona na ich sąsiadujących ze sobą częściach. Są to rejony, które jak wskazuje wiele rodzajów zabytków archeologicznych łączyły wówczas silne kontakty handlowe, a prawdopodobnie także polityczne. Dzięki licznym badaniom wiemy, że już od okresu 3 tys. p.n.e. w obu regionach istniały wykształcone i prężnie działające ośrodki polityczne (w przypadku Egiptu nawet państwo), które w dużej części skupiały swoją władzę w miastach. Natomiast okres formatywny w 4 tys. p.n.e. ciągle nie jest poznany w stopniu, który umożliwiałby zrozumienie powstania pierwszych społeczeństw o charakterze miejskim. Niniejsza rozprawa ma na celu próbę uchwycenia i prześledzenia zjawisk oraz procesów, które do tego doprowadziły. 7

1.3. Historia badań nad początkami urbanizacji północnego Egiptu i południowego Lewantu W literaturze naukowej traktującej o 4 tys. p.n.e. w Egipcie dość rzadko poruszano problem urbanizacji w ujęciu analitycznym. Archeologia Egiptu od samych początków skupiała się głównie na badaniu grobowców oraz pozostałości monumentalnych okręgów kultowych. Podobnie jak w wielu gałęziach zainteresowań archeologicznych pionierem analizy osadnictwa był W.M.F. Petrie. Badacz ten poza opisem monumentalnej architektury i sztuki skupiał się także na zagadnieniach osadniczych oraz rekonstrukcji codziennego życia Egipcjan, które traktował jako kluczowe elementy pozwalające zrozumieć funkcjonowanie starożytnej społeczności tego kraju. Jego wykopaliska w osadzie z okresu Średniego Państwa w Lahun, wciąż w wielu aspektach mogą być traktowane jako podstawowe studium odgórnie zaplanowanego układu zabudowy osadniczej (Petrie 1980, 1891). Petrie słusznie uważany jest za „ojca egipskiej archeologii”, jego innowacyjne i wyprzedzające swoje czasy metody (w tym seriacja) oraz poglądy naukowe, także w kwestiach osadnictwa, sprawiają, że wpływ tego naukowca należy podkreślić również w badaniach nad urbanizacją. W swoich pracach, w przeciwieństwie do wielu badaczy jego czasów, skupiał się także na obserwacjach architektury mieszkalnej, metodach konstrukcyjnych, a nawet układzie ulic oraz ich systemu odwadniania (Petrie 1892). Dalszy rozwój badań archeologicznych w Egipcie oraz na obszarach Bliskiego Wschodu początkowo spowolniony był wybuchem I i II Wojny Światowej. Jednak badania prowadzone w okresie między i powojennym doprowadziły do licznych odkryć układów osadniczych. Mnogość zgromadzonych danych na temat osadnictwa skłoniła ówczesnych wiodących badaczy do zorganizowania w roku 1958 sympozjum mającego na celu dyskusję na temat roli urbanizacji w rozwoju starożytnych i współczesnych cywilizacji. Konferencja o tytule „Miasto Niezwyciężone” (nazwa zainspirowana tytułem poematu autorstwa Walta Whitmana) odbyła się w Instytucie Orientalnym Uniwersytetu w Chicago (Kraeling i Adams 1960). Jedna z jej sesji dotycząca starożytnego Egiptu zorganizowana przez J. Wilsona została zatytułowana „Cywilizacja bez Miast”. Tym prowokacyjnym tytułem Wilson miał zamiar podważyć wagę oraz uniwersalność urbanizacji w starożytnym Egipcie. Zakładał on bowiem, że kraj ten przez większość okresów był „krainą rolniczą, w której znajdowało się nagromadzenie wiosek spośród których nieliczne na krótki czas zyskiwały większe znaczenie, by następnie znów je utracić” (Kraeling i Adams 1960: 126). Badacz ten przyrównał Egipt do 8

„600-milowej oazy” która wg. niego musiała funkcjonować odmiennie niż państwa mezopotamskie oparte na pojedynczych miastach. Jednak oprócz prowokacyjnego nagłówka z publikacji pokonferencyjnej sam J. Wilson właściwie nie użył sformułowania „Cywilizacja bez miast”. Są to słowa wyjęte z szerszego kontekstu wypowiedzi tego badacza który zauważył, że: „Przez niemal trzy tysiące lat przed powstaniem Aleksandrii, starożytny Egipt był wielką cywilizacją bez nawet jednego wielkiego miasta” (Kraeling i Adams 1960: 135). Należy dodać, że nawet wówczas J. Wilson był w tym poglądzie osamotniony, a kolejne dekady badań wykopaliskowych w Egipcie jeszcze bardziej podważały jego hipotezy. Niemniej dysproporcja pomiędzy odkryciami układów osadniczych z Mezopotamii i Egiptu oraz rozumienie urbanizacji poprzez pryzmat współczesnych miast sprawiły, że kontrowersyjne sformułowanie mówiące że „Egipt był cywilizacją bez miast” na stałe zagościło w świadomości archeologów. Efektem tego jest częste pomijanie Egiptu w interdyscyplinarnych i porównawczych studiach dotyczących urbanizacji. Częściowo problem ten wynika z braku holistycznych analiz tego tematu w odniesieniu do starożytnego Egiptu i jak wskazuje N. Moeller (2016: 38) wielu badaczy próbując uwzględnić dane z Egiptu najczęściej trafia na najłatwiej dostępne źródła i publikacje dotyczące najbardziej znanych przykładów osad takich jak Lahun, Amarna czy Deir el-Medina. Stanowiska te jednak są wyjątkowymi przykładami w skali całego osadnictwa staroegipskiego i właściwie nie nadają się do analiz mających na celu sformułowanie wniosków podsumowujących ogół procesów urbanizacyjnych w tym kraju. Wyjątkiem jest niedawna obszerna publikacja wspomnianej badaczki (Moeller 2016), która w oparciu o analizę danych wykopaliskowych opisuje urbanizację egipską od okresu Predynastycznego aż po Średnie Państwo. Jest to bardzo cenne źródło wiedzy, choć należy zaznaczyć, że z uwagi na duży zakres chronologiczny siłą rzeczy okres 4 tys. p.n.e. jest dość ogólnie	potraktowany. Większość	publikacji opisujących	zagadnienia	związane	z funkcjonowaniem i planowaniem miast w starożytnym świecie zazwyczaj w ogóle nie odnosi się do Egiptu w okresie omawianym w niniejszej dysertacji (np. Lampl 1968, Gates 2003). Kolejną znacząca konferencją poruszającą między innymi temat urbanizacji w Egipcie było sympozjum z 1970 roku zorganizowane przez P. Ucko, R. Tringham oraz G. Dimbleby (1972) w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Londyńskiego. Aż osiem artykułów, które znalazły się w publikacji pokonferencyjnej traktowało o urbanizacji w starożytnym Egipcie wskazując rozwój badań nad tym zagadnieniem oraz potrzebę zanegowania stwierdzenia J. Wilsona. Niestety wszystkie z nich temat urbanizacji rozpatrują w kontekstach osadnictwa znacznie późniejszego niż te z okresu Predynastycznego. Obecnie dyskurs naukowy na temat początków 9

urbanizacji w Egipcie często opiera się na odkryciach z końcówki XX oraz początku XXI w. Szczególnie badania w Hierakonpolis (Adams 1977, Hoffman et al. 1986) oraz przede wszystkim w regionie Delty Nilu na stanowiskach takich jak Tell el-Farcha (Chłodnicki i Ciałowicz 2000, 2002, 2005, 2010, 2015, 2019) Tell el-Iswid (Midant-Reynes i Buchez 1992, 2014, Midant-Reynes et al. 2014) Tell Ibrahim Awad (van den Brink 1992, Eigner 1992, 2000, van Haarlem 2000) oraz Buto (von der Way 1984, 1986, 1987, 1992, 1997, Hartung 2015) sugerują, że już w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w Egipcie znajdowały się osady z gęstym układem zabudowy oraz elementami wskazującymi na odgórny poziom planowania. Należy podkreślić też, że także współczesna metodologia oraz lepszy poziom publikacji w większym stopniu, niż miało to miejsce w poprzednich wiekach, pozwalają na przeprowadzenie dokładniejszych analiz układów zabudowy odkrytych na poszczególnych stanowiskach. W archeologii południowego Lewantu temat urbanizacji w odniesieniu do okresu 4 tys. p.n.e. po raz pierwszy pojawia się w latach sześćdziesiątych XX w., choć już w latach pięćdziesiątych zauważa się pierwsze zainteresowanie tym tematem w pracy M. Avi-Yona i S. Yeivina (1955) gdzie możemy znaleźć krótką dyskusję na temat miast datowanych na okresy „pre-klasyczne”. W swoich badaniach K. Kenyon (1960a) wprowadziła określenie okresów Protomiejskiego oraz Miejskiego (Ptoto-urban oraz Urban Period), jednak jej podejście było ściśle związane z nurtem archeologii kulturowo-historycznej, mającej na celu udowodnienie interakcji starożytnych ludów na podstawie zabytków archeologicznych. W jej monografii na temat archeologii Ziemi Świętej w wstępie do okresu „Proto-miejskiego” czytamy „Nowy okres rozpoczyna się inwazją szeregu nowych grup, która stanowi powtarzający się motyw w historii Palestyny” (Kenyon 1960a: 84). Dopiero w latach siedemdziesiątych A. Kempinski (1978) w swojej książce zatytułowanej „The Rise of Urban Culture: The Urbanization of Palestine in the Early Bronze Age” jako pierwszy zaprezentował analityczne podejście do tematu planowania pierwszych miast w okresie Wczesnego Brązu. Praca ta zapoczątkowała dyskusję (np. Marfoe 1980) która w latach osiemdziesiątych zaowocowała pojawieniem się kolejnych, odnoszących się także do zagadnień teoretycznych oraz wykorzystujących potencjał danych do możliwości dyskusji na temat systemów społecznych w tym okresie (Kempinski 1983, 1989, de Miroschedji 1989). Zainteresowanie zabudową osad oraz planowaniem ich układu i rozwojem miast wzrastał wraz z pojawianiem się dokładniejszych opracowań oraz coraz bardziej zyskującym na popularności podejściem do archeologii jako nauki mogącej służyć do rozważania zagadnień społecznych. Przykładem holistycznego podejścia do zagadnienia jest monografia Z. Herzoga (1997) przekrojowo opisująca zagadnienie urbanizacji 10

oraz jej społeczne implikacje w okresach od Natufijskiego po Żelazo II. Herzog syntetycznie łączy analizę dostępnych wówczas planów zabudowy z podejściami teoretycznymi wskazując na istnienie trzech faz urbanizacji oraz okresów przejściowych pomiędzy nimi. Pierwsza z tych faz przypada właśnie na okres WB, przy czym początek tej epoki (WB I) miał być okresem osadnictwa o charakterze wiejskim, a „powstanie urbanizmu” (Herzog 1997: 42) miało miejsce dopiero w okresie WB II. Jest to pogląd, który wcześniej pojawiał się w artykułach naukowych takich badaczy jak J. Portugali i R. Gophna (1993) oraz I. Finkelstein (1955). Jako pierwsi przedstawili oni zagadnienie urbanizacji poprzez pryzmat kryzysów i zmian, co stanowiło stanowcze odcięcie się od założeń wcześniejszych badaczy mówiących, że proces urbanizacji przebiegał liniowo. W wieku XXI archeolodzy badający 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie bardzo często poruszają temat urbanizacji będący obok zagadnień kontaktów z obszarami Egiptu i Mezopotamii, jednym z najważniejszych problemów badawczych. Jest on (często na wyrost) rozważany niemal na wszystkich polach badań archeologicznych analizujących zarówno zagadnienia związane stricte z kulturą materialną (np. Getzov et al. 2001) jak i zagadnienia z nurtu archeologii postprocesualnej w której rozważa się na temat potencjalnych systemów społecznych funkcjonujących w okresie WB I (np. Chesson 2003). Początek XXI w. przyniósł też kolejną ewaluację funkcjonujących teorii na temat urbanizacji w okresie WB. Badacze tacy jak R. Greenberg (2003), M. Chesson (2003), G. Philip (2003) czy T. P. Harrison i S.H. Savage (2003) przeciwstawiają się wcześniejszym poglądom przedstawiającym urbanizację jako proces liniowy (np. Kenyon 1960a, Kempinski 1978) czy sinusoidalny (np. Herzog 1997) i wskazują na indywidualny charakter procesów urbanizacyjnych zauważalny na różnych stanowiskach z tego okresu. W ostatnich dekadach odnowione i kontynuowane badania wykopaliskowe m.in. w Beth Yerah (Greenberg i Paz 2005, Greenberg et al. 2012, Greenberg 2014), Tell el- Sakan (de Miroschedji et al. 2001, de Miroschedji 2015) , Tel Erani (Kempinski i Gilead 1991, Ciałowicz et al. 2016), Pella (Bourke 1997, 2015) czy Tell esh- Shuna (Philip i Baird 1993) dają kolejny impuls do rozważania zagadnienia początków urbanizacji w obszarze południowego Lewantu. W związku z udowodnieniem funkcjonowania w obrębie większości z nich fortyfikacji już w okresie WB IB (czyli elementu utożsamianego z urbanizacją, datowanego dotychczas na okres WB II) umożliwiają weryfikację starszych poglądów. 11

1. 4. Północny Egipt i południowy Lewant - geografia i klimat Egipt leży w północno-wschodniej części Afryki i obejmuje obszar ponad miliona dziesięciu tysięcy kilometrów kwadratowych. Zarówno w starożytności jak i dziś można podzielić go na szereg części charakteryzujących się odmiennymi krajobrazami. Są to: delta Nilu leżąca na północy, granicząca z wybrzeżem morza Śródziemnego, dolina Nilu rozciągająca się od południowej granicy tego kraju aż po Kair, pustynie – wschodnia (zwana Arabską) oraz zachodnia (zwana Libijską), oazy leżące na pustyniach (w tym oaza Fajum znajdująca się najbliżej doliny Nilu) oraz półwysep Synaj. Historycznie kraj ten dzieli się na Górny Egipt, obejmujący dolinę Nilu od pierwszej katarakty na południu po granicę Memfis na północny oraz Dolny Egipt obejmujący głównie obszar delty Nilu z południową granicą na wysokości współczesnej stolicy tego państwa. Niekiedy można spotkać się także z pojęciem Środkowego Egiptu rozumianego jako obszar pomiędzy Memfis a Asjut (Ciałowicz 1999: 19). W niniejszej pracy pomimo nielicznych odniesień do Egiptu Górnego oraz Synaju najwięcej uwagi zostanie poświęcone północnej części tego kraju obejmującego deltę Nilu oraz niewielki obszar w obrębie współczesnego Kairu. W opisie klimatu oraz geografii Egiptu właściwie zawsze podkreśla się rolę Nilu. Rzeka ta płynie przez Egipt na długości ok 1530 km i nie ma tam nawet pojedynczego dopływu (Ball 1939: 3). Nil miał ogromne znaczenie zarówno w starożytności jak i w czasach dzisiejszych. Obecność rzeki ma również znaczny wpływ na współcześnie prowadzone badania archeologiczne, często uniemożliwiając pracę z powodu wysokiego poziomu wód podskórnych (obszar delty) oraz grubych warstw akumulacyjnych przykrywających pozostałości osadnictwa znajdującego się niegdyś w pobliżu doliny (Egipt Górny). W związku z powyższym lokalizacja sieci osadniczej na południu często jest dokonywana na podstawie rozpoznania cmentarzysk, które umiejscawiano na wyżej położonych terenach dalej od Nilu. Sytuacja jest odmienna w północnej części kraju, gdzie w obszarze delty częściej odkrywa się stanowiska o charakterze osadniczym z mniejszą, w porównaniu do południa, ilością cmentarzysk (Butzer 2002: 91). Podobnie jak dziś obszar doliny oraz delty Nilu w okresie Predynastycznym miał odmienny charakter krajobrazowo-klimatyczny. W Górnym Egipcie znacznie częściej niż w Dolnym występowały bardzo wysokie temperatury powietrza, jednak dzięki bardziej suchemu klimatowi nie były one tak odczuwalne jak na północny kraju. Letnie opady monsunowe w głębi Afryki co roku powodowały wzbieranie Nilu i jego wylewy trwające aż do września 12

(Schlögl 2009: 14). Podczas wylewów Nil nanosił żyzny materiał aluwialny na obszary znajdujące się nad jego brzegami dzięki czemu umożliwiał zrównoważoną gospodarkę rolną. Zbiory rokrocznie uzależnione były od poziomu wylewów. Nil oddziaływał też na osadnictwo, które podczas wysokiego poziomu rzeki przesuwało się wyżej w kierunku pustynnych wzgórz biegnących po obu stronach doliny nilu, a w obliczu suszy i niskich wylewów niżej w kierunku koryta Nilu. Funkcjonowanie w krajobrazie który z jednej strony był niziny i żyzny – obszar doliny nazywany przez Egipcjan Czarną Krainą (Kemet), a z drugiej niegościnny i górzysty- obszar pustyni – Czerwona Kraina (Deszeret) najprawdopodobniej przyczyniły się do powstania dualizmu w sposobie rozumienia świata przez Egipcjan już od okresu Predynastycznego. Postrzeganie istoty rzeczy poprzez podział na dwie części przełożyło się również na podział geograficzno-kulturowy pomiędzy Egiptem Górnym a Egiptem Dolnym, który rozumiany był jako całość złożona z dwóch części. Łącznikiem pomiędzy tymi krainami był Nil, który od najwcześniejszych okresów oprócz zapewniania pożywienia, stanowił także najistotniejszą drogę komunikacji pomiędzy społecznościami zamieszkującymi nad jego brzegami. Do obszarów delty Nilu wezbrane wody co roku docierały w październiku, około miesiąca później niż na samym południu kraju (Ciałowicz 1999). Kraina ta w przeciwieństwie do Egiptu Górnego to głównie teren o charakterze nizinnym. Nie było tu nadmiernie wysokich temperatur jak na południu, występowało także większe zachmurzenie oraz opady w związku z czym panowała większa wilgotność powietrza (Schlögl 2009: 14). Określenie Egiptu przez Heroda „darem Nilu” jest szczególnie trafne w odniesieniu właśnie do delty Nilu z uwagi na bardzo dużą ilość terenów nadających się pod uprawy. Również tu życie i gospodarka funkcjonowały w cyklach ściśle związanych z okresami wylewów, które zapewne nierzadko wpływały także na zmiany w systemie osadniczym oraz organizacji poszczególnych osad. Niekiedy widać to na przykładzie warstw archeologicznych wskazujących zniszczenia spowodowane wodami Nilu. Stanowiska z okresu Predynastycznego znajdowały się w pobliżu biegu mniejszych i większych odnóg Nilu, z których dziś zachowały się jedynie Rosetta na zachodzie oraz Damietta na wschodzie stanowiące granicę delty. W 4 tys. p.n.e. istniały także odnogi Kanopejska, Sebennicka, Mendezyjska, Tanityjska oraz Peluzjacka. Linia wybrzeża przebiegała inaczej i szczególnie we wschodniej delcie znajdowała się w niektórych miejscach o nawet 50 km bardziej w głąb lądu niż dzisiaj (Butzer 2002 :88; Fig. 4.5). Istnieje także prawdopodobieństwo, że w obszarze pomiędzy Buto a Mendes funkcjonowały kolejne cztery mniejsze odnogi, nie w każdym przypadku prowadzące do morza. Tak gęsta sieć cieków 13

wodnych miała ogromny wpływ na kształtowanie się sieci osadniczej, komunikację oraz gospodarkę kultury dolnoegipskiej. Z badań geoarcheoogicznych wynika, że wiele osad budowano na tzw. gezirach – piaskowych i syltowych wzgórzach powstałych w wyniku akumulacji materiału aluwialnego (Stanley i Warne 1993: 436). Wzniesienia te z jednej strony nie były tak bardzo narażone na wylewy, a z drugiej wciąż posiadały łatwy dostęp do kanałów wykorzystywanych do rybołówstwa i transportu oraz żyznych równin zalewowych na których wypasano zwierzęta i uprawiano rolę. Liczne rejony bagienne służyły z jednej strony jako obszary łowieckie, a z drugiej zapewniały dostęp do gatunków roślin wykorzystywanych przez spółczesność kultury dolnoegipskiej w celach konstrukcyjnych (Karmowski 2018: 76 – 78). Krajobraz i klimat zarówno w delcie jak i w dolinie obecnie został zmieniony współczesną intensywną działalnością hydrotechniczną, budową licznych kanałów, a przede wszystkim konstrukcją Wielkiej Tamy Asuańskiej w 1966 r. i utworzeniem jeziora Nassera. Od tego czasu sztucznie wstrzymano wylewy Nilu, co z jednej strony doprowadziło do zlikwidowania zagrożenia powodziowego, ale z drugiej znacząco zmniejszyło wilgotność powietrza wpływając na zmianę klimatu kraju. Wpłynęło to także na zmianę systemu hydrologicznego oraz przebieg linii brzegowej na północy kraju (Schlögl 2009: 15). Na wschód od Delty Nilu leży półwysep Synaj, na którym zgodnie z obecnym stanem badań, w okresie 4 tys. p.n.e. nie było rozwiniętej sieci osadniczej. Stanowił on jednak ważną część ówczesnej topografii, pełniąc role łącznika pomiędzy terenami Egiptu i południowego Lewantu. Krajobraz półwyspu ma zdecydowanie wyżynny charakter i jedynie w jego północnej części znajduje się wąski pas nizin dochodzących do wybrzeża morza Śródziemnego. Najprawdopodobniej właśnie to miejsce najczęściej wykorzystywane było jako szlak lądowy umożliwiający przemieszczanie się pomiędzy Egiptem i Lewantem, w literaturze często określany mianem drogi (lub dróg) Horusa (Hoffmeier i Moshier 2013). Południowy Lewant w przeciwieństwie do Egiptu to kraina która współcześnie podzielona jest pomiędzy kilkoma państwami. Leży w południowo-zachodniej Azji i pełni rolę swoistego pomostu pomiędzy Azją i Afryką. Obszar ten jest bardzo zróżnicowany i posiada liczne strefy krajobrazowe z charakterystycznymi dla nich (niekiedy bardzo odmiennymi) mikroklimatami. Głównymi elementami geograficznymi definiującymi ten obszar są: morze Śródziemne stanowiące jego zachodnią granicę, ryft Syro-Afrykański (składający się z Rowu Morza Czerwonego i Rowu Jordanu) oraz ogromne tereny pustynne rozciągające się na wschodzie (Suriano 2014: 9 – 43). Wyżej wymienione elementy stanowią również granice wschodnią i zachodnią zasięgu geograficznego niniejszej pracy w odniesieniu do Lewantu. 14

Najdalszym obszarem na północy wchodzącym w zakres pracy są południowe tereny Libanu, natomiast najbardziej południowym rejon zatoki Akaba w Jordanii. Współcześnie obszar nakreślony powyżej podzielony jest pomiędzy Izrael, Jordanię, Autonomię Palestyńską oraz Liban. Historycznie dzieli się go na dwie główne części graniczące ze sobą na linii ryftu, Cisjordanię na zachodzie oraz Transjordanię na wschodzie (Bieliński 1985: 17, Śliwa 1997: 11). Nazwa związana jest z rzeką Jordan, która w północnej części stanowi granicę pomiędzy tymi krainami. W części południowej granicę wyznacza przebieg doliny Wadi Araba. Zachodnia część południowego Lewantu posiada bardzo długą linie brzegową (ok. 300 km.) do której przylega Nizina Przybrzeżna rozciągająca się od współczesnej granicy Izraela z Libanem na północy po Strefę Gazy na południu. Ma ona ok. 40 km szerokości na południu i stopniowo zwęża się do ok. 5 km na północy, gdzie przecina ją w okolicach Haify wyżynny obszar przylądka Carmel. Obszar ten zarówno dziś jak i w 4 tys. p.n.e. stanowił żyzną i wilgotna krainę z licznymi strumieniami. Takie warunki klimatyczno-krajobrazowe sprawiały że często wybierany był na miejsce w którym zakładano osady w okresie WB I. W głębi lądu na wschód od Nizin Przybrzeżnych znajduje się pas pogórza zwany Szefelą. To dość żyzny pagórkowaty obszar rozciągający się pomiędzy równiną Szaron na północy, a Negewem na południu. Dalej na wschód znajduje się Wyżyna Centralna. Na północy tego wyżynnego regionu leżą Górna i Dolna Galilea z wzniesieniami o wysokości od 500 do 700 m n.p.m. oraz najwyższym szczytem – górą Meron o wys. 1 208 m n.p.m. Na południe od Galilei rozciąga się kolejny wyżynny region – Samaria. Znajdują się tam liczne niewielkie i żyzne doliny umożliwiające stałe osadnictwo. Na południe od Jerozolimy, w większości na dzisiejszym terytorium Autonomii Palestyńskiej znajduje się Wyżyna Judzka. Wyżyna Centralna na całej swojej długości poprzecinana jest licznymi dolinami o przebiegu wschód-zachód, z największą z nich – doliną Jezreel, znajdującą się na północy, gdzie rozciąga się od zatoki Haify po dolinę Jordanu. Na południe od pasm górskich Wyżyny Centralnej leży pustynia Judzka granicząca z ryftem Syro- Afrykańskim na wysokości Morza Martwego. Jest to bardzo suchy, ale dość wyżynny obszar znajdujący się po zachodniej stronie granicy pomiędzy Cisjordanią i Transjordanią. Dalej na południe, również po zachodniej stronie południowego Lewantu jest Negev. Jest to obszar głównie pustynny zajmujący ok. 12 000 km2 co sprawia, że zajmuje nieco więcej niż połowę całego współczesnego Izraela (Suriano 2014: 19). Z topograficznego punktu widzenia jest to przedłużenie pustyni Synajskiej, leżące pomiędzy pustynią Judzką, miastem Berszewa oraz Zatoką Akaba. Region ten pomimo, że często ogólnie nazywany pustynią, jest zróżnicowany klimatycznie i posiada aż pięć subregionów ekologicznych, w tym stosunkowo żyzny region 15

północny, na którym roczna średnia opadów wynosi ok. 300 mm. Na wschód od linii wyznaczonej przez Wyżynę Centralną oraz wschodnią granicę pustyni Negew ciągnie się ryft Syro-Afrykański. W jego północnej części znajdują się słodkowodne jezioro Galilejskie oraz rzeka Jordan o długości 322 km, stanowiące źródło wody dla społeczności zamieszkujących te obszary. Dalej na południe położone jest słone jezioro śródlądowe zwane Morzem Martwym. Ostatni, najbardziej południowy, odcinek ryftu stanowi szeroka pustynna dolina Wadi Araba. Północna cześć doliny Jordanu oraz obszary wokół jeziora Galilejskiego były żyznym i wilgotnym terenem sprzyjającym osiadłemu trybowi życia. Zupełnie odmiennym klimatem charakteryzowała się południowa część ryftu wokół Morza Martwego oraz w Wadi Araba, gdzie klimat był suchy i niegościnny, a jedynymi źródłami słodkiej wody były niewielkie stałe oraz okresowe strumienie spływające ze znajdujących się po obu stronach obszarów wyżynnych (Ababsa 2014: 64 – 67). Także duże różnice pomiędzy wysokością dna ryftu będącego najniższym miejscem na powierzchni Ziemi (- 432 m. n.p.m. w okolicach Morza Martwego) oraz otaczających go wyżyn powodują, że w obszarze tym potrafią występować temperatury przekraczające niekiedy nawet 50 stopni Celsjusza. Obszar ryftu jest widoczną i bardzo charakterystyczną granicą, która z pewnością dostrzegana była także przez społeczności funkcjonujące w 4 tys. p.n.e. Po jego wschodniej stronie obecnie leży Jordania. W północnej części tego kraju znajdują się relatywnie żyzne tereny, położone na wschód od Jeziora Galilejskiego i rzeki Jordan. Im dalej na południe tym obszar jest bardziej pustynny z kilkoma wyjątkami, które stanowią głębokie doliny rzeczne wpadające do ryftu Syro-Afrykańskiego jak Wadi Mujib, Wadi Kerak, Wadi el Hassa czy Wadi Dana, której przedłużeniem jest Wadi Feynan. Szczególnie wyżynny region Dany charakteryzuje się mikroklimatem pozwalającym również dziś na uprawę drzew oliwnych. Jeszcze bardziej na południe występują niewielkie obszary, które w 4 tys. p.n.e. mogły być bardziej wilgotne, na co pośrednio wskazywać mogą średniowieczne źródła pisane wspominające np.	o lasach w	pobliżu Szobaku (http://southernjordanguide.com/en/nature-landscape/). Zdecydowanie jednak największy obszar wschodniej części południowego Lewantu stanowią tereny pustynne. Większość z nich to część Pustyni Syryjskiej – na północy i w centrum. Na południu częściowo są to obszary północnej części Pustyni Wielki Nefud. To skrajnie suche tereny z minimalnymi opadami rocznymi, które również w 4 tys. p.n.e. były zdecydowanie mniej gościnne i mniej nadające się do stałego osadnictwa niż bardziej wilgotne zachodnie obszary południowego Lewantu (Müller-Neuhof 2013). W południowej części pustynia graniczy z Morzem Czerwonym, w miejscu które łączy obszary zachodniego Synaju, południowego Negevu, południowej części Wadi Araba oraz wyżynnej części południowej Transjordanii. Rejon ten pomimo suchego i 16

gorącego klimatu, również stanowił miejsce wybierane w celach osadniczych, na co wskazują badania archeologiczne. Najprawdopodobniej wynika to z jego dogodnej lokalizacji na styku kilku krain geograficznych, możliwości stwarzanych przez bliskość morza oraz przede wszystkim znajdujących się tam złóż miedzi występujących w tej części ryftu Syro- Afrykańskiego zarówno po stronie wschodniej (np. Wadi Feynan) jak i zachodniej (np. Timna). 17

1.5 Egipt i południowy Lewant w 4 tys. p.n.e. – chronologia Zakres chronologiczny pracy obejmuje zasadniczo drugą połowę 4 tys. p.n.e. W rozdziałach przedstawiających początki procesów urbanizacyjnych, dla omówienia pierwszych symptomów zwiastujących późniejsze zjawiska, opisywane są również stanowiska z początku 4 oraz drugiej połowy 5 tys. p.n.e. Chronologia we współczesnych badaniach archeologicznych jest istotnym zagadnieniem, którego nie może zabraknąć w żadnym większym opracowaniu. W związku z dużą ilością danych oraz mnogością podejść naukowych temat ten siłą rzeczy jest bardzo złożony. Przedstawiony poniżej ogólny zarys problematyki oraz korelacje chronologiczne mają na celu umożliwienie lepszego zorientowania się w materiale opisywanym w dalszych częściach. Już w terminologii dotyczącej chronologii zarówno południowego Lewantu jak i północnego Egiptu można zauważyć pewne nieścisłości. Samo określenie Egipt Predynastyczny, jak zauważa S. Hendrickx (2006: 55), jest problematyczne. Odnosi się bowiem do wszystkich okresów poprzedzających czasy dla których istnieje podział na dynastie, ale w praktyce używane jest jedynie do okresu funkcjonowania kultur nagadyjskiej i dolnoegipskiej w 4 tys. p.n.e. Wielu autorów określa tym mianem także okres związany z wcześniejszą kulturą Badari, która przez innych uznawana jest za neolityczną i porównywana z kulturami Fajum, Merimde oraz el-Omari z północnego Egiptu (np. Midant-Reynes 2000, Hassan 1985). Należy pamiętać również, że fazy kultury dolnoegipskiej (wczesna, środkowa oraz późna) występowały współcześnie z fazami południowoegipskiej kultury nagadyjskiej, lecz nie są z nimi tożsame (patrz Tab. 1.4). W południowym Lewancie natomiast w XX w. wpływowi badacze tacy jak K. Kenyon wprowadzali długo funkcjonujące określenia chronologiczno-kulturowe takie jak „okres Protomiejski”, z którym obecnie utożsamia się okres Wczesnego Brązu I (WB I), a który najprawdopodobniej sama uczona rozumiała de facto jako „premiejski” (Sharon 2014: 50). Jednym z chronologicznych wyznaczników następującego po nim okresu „Miejskiego” miało być pojawienie się murów otaczających osadę (Kenyon 1957: 95, Parr 2000: 389). Na podstawie obecnego stanu badań wiadomo jednak, że fortyfikacje pojawiały się także w okresie „Protomiejskim” czyli okresie określanym w współczesnej literaturze naukowej jako WB I. 18

Ogromnym wyzwaniem jest także korelacja dat radiowęglowych z obu obszarów z datowaniem opartym na seriacji. Egipska chronologia względna wydaje się być bardziej spójna od chronologii wyznaczanej na podstawie typologii naczyń z bardzo zróżnicowanego pod tym względem południowego Lewantu. Z drugiej jednak strony brak możliwości przebadania próbek C14 z Egiptu poza nielicznymi laboratoriami funkcjonującymi w tym kraju rodzi ogromne dysproporcje w poziomie zaawansowania badań nad chronologią obu regionów. W przedstawianej pracy chronologia wykorzystana do opisu materiału oraz zagadnień z Egiptu opiera się na najczęściej stosowanym w literaturze naukowej datowaniu wg. S. Hendrickxa (1996, 1999, 2006). Jest to udoskonalony system datowania względnego, który oryginalnie został zaproponowany przez W. Kaisera (1957, 1990), który z kolei wzorował się na pionierskich w tym względzie pracach W.M.F. Petriego (1901). System ten wyróżnia w 4 tys. p.n.e. trzy okresy: Nagada I, II oraz III, które z kolei podzielone są na fazy zapisywane za pomocą małej litery w przypadku chronologii opartej na systemie W. Kaisera (np. Nagada IId) oraz z dużej w przypadku systemu S. Hendrickxa (np. Nagada IIIC). Obecnie większość badaczy stosuje ten drugi, jednak dla starszych badań oraz kilku stosunkowo nowych projektów nadal stosowana jest chronologia W. Kaisera. W prezentowanej pracy różnica ta zaznaczona jest poprzez zastosowanie odpowiedniej wielkości liter. Poniżej przedstawiona została tabela uwzgledniająca skorelowane przez S. Hendrickxa (2006: 56, table II. 1.1.) określenia stosowane przez różnych badaczy. 19

Tab. 1.1 Korelacja chronologii względnej stosowanej w pracach naukowych na temat okresu Predynastycznego (za: Hendrickx 2006: 56, table II. 1.1.) Chronologia bezwzględna dla 4 tys. p.n.e. w Egipcie wynikająca z datowania metodą C14 oparta jest głównie na próbkach pobranych z kontekstów grobowych. Większość z nich odkryto przed wielu laty w związku z czym pojawiają się wątpliwości związane z dokładnością ich pomiarów, w porównaniu z tymi uzyskiwanymi obecnie przy pomocy bardziej zaawansowanych technik i metod (Hendricx 2006: 90). W literaturze możemy zauważyć, że większość porównań dat radiowęglowych wciąż opiera się na pracy F. Hassana (1985) napisanej 35 lat temu. Niestety także krzywa kalibracyjna dla drugiej połowy 4 tys. p.n.e. wykazuje dużą zmienność z czego mogą wynikać długie zakresy prawdopodobieństwa dla dat pozyskanych z próbek pochodzących z kontekstów datowanych na ten okres (Midant-Reynes i Sabatier 1999). Poniższa tabela prezentująca korelacje okresów Nagada z datami bezwzględnymi oraz władcami wówczas panującymi zaproponowana przez S. Hendricxa (2006: 92, Table II. 1.7.) jest jak wskazuje sam autor zaledwie „wstępny źródłem wiedzy opartym na uśrednieniach” niemniej przy obecnym stanie badań stanowi ona pomocne narzędzie umożliwiające analizy i porównania chronologiczne dla 4 tys. p.n.e. 20 Petrie 1920: 46 – 50 Brunton	1937, 1948 Vandier 1953 Scharff 1931: 16 – 30 Kantor 1944, 1965, 1992 Baumgartel 1970 Kaiser 1957, 1990 Hendrickx 1996, 1999 Hassan 1988 okres Semajnejski Protodynastyczny Nagada Stufe IIIa-c Nagada III A-D Końcowy okres Predynastyczny/ okres Wczesnodynastyczny okres Gerzeński Nagada II Nagada Stufe IIa-d Nagada II C-D Późny okres Predynastyczny okres Amrański Nagada I Nagada Stufe Ia-c Nagada I- IIB Środkowy okres Predynastyczny okres Badari Badarian Badarian Badarian Wczesny okres Predynastyczny

Tab. 1.2 Korelacja chronologii względnej wg. S. Hendricxa (1996, 1999) z datowaniem bezwzględnym i wczesnymi władcami Egiptu (za: Hendricx 2006: 92) Dla obszaru południowego Lewantu, daty radiowęglowe pozyskiwane zarówno z kontekstów późno-chalkolitycznych oraz wczesnych faz okresu WB I wskazują na początek 4 tys. p.n.e. Zmiana ta widoczna jest także w formach ceramicznych. W współczesnym dyskursie naukowym symptomy urbanizacji (takie jak pojawienie się muru otaczającego osadę) nie są już uważane za granicę pomiędzy okresami WB I i II (Sharon 2014: 51). Najpopularniejszym wskaźnikiem chronologicznym podobnie jak w przypadku Egiptu są zmiany form ceramicznych. Jak już wspomnieliśmy obszar południowego Lewantu jest dość mocno zregionalizowany pod względem kultury materialnej w związku z czym niekiedy trudno określić zależności chronologiczne pomiędzy konkretnymi znacznie oddalonymi od siebie stanowiskami. Jak wskazują E. Braun i V. Roux (2013) widoczne są także różne dynamiki rozwoju w zależności od regionu. Różnice te szczególnie zauważalne są pomiędzy północą a południem tego obszaru. Wspominani badacze zwracają też uwagę, że przejście pomiędzy okresem Chalkolitu i WB I mogło trwać nawet ok. 200 lat. Okres ten umiejscawiają pomiędzy 3800 a 3600 p.n.e. (Braun i Roux 2013: 19). W południowym Lewancie wykonuje się jednak o wiele więcej analiz dat bezwzględnych niż w Egipcie. Możliwość wywożenia próbek C14 poza granice krajów tego regionu umożliwia analizę znacznie większej niż w Egipcie ilości kontekstów archeologicznych. Sytuacja ta przekłada się na większą liczbę opracowań naukowych mających na celu syntezę danych w skali makroregionalnej (np. Regev et al. 2012, 21 Datowanie względne wg. S. Hendricxa (1996, 1999) Daty bezwzględne (cal. BC): Władcy Egiptu oraz grobowce z Abydos (nekropola U) datowane na poszczególne okresy Nagada IIIC2 ok. 3000 – 2920 Dżet – Adżib Nagada IIIC1 ok. 3150 – 3100 Narmer – Dżer Nagada IIIB - U-t, Iry-Hor – Ka Nagada IIIA2 ok. 3350 – 3105 U-g,h,s,u,v Nagada IIIA1 - U-a,k,o,r,qq – Skorpion Nagada IIC-IID2 ok. 3600 – 3350 - Nagada IA-IIB ok. 4000/3900 – 3600 -

Braun i Roux 2013, Braun et al. 2013, Regev et al. 2014). W archeologii południowego Lewantu w określeniu chronologii względnej okresów przedhistorycznych stosuje się klasyczny system periodyzacji Ch. Thomsena określający epoki od nazw materiałów z którego wykonywano narzędzia. W okresie 4 tys. p.n.e. są to poszczególne fazy Epoki Chalkolitu oraz Wczesnej Epoki Brązu (WB). Poniższa tabela prezentuje uogólnienie przedziałów chronologicznych stosowanych w współczesnej literaturze naukowej. Tab. 1.3 Korelacja chronologii względnej z datami bezwzględnymi (na podstawie Regev et al. 2012, Braun i Roux 2013, Sharon 2014) Niestety tylko nieliczni badacze podejmują się systematycznej korelacji danych chronologicznych z regionów Egiptu i Lewantu. Jest to zadanie trudne, a precyzja takich zestawień wydaje się niemożliwa do określenia. Często porównania te odnoszą się tylko do nielicznych wybranych stanowisk (np. Levy i van den Brink 2002: 19, Table 1.8). Pomimo tych niedogodności korelacja chronologiczna jest niezbędna w opracowaniu zagadnień naukowych o charakterze ponadregionalnym. Tabela przedstawiona poniżej prezentuje próbę zestawienia datowania względnego i bezwzględnego w obu regionach. 22 Datowanie względne: Daty bezwzględne (cal. B.C.): WB IB 3400 – 3000/2950 WB IA 3800/3750 – 3400 Okres Przejściowy (Braun i Roux 2013) 3800 – 3600 Chalkolit 5500 – 3900

Tab. 1.4 Zestawienie chronologii względnej z bezwzględną z obszarów Egiptu i południowego Lewantu (na podstawie: Hendrickx 2006,Watrin 2007, Regev et al. 2012, Braun i Roux 2013, Sharon 2014, Mączyńska 2013) 23 Egipt Północny Egipt Południowy Południowy Lewant Daty bezwzględne (p.n.e.) Nagada IIIB – IIIC1 WB	IB	(faza późna) 3150 – 3100/2950 Nagada IIIA1 – IIIA2 WB	IB	(faza środkowa) 3350 - 3150 Późna	faza	kultury dolnoegipskiej Nagada IIIA1 Nagada IID1 – IID2 WB IB (wczesna faza) 3350/3400 – 3250 Środkowa faza kultury dolnoegipskiej Nagada IIC – IID1 3500 – 3350 Wczesna faza kultury dolnoegipskiej Nagada IIA – B WB IA (w	tym	okres przejściowy) 3800 – 3500 Nagada IC 3800/3700 – 3600 Nagada IA – B Późny Chalkolit 4500/4000 – 3900/3700

1. 6. Materiały budowlane wykorzystywane w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie i południowym Lewancie Materiały budowlane w północnym Egipcie Znane z badań wykopaliskowych materiały budowlane wykorzystywane w osadach z północnego Egiptu są przede wszystkim pochodzenia lokalnego. Dotychczas nie odkryto dowodów wskazujących na import znaczących ilości materiałów mogących posłużyć jako element konstrukcyjny. Wyjątkiem są jedynie kamienne jarzma drzwiowe spotykane w architekturze osad z Delty Nilu z końcówki 4 tys. p.n.e. Najczęściej wykonane były z piaskowca, który podobnie jak inne rodzaje skał nie występuje w Delcie. Surowiec ten najprawdopodobniej sprowadzany był z okolic współczesnego Kairu (Jórdeczka 2013: 280 – 281). W architekturze osadniczej północnego Egiptu w 4 tys. p.n.e. widać dwie następujące po sobie tradycje budowlane. Pierwsza charakterystyczna dla kultury dolnoegipskiej, wykorzystywała głównie materiały organiczne. Tylko w Maadi udowodniono intencjonalne wykorzystanie cegieł na niewielką skalę (Rizkana i Seeher 1989: 49 – 55). Dopiero w okresie współczesnym Nagada IIC rozpoczyna się powszechne stosowanie cegły mułowej (Chłodnicki i Geming 2012: 95). Istnieje wiele potencjalnych sposobów wykorzystania materiałów organicznych w architekturze, które często są trudne do rekonstrukcji jedynie na podstawie obserwacji obiektów archeologicznych pozostałych w ziemi. Sądząc po skali i zagęszczeniu śladów architektury tego typu z stanowisk Delty Nilu, można mówić nie tylko o prymitywnych chatach, ale także o bardziej wyrafinowanych przykładach budownictwa takich jak Rezydencja Dolnoegispka z Tell el-Farcha (Chłodnicki i Geming 2012: 94 – 95). Krajobraz Delty Nilu w opisywanym okresie najprawdopodobniej zdominowany był przez obszary bagienne (Stanley i Warne 1933: 437 – 438) w związku z czym trzciny oraz inne gatunki roślin wykorzystywane w plecionkarstwie były ogólnodostępne. Możliwe, że zaawansowany poziom i znajomość wyrafinowanych technik obróbki drewna znany z późniejszych okresów wynikał z tradycji rozwijanych przez wieki. Hipotezę tę może wspierać fakt, że w okresie Starego Państwa region Delty Nilu miał być miejscem w którym funkcjonowały składy tego materiału (Gale et al. 2000: 355). Jednak w okresie Predynastycznym prawdopodobnie najczęściej wykorzystywano nieopracowane gałęzie rodzimych gatunków drzew (Gale et al. 2000: 335). Importowanie jakichkolwiek materiałów budowlanych zapewne nie było konieczne ponieważ społeczności kultury dolnoegipskiej wypracowały swój własny styl architektury opierający się wyłącznie na materiałach dostępnych w północnym Egipcie. Być może z tego powodu cegła mułowa w tym 24

regionie zyskała większą popularność nieco później niż na bardziej pustynnych terenach Górnego Egiptu. Niestety z uwagi na brak zachowanych pozostałości, trudno definitywnie określić jakie gatunki drzew i pozostałych roślin były wykorzystywane w architekturze kultury dolnoegipskiej. Można założyć, że były to gatunki używane także w okresie Nagada III, z którego znane są fragmenty drewna odkryte w kontekstach archeologicznych. Do konstrukcji wykorzystywano prawdopodobnie liczne gatunki akacji (np. A. nilotica) i tamaryszku (T. aphylla), których pozostałości były odkrywane zarówno w kontekstach predynastycznych jak i neolitycznych (Gale et al. 2000: 345, 348). Możliwe, że pnie palm (najprawdopodobniej Phoenix dactylifera) były wykorzystywane jako elementy strukturalne lub w konstrukcji zadaszeń na co mogą wskazywać analogie znane z okresu I dyn. z Sakkary (Gale et al. 2000: 348). Wysoce prawdopodobnym jest, że liście palmowe gatunków takich jak Phoenix dactylifera, Hyphaene tebaica czy Medamia argun były stosowane do plecenia mat, które także mogły być wykorzystywane jako elementy architektury (Wendrich 2000: 255). Klimat panujący wówczas w Delcie Nilu z pewnością pozwalał na wzrost i rozprzestrzenianie się licznych gatunków traw (Stanley i Warne 1993: 438), które mogły służyć do tworzenia lin oraz wiązek i pasemek do zaplatania mat. Gatunkami wykorzystywanymi do tego celu mogły być Demostachya bipinnata (znana w dzisiejszym egipskim dialekcie j. arabskiego jako halfa) oraz Imperata cylindrica (Wendrich 2000: 255). Wydaje się logicznym, że występujące wówczas gatunki trzcin (np. Phragmites communis, Arundo donax, Saccharum spontaneum), sitowia (np. Juncus rigidus i J. acutus) oraz turzyc (np. Cyperus papyrus) były wykorzystywane w architekturze kultury dolnoegipskiej w elementach takich jak ściany, płoty i maty. Mogły być zastosowane nawet jako pionowe podpory utworzone z ściśle zrolowanych i związanych mat, służących do podtrzymania lżejszych konstrukcji lub w formie dekoracyjnej. Jak wskazują analogie do architektury z Okresu Starego Państwa (Karmowski 2013: 55) plecione maty wykorzystywane były nie tylko do przykrycia powierzchni podłogi, ale także jako zwijane rolety drzwiowe. Po wprowadzeniu cegły mułowej również korzystano z opisanych materiałów organicznych. Choć nie stanowiły już głównych elementów konstrukcyjnych, wciąż pełniły istotną rolę. W budownictwie północnego Egiptu od okresu współczesnego Nagada IID stopniowo wykorzystywano coraz więcej cegieł mułowych, które w początkach okresu Nagada III stały się głównym elementem konstrukcyjnym niemal wszystkich budynków i struktur znanych z tego okresu. Komponentami, z których produkowano cegły były muł nilowy, sieczka oraz piasek. Składniki te zmieszane w rożnych proporcjach z wodą tworzyły budulec o 25

odpowiednio różnych właściwościach (Spencer 1979: 3). Cegły z większą domieszką piasku posiadały bardziej żółty kolor, wydaje się że były także nieco cięższe i bardziej podatne na pękanie. Cegły z większą domieszką mułu posiadały ciemno-szary (niekiedy zielonkawy) kolor. Sieczka zapobiegała tworzeniu się pęknięć w strukturze cegły, która podczas wysychania mogła skurczyć się nawet o 30% swojej objętości (H. Fathy 1969: 252, Spencer 1979: 2). W cegłach mogły znajdować się także niewielkie kamienie i fragmenty wcześniej wyprodukowanych pokruszonych cegieł. Wydaje się, że proces tworzenia tego budulca jest dość dobrze poznany. Cegły mułowe w niemal identyczny sposób są produkowane także współcześnie. Do wytwarzania wykorzystywano puste w środku drewniane formy w kształcie prostokąta. Z późniejszych okresów znamy zachowane do dziś przykłady podobnych obiektów (Arnold 2003: 34). Zastosowanie form zapewniało standaryzację rozmiarów cegieł, widoczną w budowlach z okresu Nagada III. Po wlaniu mieszanki do formy i jej równomiernym rozprowadzeniu usuwano drewnianą ramę, pozostawiając nowopowstałą cegłę na ziemi. Proces ten powtarzano aż do otrzymania pożądanej ilości budulca. Cegły następnie suszyły się przez kilka dni po czym obracano je na drugą stronę i pozostawiano do całkowitego wyschnięcia. Po mniej więcej tygodniu można było ułożyć z nich stosy. Dzięki temu zajmowały mniej miejsca i jednocześnie nadal mogły suszyć się. W architekturze z cegieł mułowych wykorzystywano także tynki. Podobnie jak w przypadku cegieł najpowszechniejszy typ tynku sporządzony był z mułu zmieszanego w odpowiednich proporcjach z piaskiem i sieczką zabezpieczającą przed pęknięciami podczas wysychania. Kolor tynku uzależniony był od ilości piasku oraz mułu użytego do jego sporządzenia. Tynk prawdopodobnie stosowany był także w niektórych przypadkach do pokrywania podłóg oraz dachów w celach zwiększenia ochrony przed wodą. Materiały budowlane w południowym Lewancie W drugiej poł. 4 tys. w południowym Lewancie korzystano z dość zróżnicowanych technik i różnorodnych materiałów najczęściej pozyskiwanych w najbliższej okolicy osady. W zdecydowanej większości budynki posiadały podmurówkę z kamienia, na której znajdowała się nadbudowa z cegieł mułowych lub rzadziej z pisé. Zdarzają się także budynki skonstruowane w całości z kamienia. O ile możemy zauważyć zmiany w planach domostw na przestrzeni okresów WB IA i WB IB, o tyle nie wydaje się by zmieniały się preferencje związane z wykorzystaniem konkretnych typów materiałów budowlanych. 26

W architekturze okresu WB I w południowym Lewancie występowało zróżnicowanie przejawiające się w doborze surowca kamiennego wykorzystywanego w konstrukcjach osadniczych. Najczęściej podyktowane było ono dostępnością materiału znajdującego się w najbliższej okolicy stanowiska. W związku z tym widoczny jest naturalny regionalizm charakteryzujący się wykorzystaniem większej ilości bazaltu w obszarach pustynnych (region Badia), piaskowca i wapienia w rejonach półpustynnych (południowa Jordania), wapienia na terenie Szefeli oraz Kurkaru (wapiennego piaskowca) w regionie wybrzeża morza Śródziemnego. Proces produkcji cegieł najprawdopodobniej był bardzo podobny do tego znanego z Egiptu. W związku ze stosunkowo dużą ilością wody i sieczki potrzebnych do ich wytworzenia można założyć, że przynajmniej w niektórych obszarach pustynnych produkcja cegieł była znacznie utrudniona, w związku z czym materiały organiczne takie jak skóry zwierząt mogły być wykorzystywane częściej. W architekturze okresu WB I z pewnością wykorzystywano też materiały pochodzenia roślinnego. Szczególnie w okresie WB IB zauważa się wzrost liczby baz pod kolumny, które najprawdopodobniej wykonane były z opracowanych pni drzew. Rezultaty badań archeobotanicznych (Liphschitz 2007, Moskal-Del Hoyo i Wasylikowa 2016) pokazują, że w krajobrazie żyznych obszarów Izraela występowały oliwki (Olea europea), dęby (Quercus sp.), pistacje (Pistacia sp.) czy przede wszystkim Tamaryszek (Tamarix sp.). O ile drzewa oliwne zapewne głównie wykorzystywane były do pozyskania owoców o tyle pozostałe mogły być wykorzystywane w konstrukcji zadaszenia oraz jako podpory. 27

2. Urbanizacja i naukowe podejścia do badań nad genezą i definicją pierwszych miast. Powszechnie uważa się, że w drugiej połowie 4 tys. p.n.e. na terenach południowo- zachodniej Azji oraz północno-wschodniej Afryki powstawały osiedla ludzkie o nie występującym do tej pory poziomie złożoności. W wielu publikacjach wskazuje się, że okres wczesnej Epoki Brązu/okres Predynastyczny to czas w którym procesy urbanizacyjne doprowadzają do powstania pierwszych miast (Herzog 1997: 36-42; Moeller 2016: 59-109). Niestety tylko nieliczni badacze (np. Herzog 1997; Moeller 2016) próbują odpowiedzieć na pytanie czym właściwie jest miasto, jakie jego definicje istnieją w dyskursie naukowym oraz czy można je zastosować w odniesieniu do omawianego okresu i regionu. Współcześnie miasta są dominującą formą organizacji przestrzeni zamieszkanej przez społeczeństwa tzw. krajów rozwiniętych. W miastach skupiona jest władza administracyjna, instytucje związane z kulturą, religią, wojskowością i handlem. W krajach o stabilnej strukturze państwowo- terytorialnej większość społeczeństwa mieszka właśnie w miastach. Od dawna badaczy z różnych dziedzin nauki takich jak urbanistyka, architektura, socjologia, historia czy archeologia zajmuje pytanie o genezę tego fenomenu. W literaturze naukowej pojawiają się pytania o to jakie czynniki mogły doprowadzić do powstania pierwszych miast. O urbanizacji mówi się jako o procesie globalnym, który współcześnie doprowadził do stanu w którym ponad 50% populacji zamieszkuje w miastach. W artykule kwestionującym pojęcie "ery urbanizacji" Brenner i Schmid (2014: 748) zauważają jednak że: "pojęcie miasta jest problematyczne (nawet współcześnie) i należy traktować je jedynie jako kategorię teoretyczną gdyż miasto nie jest daną z góry ewidentną rzeczywistością, założeniem czy formą". (tłumaczenie autora) W współczesnym dyskursie urbanistów pojęcie miasta jest zagadnieniem niezwykle problematycznym. Trudno scharakteryzować przestrzeń miejską oraz przestrzeń wiejską, które często są sobie przeciwstawiane jako kluczowy element charakteryzacji obu pojęć. Tym bardziej trudne i mniej oczywiste jest scharakteryzowanie przestrzeni miejskiej dla okresu, w którym tworzyły się pierwsze instytucje administracyjne na poziomie regionalnym. 28

Problematykę i wyzwania związane z rozważaniami na temat pierwszych miast w regionie dobrze scharakteryzowali Z. Herzog (1997), dla południowego Lewantu oraz N. Moeller (2016) dla Egiptu. Herzog (1997: 2) już we wstępie do swojej książki, zauważa że samo pojęcie miasta jest problematyczne i w nauce brakuje jego uniwersalnej definicji z uwagi na złożoność i różnorodność tego fenomenu. Podobnie sądziła znakomita większość badaczy zajmujących się urbanizacją. Przykładem na to mogą być rozważania M. Webera (1958), który badał średniowieczne miasta w Europie. Co ciekawe ze swojej definicji wykluczył on miasta orientalne, gdyż w jego opinii społeczność miejska, określająca miasto pojawia się jedynie w miastach Zachodu (Weber 1958: 81). Przy obecnym stanie wiedzy trudno jednak zgodzić się z tak postawioną tezą. Oznaczałoby to ignorowanie najdawniejszej historii miast i de facto procesów, które doprowadziły do ich powstania. Kategoryzowanie tego typu sprowadza się do określania struktur osadniczych jako miejskich lub takich, których nie można nazwać miastami. Wydaje się, że takie podejście jest niekorzystne dla badań nad genezą miast. Tak wyraźne rozgraniczanie może prowadzić do zaniedbywania badań nad osadnictwem, którego wg. niektórych definicji nie można określić jako miejskie. Uniwersalna definicja miasta jest niezmiernie trudna do zaproponowania i wbrew pozorom niekoniecznie jest ona najistotniejsza w dyskusji na temat początków urbanizacji. Ważne natomiast są podejścia i teorie wykorzystywane do opisu i interpretacji zagadnień tego tematu. Z. Herzog (1997: 6) przedstawił cztery możliwości badań i opisu urbanizacji na Bliskim Wschodzie: opis idealistyczno-dychotomiczny, ewolucjonistyczny, integracji regionalnej oraz opis relacji władzy. Każda z wymienionych możliwości analizuje pojęcie miasta i społeczności miejskiej z nieco innej perspektywy – często odnoszącej się do poprzednich. W celu lepszego zrozumienia rozwoju badań nad pojęciem miasta warto przyjrzeć się bliżej nurtom badawczym wymienionym przez Herzoga: Teorie idealistyczno-dychotomiczne: Analiza idealistyczno-dychotomiczna przedstawia miasto jako pojęcie będące w opozycji do terenów wiejskich. Aktywności miejskie przeciwstawiane są aktywnościom pasterskim i rolniczym, które powiązane są z konkretnymi typami osadnictwa. W narracji tej życie miejskie jest utożsamiane z cywilizacją i postrzegane jako najwyższy poziom organizacji życia 29

społecznego. Osadnictwo ludzkie przedstawia się jako dychotomię pomiędzy miastami i wsiami, podkreślając wyższość idei miasta. Jednym z pierwszych badaczy prezentujących to podejście był słynny socjolog Max Weber. Jego badania nad zagadnieniem miasta wpłynęły na wiele dziedzin naukowych. Opisując średniowieczną Europę wyliczał on elementy stanowiące o charakterze miejskim takie jak: fortyfikacja, rynek, sąd, własne i co najmniej częściowo niezależne prawo, autokefalia i autonomia (Weber 1958: 81). Elementy te podkreślają przede wszystkim niezależność miasta w przeciwieństwie do całkowitego braku niezależności wsi, która nie posiadając tego rodzaju instytucji nie mogła sama stanowić o swoim losie. Jeszcze bardziej wyraźną dychotomię sformułował R. Redfield (1947), który wyraźnie dzieli społeczeństwa na miejskie (urban) oraz wiejskie (folk), postrzegając je jako dwa znacząco różniące się od siebie poziomy integracji społeczno-kulturowej. Wg Redfielda typowe społeczeństwo wiejskie składało się z niewielkich, rodzinnych, niepiśmiennych, odizolowanych, religijnych i homogenicznych społeczności rolniczych z dużym poczuciem solidarności grupowej. Zachowania w takiej grupie pozostawały w zgodzie z panującymi tradycjami, rodzina była podstawową jednostką podejmowania działań, a ekonomia opierała się raczej na statusie niż na zasadach rynkowych. Idealny typ społeczeństwa miejskiego był dokładnym przeciwieństwem społeczeństwa wiejskiego: piśmienny, heterogeniczny, świecki i zindywidualizowany. Wg Redfield'a interakcja pomiędzy przedstawionymi przez niego dwoma typami idealnymi (wielką cywilizacją miejską oraz małą i tradycyjną "cywilizacją" wiejską) jest kluczem do zrozumienia cywilizacji jako całości. Współcześnie jednak podejście idealistyczno-dychotomiczne jest poddawane ostrej krytyce. Wykazano, iż w licznych sytuacjach zmienne określające idealne typy społeczeństw i organizacji osadnictwa są ze sobą wymieszane. W praktyce właściwie nie występują "czarno- białe" sytuacje, które można przyporządkować do idealnych typów prezentowanych w narracjach idealistyczno-dychotomicznych. Większości społeczności nie da się umieścić po jednej lub drugiej stronie przedstawionej dychotomii. Tym bardziej niemożliwe jest umieszczenie w jej ramach licznych form osadniczych (Wheatley 1972: 604). Ta dwubiegunowa narracja krytykowana jest również za operowanie licznymi stereotypami i stronniczy charakter wyrażający się w wartościowaniu. Jak słusznie zauważa J. Gulick (1989: 9): 30

"Problemem tego podejścia jest bezkrytyczny i pozbawiony empiryzmu styl stosowania tych narracji. Reprezentują one tendencje moralizujące i emocje, które wydają się być raczej ogólnymi odczuciami na temat (współczesnej) kondycji ludzkiej, niż (merytorycznymi rozważaniami) na temat miasta".(tłumaczenie autora) Teorie Ewolucjonistyczne: Ewolucjonistyczne podejście do definicji miasta w przeciwieństwie do omówionego powyżej przedstawia podział pomiędzy miastem i wsią w perspektywie diachronicznej. Kultura miejska nie jest tu przedstawiana synchronicznie w powiązaniu z kulturą wiejską jako przeciwieństwo, lecz jako przejaw wyższego stadium rozwoju kultury ludzkiej. Miasto miałoby być naturalnym efektem rozwoju wsi – jej ewolucyjnie ulepszoną wersją, rozumianą raczej w błędnym pojęciu ewolucji wg J. B. Lamarcka niż w teorii ewolucji przedstawionej przez Ch. Darwina (http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/history_09). Teorie inspirowane Lamarkizmem, który zakładał iż dany organizm podczas swojej egzystencji dzięki dążeniom do polepszenia swojej skuteczności (np. w zdobywaniu pożywienia) zdobywa nowe cechy i te cechy (ulepszenia) przekazuje dalej w procesie reprodukcji, w odniesieniu do historii cywilizacji najczęściej bazują na XIX wiecznej teorii L. H. Morgana (1877) na temat stadiów rozwoju dawnych społeczeństw. L. H. Morgan opisał rozwój dawnych społeczeństw ludzkich jako liniowe przejście przez trzy etapy rozwoju – od społeczności „dzikusów” poprzez społeczności barbarzyńskie aż do najwyższego etapu czyli cywilizacji. W archeologii perspektywa ewolucjonistyczna została wprowadzona przez G. Childe'a (1928; 1950). W swoich badaniach zastosował on stadia rozwoju Morgana do epok archeologicznych. Przyporządkował on odpowiednio paleolityczne społeczności łowiecko- zbierackie do etapu społeczności „dzikusów”, neolityczne społeczności do etapu społeczności barbarzyńskich, a Epokę Brązu i pierwsze społeczności miejskie do etapu cywilizacji. W tym samym ewolucjonistycznym nurcie powstała jego słynna Teoria Rewolucji Urbanizacyjnej pozostająca do dziś jedną z bardziej rozwiniętych teorii archeologicznych na temat genezy procesu urbanizacji na Bliskim Wschodzie. Childe zaprezentował stadia rozwoju społeczeństw blisko-wschodnich jako proces oparty na dwóch rewolucjach. Pierwszą, która finalnie miała doprowadzić do stadium cywilizacji była rewolucja rolnicza. Uprawa roli i hodowla zwierząt miała zwiększyć zapasy żywności i umożliwić powstanie stałego osadnictwa. Drugą miała być rewolucja urbanizacyjna. Childe w 31

swoich rozważaniach przedstawił transformacje wsi w miasto podkreślając rewolucyjny charakter koncepcji miasta. Jednocześnie wymieniał cechy charakteryzujące pierwsze miasta mezopotamskie, które odróżniały je od osad na wcześniejszym etapie rozwoju. Co istotne Childe zakładał również, że cechy które można wyróżnić na podstawie materiału archeologicznego to: 1. Wielkość i liczba mieszkańców wahająca się od 7 000 do 20 000. 2. Pełna specjalizacja rzemieślnicza i administracyjna. 3. Dystrybucja dóbr zarządzana przez centralną władzę. 4. Monumentalne budownictwo angażujące znaczną siłę roboczą. 5. Warstwa rządząca składająca się z przywódców religijnych, politycznych oraz wojskowych. 6. Metody zapisywania i rozliczania wspierające zarządzanie i kontrolę. 7. Rozwój arytmetycznych, geometrycznych i astronomicznych technik wykorzystywanych w budownictwie, projektach inżynieryjnych i rolnictwie. 8. Ustandaryzowany styl w sztuce. 9. Handel dalekosiężny. 10. Organizacja polityczna na poziomie państwowym. G. Childe wniósł do nauki o rozwoju społeczeństw ludzkich propozycję interpretacji którą opierał na dowodach archeologicznych. Był to nowy standard zauważony przez socjologów, historyków i oczywiście ówczesnych archeologów. Częste cytowania jego prac (również współcześnie) stanowią tego najlepszy dowód. W swoich studiach wykorzystał wcześniejszą teorię Morgana mówiącą o stadiach rozwoju społeczeństw i wykorzystał ją by wytłumaczyć proces urbanizacji w Mezopotamii na podstawie współczesnej wiedzy archeologicznej. Teoria ta jednak po pewnym czasie została poddana krytyce. Zarzuty wynikały m.in. z tego, że dziesięć kryteriów Childe'a posiadało różną wagę i wszystkich ich nie można traktować jako pełnoprawnych wyznaczników miejskości (Herzog 1997: 5). Pomimo prób odpowiedzi na te zarzuty i podzielenia dziesięciu kryteriów na pierwotne i wtórne cechy urbanizacji przez C. L. Redmana (1978: 218-219) teoria Rewolucji Urbanizacyjnej Childe'a nie wytrzymała krytyki opartej na zaprzeczeniu istocie tej teorii, czyli definicji cech określonych przez jej autora. Jak 32

słusznie zauważa P. Wheatley (1972: 611) archeolodzy często wybierają tylko kryteria dające przypisać się do konkretnych osad, które i tak wcześniej zostały przez nich uznane za „miejskie”. Ponadto zauważa on, że kryteria Child'a są opisowe, a nie wyjaśniające w związku z czym nie wskazują na funkcjonalne powiązania pomiędzy wymienionymi cechami. Wheatley dostrzega również, że niektóre cechy (np. pismo) nie muszą być charakterystyczne dla każdego miasta, natomiast inne, jak monumentalna architektura mogą charakteryzować przestrzenie nie tylko o charakterze miejskim. D. L. Clarke, (1979: 438) bardzo trafnie i obrazowo przedstawił istotę błędu teorii opartych na tworzeniu zbiorów cech tłumaczących złożone zagadnienia, zauważając że "Złożone systemy nie mogą być wyjaśnione jako lista atrybutów fizycznych czy też organizujących, tak samo jak zegarek nie może być zrozumiany na podstawie listy jego części". (tłumaczenia autora) Teorii Childe'a można zarzucić również brak możliwości określenia wymienionych przez niego cech wyłącznie na podstawie danych archeologicznych. Co więcej, bardzo duże znaczenie w określaniu tego typu elementów może mieć zaawansowanie procesu badawczego w danym regionie i na każdym z branych pod uwagę stanowisk archeologicznych. Wobec powyższego zbyt wiele z kryteriów Childe'a w odniesieniu do pierwszych organizmów miejskich określane jest tylko na podstawie interpretacji heurystycznej, w ramach której brak dowodów naukowych uzupełniany jest intuicją i wyobraźnią badaczy. Teoria integracji regionalnej Teoria integracji regionalnej wychodząc od krytyki poglądów idealistyczno- dychotomicznych wskazuje, że miasta i wsie nie tworzyły dwóch przeciwstawnych sobie systemów ekonomicznych i społecznych. Zakłada ona, że próby wyjaśnienia pojęcia miasta oparte na tworzeniu opozycji miasto – wieś są sprzeczne z antropologicznymi i socjologicznymi teoriami społecznej interakcji, w których miasto nie jest postrzegane jako przeciwieństwo wsi, lecz raczej jako jej dopełnienie (Herzog 1997: 5). Poglądy integracyjne wskazują, że zarówno społeczeństwa miejskie jak i wiejskie (a także w wielu przypadkach grupy nomadyczne), są częściami tego samego złożonego systemu społecznego (Rowton 1973). Poszczególne elementy tego systemu oddziałują na siebie i wchodzą w interakcje zarówno pośrednie jak i bezpośrednie, ale nie są od siebie odizolowane. W podejściu tym miasto jest tylko jednym z 33

segmentów społecznego systemu danego regionu. Podkreśla się główną rolę miasta w dostarczaniu usług ekonomicznych i administracyjnych społecznościom wiejskim, które w rewanżu dostarczają np. żywność. Badania obopólnej relacji pomiędzy społecznościami miejskimi i wiejskimi w dużej mierze korzystają z teorii Miejsca Centralnego, rozwijanej przez geografów od czasów W. Christallera (1933). W swoich badaniach przeanalizował on hierarchiczny porządek kontaktów pomiędzy osadami w regionie i zdefiniował rolę tzw."miejsca centralnego" biorąc pod uwagę dostępność usług i funkcje centralnej instytucji w danej osadzie. Osady, które w tej hierarchii klasyfikował najwyżej nazywał "regionalnymi miejscami centralnymi", stanowiącymi centrum danego regionu. W swoim rankingu Christaller brał pod uwagę spełniane przez osady role transportowe, rynkowe oraz administracyjne. Koncepcja "miejsca centralnego" została zastosowana w badaniach nad miastami, uznając miasto za najwyższy poziom w hierarchii lokalnej. Miasto postrzega się jako centralną instytucję łączącą wyspecjalizowane podsystemy. Koncentracja różnych instytucji w „miejscu centralnym” jest tutaj rozumiana jako logiczne posunięcie zmniejszające koszty ich utrzymania i możliwość szybszego rozwoju. W nurcie regionalnym wykorzystywana jest także inna metoda zaczerpnięta z nauk geograficznych – tzw. kryterium rzędu wielkości (rank size criterion), w której brane pod uwagę są relatywne rozmiary miast w dużych systemach politycznych lub ekonomicznych. Miasta hierarchizowane są na podstawie ich wielkości, wyrażanej jako część wielkości miasta znajdującego się najwyżej w rankingu pod względem badanego czynnika (np. populacji, ilości budynków, zajmowanej powierzchni) (Laherrère, Sornette, 1998: 525). W archeologii metoda ta po raz pierwszy została zastosowana przez G. A. Johnson'a (1977). Teoria integracji regionalnej słusznie podkreśla integralność grup społecznych zamieszkujących osady o różnym poziomie złożoności. Nurt ten wskazuje na zależności pomiędzy nimi przyrównując je do elementów jednego systemu posiadającego centralny punkt. Jest to cenna metoda uporządkowania i hierarchizacji osad jednak przypisanie różnego rodzaju osad do systemu z wskazaniem miejsca centralnego może tworzyć tylko pozory prostego układu, w którym wszystkie elementy są możliwe do łatwego rozpoznania i oceny. Ponadto pojęcie miejsca centralnego może sugerować, że jest to kluczowy element zapewniający poprawne działanie całego systemu, bez którego inne elementy nie mogłyby funkcjonować. Wydaje się też, że próba ucieczki od dychotomii miasto – wieś w przedstawieniu obu tych form osadnictwa jako elementów jednego systemu jest nieudana. Prowadzi bowiem do stworzenia bardzo podobnego podziału, który co prawda nie przedstawia miasta w sposób idealistyczny 34

bez odwoływania się do dowodów empirycznych, ale jednocześnie hierarchizuje miasta, przedstawiając je na jednym końcu rozwoju społecznego w opozycji do terenów wiejskich, znajdujących się na przeciwległym końcu tej samej skali. W ten sposób ponownie powstaje obraz wartościującego podziału, który był krytykowany w teoriach nurtu idealistyczno- dychotomicznego. Teorie o relacjach władzy Interesującym podejściem do badań miast i jednocześnie próbą ucieczki od postrzegania ich jako zespołu cech, czy też etapów rozwoju, jest badanie relacji władzy w społeczeństwie. Teoria ta traktuje władzę jako czynnik pozwalający pokazać różnice pomiędzy poszczególnymi osadami. Podczas gdy koncepcja "miejsca centralnego" zwracała uwagę na interakcje pomiędzy osadami różnego typu, teoria Relacji Władzy skupia się na stosunkach i zależnościach zachodzących między różnymi klasami społecznymi. Miasto w tej koncepcji postrzegane jest jako, jak określił to A. Giddens (1984: 262), "pojemnik na władzę". Na pierwszy plan wysuwają się tutaj instytucje skupiające w sobie władzę. Miastem nazywa się miejsce gromadzące instytucje administracyjne, które są wykorzystywane przez lokalną społeczność do podniesienia swojego statusu (Herzog 1997: 6). W omawianej teorii element polityczny odgrywa podstawową rolę w powstawaniu i rozwoju miast. Równie duże znaczenie przywiązuje się do biurokracji i administracji, będących narzędziem kontroli rozwoju miasta. Takie poglądy prezentuje m.in. G.R. Fox (1977), który opisywał relacje między władzą w mieście, a tą w większych organizacji politycznych takich jak państwa. Sformułował on typologię przedindustrialnych miast na podstawie stosunku władzy państwa i ekonomicznej autonomii danej osady. Przedindustrialne miasta podzielił na trzy typy: monarcho-rytualny, administracyjny oraz handlowy. W miastach pierwszego typu znajdują się królewskie pałace i centra ceremonialne. Odgrywają one rolę ideologiczną głównie w państwach ze słabą centralizacją polityczną,	rozproszonymi grupami władzy	i niewielkimi różnicami ekonomicznymi pomiędzy mieszkańcami. Miasta administracyjne istnieją w państwach o scentralizowanej władzy, służąc głównie biurokratycznemu establishmentowi. Wspiera je władza polityczna państwa, kontrolująca produkcję wiejską. Trzecim typem są miasta będące centrami handlu i cieszące się dużą autonomią ekonomiczną. Istnieją one w państwach posiadających słabą kontrolę polityczno-administracyjną. Wg Fox'a ta kombinacja pozwalała na rozwój miast handlowych, które wyewoluowały w miasta-państwa, jak miało to miejsce w średniowiecznej Europie. 35

Omawiana teoria jest interesującym podejściem do oceny miast widzianych przez pryzmat poziomu władzy jako czynnika określającego typ miasta. Wydaje się jednak, że władza w tym nurcie sprowadza się jedynie do dominacji ekonomicznej. Pomimo wzmianek o religii i władzy królewskiej, wszystkie z typów miast są wydzielone zgodnie z oceną sytuacji ekonomicznej. Podobnie jak w teorii integracji regionalnej, koncepcja relacji władzy opiera się na typologii. Niezbyt dokładnie tłumaczy przy tym genezę każdego z zaprezentowanych typów, które de facto stanowią modele idealne charakteryzujące się występowaniem zawsze takich samych cech: np. siedziba władzy centralnej i centra religijne w miastach monarcho-rytualnych. Co więcej omawiając miasta handlowe, Fox z góry zakłada, że miasta-państwa powstały jako odpowiedź na słabe politycznie państwo pozwalające poszczególnym miastom na zbyt dużą swobodę ekonomiczną. Opisana hipoteza opiera się na analogii do niektórych miast w średniowiecznej Europie i nie wydaje się właściwa w odniesieniu do okresu 4 tys. p.n.e. na terenie Bliskiego Wschodu. Urbanizacja jako proces Hipotezę sprzeczną z opisem rozwoju miasta handlowego wg Fox'a w jednym z swoich artykułów przedstawił P. J. Taylor (2012). Teorie o relacji władzy oraz model przedstawiony przez Taylora łączy opis genezy miast jako procesu. Zanim jednak bliżej przyjrzymy się modelowi rozwoju miasta wg Taylora należy przedstawić procesualne pojęcie urbanizacji wg D. L. Clarke'a (1979: 442). “Urbanizacja jest procesem odwracalnym, ale autokatalitycznym, czasem obowiązkowym, a czasem dobrowolnym. Celem tego procesu jest wyrównanie przestrzennych i czasowych nierówności w dystrybucji zasobów w określonych kontekstach i na określonych poziomach” (tłumaczenie autora) Clarke słusznie zwraca uwagę na możliwość różnej genezy urbanizacji, która może być narzucona mieszkańcom istniejącej osady lub społeczności stworzonej specjalnie na potrzeby założenia zupełnie nowej osady w nowym miejscu (przykładem mogą być tu emporie handlowe i forty graniczne). Proces urbanizacji może też zaistnieć spontanicznie w wyniku działań społeczności dostrzegającej ogólne korzyści płynące z reorganizacji dotychczasowego stylu osadnictwa. W obu przypadkach pomiędzy klasami społecznymi powstają nowe i silniejsze 36

więzy umożliwiające oraz instytucjonalizujące kontakt i wymianę dóbr. Pojęcie przedstawione przez Clarke’a sygnalizuje również złożoność procesu urbanizacji, wskazując na jego "odwracalność" i "autokatalizę". Używając pojęć zaczerpniętych z nauk chemicznych, uchwycił on ważną, jak się wydaje, cechę procesu urbanizacji. Autokataliza to wzrost szybkości danej reakcji pod wpływem jednego z produktów tej reakcji. W przypadku urbanizacji produktem tym może być wzrost poziomu życia, wynikający z nawiązania i/lub utrwalenia kontaktów z uczestnikami procesu, którzy dostarczają wyspecjalizowane usługi i towary. Mowa tu o towarach i usługach, których pojedyncza osoba czy nawet rodzina nie jest w stanie uzyskać nie uczestnicząc w danym procesie. Clarke podkreśla również, że proces ten może być odwracalny. Jest to cenna uwaga znajdująca potwierdzenie w analizie faz osadniczych niektórych stanowisk archeologicznych w Egipcie i na Bliskim Wschodzie. Na odwracalność procesu urbanizacyjnego wpływ może mieć wiele czynników. Kluczowe w definicji Clarke’a, podobnie jak w wielu definicjach socjologicznych są korzyści dla jednostki wynikające z przynależności do procesu – profity pozwalające na "[...] wygładzenie przestrzennych i czasowych nierówności w dystrybucji środków [...]” (Clarke 1979: 442). W uproszczeniu można powiedzieć, że jednostka społeczna dodaje do procesu jakąś wartość oraz podporządkowuje się hierarchii jednostek i klas społecznych istniejącej w ramach procesu. W sytuacji gdy wartość dodawana przez jednostkę do procesu jest większa niż profity pozwalające na polepszenie statusu życia można założyć, że zrezygnuje ona z kontrybucji na rzecz samodzielnej egzystencji lub zaangażuje się w inny proces pozwalający poprawić jej jakość życia. Również P. J. Taylor (2012) w artykule na temat genezy miast, państwowości i rolnictwa dostrzega i opisuje możliwości "odwracalności" procesu urbanizacji. W swoich rozważaniach, opartych głównie na przykładach z obszaru Mezopotamii, ściśle wiąże on (Taylor 2012: 429) urbanizację i powstanie administracji państwowej z powstaniem rolnictwa i sieci osadniczej (urban network) podobnie jak miało to miejsce w opisanej wcześniej teorii integracji regionalnej. Jego zdaniem sieć osadnicza może zostać zredukowana do "rolniczego krajobrazu osadniczego bez miast". Wydaje się, że redukcja taka może mieć różne przyczyny. Z jednej strony mogą być to czynniki wewnętrzne – występujące w procesie społecznym, które doprowadzają do nierówności w dystrybucji środków bez wprowadzenia systemu kulturowego, który zapobiegałby odłączeniu się jednostek społecznych od procesu. Z drugiej strony mogą wystąpić przyczyny zewnętrzne – np. środowiskowe, które uniemożliwiają produkcję odpowiedniej ilości środków zapewniających opłacalność życia w hierarchicznej grupie. 37

Taylor w swoim artykule przedstawia model odwrócenia procesu urbanizacji wskazując na przyczynę, którą można określić jako środowiskową, ale nie zewnętrzną, ponieważ spowodowaną procesem intensywnego rolnictwa ściśle powiązanego z urbanizacją. W modelu tym Taylor mówi o nadmiernym wykorzystaniu gleb, które w wyniku erozji nie dają dostatecznych plonów. Miasta w intensywny sposób wykorzystują tereny przylegające do terenów osadniczych właśnie w celach rolniczych. Brak wiedzy na temat użyźniania gleb doprowadza do erozji tych znajdujących się najbliżej osady, w związku z czym aktywności rolnicze przenoszą się coraz dalej od jej centrum. Brak dostatecznej ilości ziem uprawnych w pobliżu miasta doprowadza do konfliktu społeczno-politycznego, w efekcie czego jednostki społeczne przenoszą się do mniejszych osad (wsi) w odległych lokalizacjach posiadających żyzne ziemie uprawne (Taylor 2012: 429). Hipoteza ta wydaje się logiczna jednak należy dodać, że niestety autor nie podpiera ją danymi archeologicznymi. Nie uwzględnia w niej również konkurencji między ośrodkami i jej roli w zmianach dostrzeganych w systemie osadnictwa czy też względów handlowych. Na podstawie tego modelu możemy jednak zauważyć, że proces urbanizacji oprócz autokatalizy opisanej przez Clarke'a może wykazywać także tendencje autoredukcyjne, które w wyniku ubocznych rezultatów (np. erozja gleb) sprawiają, że przestaje on dostarczać zamierzonego produktu – czyli profitów pozwalających na polepszenie jakości życia. Taylor prezentuje dwa schematy rozwoju miast biorąc pod uwagę czynnik sukcesu lub porażki ekonomicznej: a.) schemat cofnięcia ekonomicznego: Tymczasowe miejsce wymiany dóbr ("handlu") społeczności łowiecko-zbierackich Permanentne miejsce handlu i produkcji społeczności łowiecko-zbierackich Miasto (oraz sieć kontaktów utworzona pomiędzy miastami) Osady rolnicze wokół miast jako ich zaplecze 38 WZROST EKSPANSJI EKONOMICZNEJ

Opuszczanie wsi wokół miast, poszukiwanie nowych miejsc uprawnych (erozja gleb spowodowana intensywnym rolnictwem) Rolnictwo na własne potrzeby, niewielki handel, brak miast. b.) schemat nieprzerwanej ekspansji ekonomicznej Tymczasowe miejsce wymiany dóbr ("handlu") społeczności łowiecko-zbierackich Permanentne miejsce handlu i produkcji społeczności łowiecko-zbierackich Miasto (oraz sieć kontaktów utworzona pomiędzy miastami) Osady rolnicze jako zaplecze dla miast (wokół miast) Zrównoważone rolnictwo (kontrola żyzności gleb, techniki pozwalające na intensyfikację rolnictwa) Rozwinięte miasto (eskalacja handlu na dużą skalę) Fig. 2.1 Schemat rozwoju i zaniku pierwszych miast wg Taylora (2012: 430, Fig. 2) 39 WZROST EKSPANSJI EKONOMICZNEJ KONTYNUACJA EKSPANSJI EKONOMICZNEJ COFNIĘCIE EKONOMICZNE

Jak można zauważyć w zaprezentowanym schemacie czynnik ekonomiczny miałby stanowić najważniejszą przyczynę powstawania pierwszych miast. Początkiem schematu jest niestały "punkt handlowy" grup łowiecko-zbierackich, które miałyby spotykać się w jednym (lub kilku) miejscach cyklicznie wymieniając się dobrami pozyskanymi lub wytworzonymi przez członków społeczności należących do różnych grup. Korzyści płynące z takiej wymiany są na tyle duże, że niektórzy uczestnicy cyklicznej wymiany osiadają na stałe w opisanym miejscu tworząc tam permanentny punkt produkcji dóbr i ich wymiany. Zwiększanie się liczby mieszkańców takiego miejsca miało prowadzić do powstania bardziej złożonego typu osadnictwa, dostosowanego do wyzwań związanych z zarządzaniem i kontrolą dużej populacji – czyli miasta. Poszczególne miasta regionu nawiązują stosunki handlowe pomiędzy sobą w celu pozyskania dóbr, których same nie są w stanie wyprodukować, wykorzystując jednocześnie tereny rolnicze znajdujące się dookoła miast do produkcji żywności. Należy dodać, że P.J. Taylor (2012: 429) zakłada powstanie rolnictwa dopiero w już ukształtowanych miastach lub też na etapie ich tworzenia się. Miało ono wyżywić ludność czerpiącą korzyść z permanentnego handlu. Taylor wzmacnia ten pogląd założeniem, że w powstającym mieście skupia się wiele osób stanowiących ogromny kapitał ludzki "zdolny do wynalezienia zarówno rolnictwa jak i instytucji państwa" (Taylor 2012: 442). Hipoteza ta wydaje się godna rozważenia, z jednej strony kapitał ludzi o różnych doświadczeniach może prowadzić do stworzenia nowych pomysłów usprawniających życie w osadzie, z drugiej strony ci sami ludzie oprócz kapitału doświadczeń praktycznych i możliwych pomysłów stanowią także kapitał siły fizycznej umożliwiającej realizację nowych planów. Nowymi pomysłami mogły być tutaj metody organizacji przestrzeni i funkcjonowania osady, uprawy ziemi, budownictwa etc. zaczerpnięte lub zainspirowane doświadczeniami z różnych miejsc z których pochodzili członkowie nowopowstałej społeczności. Należy jednak dodać, że Taylor dokonuje tutaj zbyt dużego skoku chronologicznego. Upraszczając pomija wcześniejsze etapy, w których można dostrzec ślady stopniowego powstawania podobnych koncepcji jeszcze przed zaistnieniem społeczności miejskich. Wracając do zaproponowanego schematu, na poziomie uformowanego miasta po fazie autokatalizy i wzrostu ekspansji ekonomicznej, pojawia się zagrożenie autoredukcją. W pierwszej części schematu opisującej cofnięcie ekonomiczne, autor hipotezy przedstawia sytuację, w której miasta intensywnie wykorzystują rolniczo tereny przyległe. Niewielka wiedza na temat ewentualnego użyźniania gleb doprowadza z czasem do ich erozji i wyjałowienia. W związku z tym rolnicy szukają kolejnych żyznych gleb, siłą rzeczy leżących 40

coraz dalej od centrum miasta. Dodatkowo pojawiają się konflikty polityczne spowodowane stresem przestrzennym i poszukiwaniem jak najlepszych ziem pod względem żyzności i bliskości do centrum miasta. W efekcie ludność przenosi się do mniejszych osad znajdujących się w pobliżu żyznych ziem (Taylor 2012: 429). W części schematu opisującej nieprzerwaną ekspansję ekonomiczną zagrożenie związane z erozją gleb jest oddalane poprzez umiarkowane rolnictwo i/lub wypracowanie metod pozwalających na użyźnienie gleb takich jak irygacja czy tworzenie teras zalewowych. Przejście przez ten etap pozwala miastom na dalszy rozwój i jeszcze większą ekspansję ekonomiczną. W przypadku Egiptu drugi model mógł się sprawdzić głównie dzięki czynnikom środowiskowym. Często przywoływane i przypisywane Herodotowi (np. J. Griffiths 1966) stwierdzenie, że "Egipt jest darem Nilu" po raz kolejny się potwierdza ponieważ Nil dostarczając w naturalny sposób minerałów użyźniających glebę podczas corocznych wylewów stanowił idealne rozwiązanie problemu erozji gleb będącego krytycznym punktem w modelu rozwoju miast wg Taylora. Należy zauważyć, że schemat rozwoju pierwszych miast przedstawiony przez Taylora jest oparty wyłącznie o ekonomię – brakuje w nim elementów religii oraz polityki. W schemacie tym wiele zależy od środowiska, które pełni tu rolę niemal deterministyczną. Autor hipotezy podkreśla w jakiś sposób wartość ludzi ale przedstawia ich jednak bardziej jako kapitał umysłowy i fizyczny. Miasto u Taylora jawi się podobnie jak u A. Giddensa (1984: 262) jako "pojemnik na władzę" . Wg Taylora głównym czynnikiem sukcesu wczesnych miast, które przeszły przez fazę kryzysu i rozwinęły się kontynuując ekspansję ekonomiczną była umiejętność utrzymania stanu ciągłego rozwoju bez spowodowania nadmiernej erozji gleb. Tak więc sukces miasta miałby być ściśle związany z sukcesem rolnictwa. Jak możemy zauważyć narracja ta zupełnie odwraca tę przedstawianą w podejściu idealistyczno-dychotomicznym zaprezentowanym na początku naszych rozważań o różnych podejściach do genezy i istoty miast w dyskursie naukowym. Taylor podążając dalej ekonomicznym tokiem myślenia, pisze o pierwszych miastach jako o ogromnej inwestycji w kapitał społeczny (przypływy grup ludzkich, sieci powiązań ludzkich) i bazę materialną (miejsce, terytorium, budynki, instalacje). Budowa muru obronnego jest dla niego oznaką lokalnego wskaźnika pokazującego że dana osada osiągnęła poziom "państwowości" ("state-ness") (Taylor 2012: 437) i niesie ze sobą przekaz: "nie wyniesiemy się stąd". Tą barwną metaforą autor hipotezy zwraca uwagę na fakt, że mieszkańcy miasta decydują się na tak dużą inwestycje w celu obrony jeszcze większej 41

inwestycji jaką jest miasto wraz z dobrami fizycznymi i naturalnymi zawierającymi przestrzeni ograniczonej nowo powstałą barierą. się w 42

3. Założenia metodologiczne W poprzednim rozdziale zaprezentowano poglądy dotyczące genezy pierwszych miast i związane z nimi hipotezy badawcze stosowane w teoriach archeologicznych. Od tych opierających się na opisie typów idealnych, poprzez te posługujące się typologią w oparciu o cechy miast, aż po te które rozważają zależności ekonomiczne, społeczne i środowiskowe jako czynniki i procesy za pomocą których można opisać miasto. Przedstawiono różne opinie mówiące o tym czym jest miasto, wieś i urbanizacja. Niemal każda z nich wprowadza elementy istotne dla naszego dyskursu. Pozostaje jednak bardzo ważne pytanie – w jaki sposób należy skonfrontować dane archeologiczne z taką mnogością podejść teoretycznych? Jest to problem, z którym borykają się liczni badacze genezy miast. Problemy te różnią się w zależności od badanego okresu i tła kulturowego. W prezentowanej pracy zamierzam skupić się na symptomach urbanizacji widocznych przede wszystkim w pozostałościach architektonicznych odkrywanych na stanowiskach z 4 tys. p.n.e. Najrozsądniejszym wyjściem wydaje się wybranie z przestawionych teorii najistotniejszych hipotez, a następnie skonfrontowanie ich z materiałem archeologicznym. Poniżej proponuję jeszcze raz przyjrzeć się przedstawionym teoriom i przeanalizować je pod kątem przydatności dla opisu obiektów rejestrowanych podczas wykopalisk na stanowiskach w północnym Egipcie i południowym Lewancie. Jak podkreślano teorie idealistyczno-dychotomiczne posługujące się idealnym podziałem miasto – wieś nie wytrzymują prób empirycznych i negowane są nawet na poziomie teoretycznym jak np. miało to miejsce u P. J. Taylora (2012) odrzucającego idealistyczną dychotomię miasto – wieś. Zastosowanie tej teorii do opisu materiału archeologicznego wydaje się być problematyczne. Niezwykle trudno określić czy w tamtych czasach mogło istnieć pojęcie wsi i miasta oraz czy możemy zastosować ostry podział między nimi. Jeszcze trudniejsze wydaje się klasyfikowanie stanowisk archeologicznych pod tym względem. Stan i metodologia badań poszczególnych stanowisk to kolejne elementy, które mogą mocno wpływać na postrzeganie danej osady jako miejsca o charakterze sensu stricto rolniczym lub miejskim. Łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której badacz interpretuje charakter odkrytej przez siebie osady jako miejski ponieważ na wykopaliskach o niedużym zasięgu odkrył gęsty układ murów, podczas gdy w interesującym nas okresie dookoła mogły znajdować się ogromne 43

uprawy, zidentyfikowane dopiero po latach przez innego badacza stosującego nowszą metodologię na większym obszarze z wykorzystaniem np. analiz palinologicznych. Podejście ewolucjonistyczne i teoria Rewolucji Urbanizacyjnej G. Childe'a pomimo, że jako pierwsza starała się skonfrontować znaleziska archeologiczne z teorią, niezbyt może przydać się do interpretacji miast ze względu na z góry narzucone kryteria nie dające się określić wyłącznie na podstawie materiału archeologicznego. Z pewnością jednak przydatna może okazać się hipoteza mówiąca, że miasta wyewoluowały z wsi. W przypadku dobrze i intensywnie przebadanych stanowisk archeologicznych jest to możliwe do skonfrontowania z danymi pozyskanymi podczas wykopalisk przy zastosowaniu kryteriów wynikających z porównania większej ilości danych wykopaliskowych z regionu. Teoria integracji regionalnej zakładająca, że społeczności wiejskie, miejskie i nomadyczne tworzyły części jednego systemu może do pewnego stopnia zostać skonfrontowana z danymi archeologicznymi. Jak wspomniano badania w tym nurcie wywodzą się od teorii miejsca centralnego W. Christallera (1933). Próby ustalenia "regionalnych miejsc centralnych" na podstawie materiału archeologicznego (w tym pozostałości architektury) miały miejsce w licznych badaniach archeologicznych z różnych obszarów i okresów historii. Klasyfikując pozostałości i instalacje architektoniczne z stanowisk archeologicznych danego mikroregionu można podjąć próbę ustalenia charakteru wiejskiego, miejskiego lub nomadycznego danej osady i prześledzić ich różne poziomy złożoności. Ponadto stosowane w tym nurcie kryterium rzędu wielkości (rank size criterion) może zostać określone na podstawie obszaru zabudowy osadniczej, która zajmowała stanowisko. Wszystko to pozwala uporządkować i zhierarchizować opisywany materiał archeologiczny. Należy pamiętać jednak, że systematyzacja ta jest wartościująca i będzie opierała się o dowody, które dostępne są w danym momencie w zależności od poziomu zaawansowania badań, co może prowadzić do uzyskania jedynie pozornego obrazu zależności pomiędzy osadami. Teorie relacji władzy kładą nacisk na relacje występujące pomiędzy różnymi klasami społecznymi. Istotnym jest tutaj pojęcie "pojemnika na władzę" stworzone przez A. Giddensa (1984: 262) oraz szeroko rozumiana polityka. Wydaje się jednak, że przy badaniu tego typu cech łatwiej odwołać się do źródeł historycznych niż archeologicznych. W nurcie tym miasto powinno skupiać w swojej przestrzeni instytucje administracyjne oraz inne, które pozwalały jego mieszkańcom podnieść swój status społeczny. Tego typu instytucje można spróbować rozpoznać na podstawie materiału archeologicznego i zabytków architektury w oparciu o analogie z danego regionu. Można też spróbować podjąć się klasyfikacji osad opartej o typy 44

miast przedstawione przez G. R. Foxa (1977), co wg jego założeń mogłoby powiedzieć nam więcej o charakterze państwa, w którym funkcjonowały dane miasta. Wydaje się jednak, że teoria ta kładzie zbyt duży nacisk na aspekt ekonomiczny, a klasyfikacja miast wg G. R. Foxa wydaje się niedostosowana do aktualnego obrazu poznawanej przez nas genezy pierwszych miast na terenie Bliskiego Wschodu. Ostatnie z zaprezentowanych teorii traktują urbanizację jako proces i zakładają, że musiał on być opłacalny dla jednostki, aby w nim uczestniczyła i dodawała do niego swoją wartość. Tworzenie się i funkcjonowanie miast traktowane jest tu jako proces posiadający swoje elementy takie jak: rolnictwo, zasoby ludzkie, środowisko, handel, produkcja żywności oraz szeroko rozumiana ekonomia. Może być on przedstawiony diachronicznie i ulegać autokatalizie lub autoredukcji. Wydaje się, że tak rozumiana urbanizacja jest możliwa do skonfrontowania z materiałem archeologicznym poprzez próbę ustalenia elementów procesu takich jak rolnictwo, handel czy nawet środowisko. Co więcej, biorąc pod uwagę fakt, że archeologia jest nauką opartą w dużej mierze o chronologię, diachroniczny charakter procesu urbanizacji jest często możliwy do przedstawienia w interpretacji materiału archeologicznego. Również pozostałości architektury i instalacji gospodarczych mogą być powiązane z elementami tego procesu (jak np. handel, produkcja żywności, uprawa roli, administracja czy zasoby ludzkie). Oprócz aspektów ekonomicznych należy także skupić się nad aspektem politycznym oraz religijnym, które do pewnego stopnia są widoczne w zabytkach o charakterze architektonicznym. Wydaje się, że próba opisu urbanizacji w takim ujęciu nie jest tak obarczona interpretacjami prowadzącymi do wartościowania jak wcześniej opisane teorie. Rozróżnienie osad na miejskie i wiejskie, wydaje się być istotne z punktu widzenia współczesnego człowieka, ponieważ dzisiaj właśnie takimi kryteriami się posługujemy. Niestety często podział ten nie jest zbyt czytelny. Jest on też niezmiernie trudny do uchwycenia zarówno w materiale archeologicznym, jak i w współczesnej urbanistyce (Brenner, Schmid 2014). W swoich dalszych rozważaniach będę proponował raczej próbę określenia charakteru procesu urbanizacji w myśl definicji mówiącej, że "urbanizacja to proces, w którym duża liczba ludzi permanentnie skupia się na relatywnie małych obszarach, tworząc miasta" (Encykopedia Brittanica, hasło: urbanization) oraz na opisie i interpretacji zabytków architektury mogących przedstawiać elementy tego procesu. 45

4. Początki procesów urbanizacyjnych w północnym Egipcie na podstawie architektury osadniczej 4.1. Architektura osadnicza z późnego neolitu Okres późnego neolitu w Egipcie, charakteryzował się utrwaleniem rolniczego charakteru gospodarki i związanej z nią strategii osadniczej. W niniejszej pracy zakres chronologiczny tego okresu utożsamiany jest z czasem trwania kultury Badari (ca. 4500 – 3800 p.n.e.), co odpowiada mniej więcej okresowi Chalkolitu na obszarze południowego Lewantu (ca. 4500 – 3700/3600 p. n. e.) (Bard 1999: xliii; Rowan 2014: 223). W okresie tym na terenie Egiptu trudno wyznaczyć jednolity horyzont kulturowy charakteryzujący się dostateczną ilością cech wspólnych. Poziom zróżnicowania regionalno-kulturowego jest trudny do oszacowania ze względu na niewielką ilość dokładnie przebadanych stanowisk. Wydaje się jednak, że osady tego okresu cechowały pewne podobieństwa. Ślady architektury są nieliczne i nie dają pełnego obrazu osiedli ludzkich na tym obszarze. Mimo że w niniejszym rozdziale przyjęto ogólny zakres chronologiczny (4500-3800 p.n.e.) to dla lepszego zrozumienia procesów osadniczych niezbędne będzie wykroczenie poza te ramy. Nasza wiedza na temat późnego neolitu w Egipcie w znacznej części opiera się na dawno uzyskanych informacjach, dotyczących stanowisk rozsianych po całym kraju. Trudno jest w związku z tym odtworzyć pełny obraz rozwoju społeczności neolitycznych na tym terenie. Ocieplenie klimatu w okresie środkowego holocenu zmusiło liczne i różnorodne grupy zamieszkujące poza obszarem doliny Nilu do przeniesienia się w bardziej wilgotne rejony przyrzeczne oraz do delty. Te różnorodne wpływy kulturowe nakładały się na siebie oraz na lokalną tradycję wywodzącą się z wcześniejszych epok. Skutkowało to powstaniem kilku odrębnych zespołów kulturowych takich jak Fajum, Merimde, Omari czy Badari (Ciałowicz 2005: 31 – 40). Nasza ograniczona wiedza na temat osadnictwa neolitycznego w Egipcie wynika również z charakteru krajobrazu i geologii tego regionu. Stanowiska z tego, a także późniejszych okresów, skupiały się nad rzeką, często zmieniającą swój bieg, co zagrażało zarówno funkcjonującym osadom jak i tym wcześniej opuszczonym. Jeśli nawet stanowiska neolityczne nie uległy zniszczeniu w wyniku zmian koryta Nilu to obecnie znajdują się pod 46

grubą warstwą aluwium (Wenke 1999: 21). Niestety nawet w przypadku zachowania się warstw osadniczych z tego okresu często trudno określić jest układ osady, co wynika także z nietrwałego charakteru materiałów wykorzystywanych w budownictwie neolitu egipskiego. Ogólna charakterystyka architektury osadniczej W 5 oraz na przełomie 5/4 tys. p.n.e. wśród społeczności rolniczych Egiptu dominowały proste okrągłe oraz owalne domostwa w typie półziemianek. Nadbudowy tych struktur były zapewne wykonywane z materiałów, które zasadniczo nie przetrwały do dzisiejszych czasów. Możemy przypuszczać, że były to Najprawdopodobniej posiadały też konstrukcje wykorzystujące drewno, muł i trzcinę. jakiś rodzaj strzechy wieńczącej część dachową. niewielkich	zgrupowaniach,	co	może	sugerować Konstrukcje	te	skupione zamieszkiwanie ich przez były	w członków rozszerzonej rodziny (Wenke 1999: 21). Ilość mieszkańców osad nie przekraczała najprawdopodobniej kilkudziesięciu/kilkuset. Podobieństwo kultury materialnej sugeruje kontakty pomiędzy społecznościami neolitycznymi przy jednoczesnym braku oznak występowania instytucji sprawującej jakikolwiek rodzaj władzy politycznej lub ekonomicznej (Wenke 1999: 22). Do końca V tys. p.n.e. nie zauważa się oznak hierarchii i zróżnicowania społecznego, które mogłoby wyrażać się w układzie osad. Wydaje się, że bogactwo naturalne doliny Nilu pozwalało społecznościom neolitycznym na samowystarczalne funkcjonowanie bez potrzeby wymiany produktów żywnościowych (Wenke 1999: 22). Sieć osadnicza Opierając się na radiowęglowej chronologii nakreślonej przez Hassana (1985: 104-106, 111) najwcześniejsze stanowiska społeczności rolniczych w Dolnym Egipcie można datować na piąte oraz końcówkę szóstego tysiąclecie p.n.e. Zaliczamy do nich grupę stanowisk neolitycznych z obszaru Fajum (od 5200 p.n.e. do 4000 p.n.e.), Merimde Beni-Salama na granicy zachodniej delty Nilu (od 4800 p.n.e. do 4400 p.n.e.) oraz stanowisko el-Omari znajdujące się w pobliżu Heluanu, które datowane jest na podstawie pojedynczej daty radiowęglowej (4100 +/- 260 cal. B.C.) (Hassan 1985: 105). W Górnym Egipcie najwcześniejsze stanowiska społeczności rolniczych wiązane są z kulturą Badaryjską odkrytą przez G. Bruntona i G. Caton-Thompson (1928). Badarian datowany jest głównie na podstawie 47

stanowiska Hemamieh na ok. 4000 p.n.e. (Hassan 1988: 141, Holmes 1996). Kultura ta pojawia się mniej więcej tysiąc lat po pierwszych społecznościach rolniczych z Dolnego Egiptu. Znamy grupę cmentarzysk oraz słabo rozpoznane osadnictwo w regionie Badari-Mostagedda-Matmar, przebadane w latach 1920, 1930, a także kilka stanowisk z okolic Armant (Wetterstrom 1993: 204). Pomiędzy 1922 i 1931 Brunton przeprowadził badania powierzchniowe w pasie ok 35 km znajdującym się pomiędzy wsiami Etmanieh i el Ghoreib. Podzielił obszar swoich badań na trzy sektory: Badari, Mostagedda i Matmar. Jak zauważa D. Holmes (1996: 181) wszystkie mogą być uznane za części regionu Badari zdefiniowanego jako obszar obejmujący dwie duże doliny: Qau Bay i Wadi el Asyuti oraz rejon między nimi. W latach 1924 i 1925 G. Caton- Thompson przeprowadziła badania wykopaliskowe w obszarze Hemamieh. W latach 1989- 1992 D. Holmes (1996: 183) w ramach projektu „Prehistory of Badari Project”, przeprowadziła dwa sezony badań terenowych skupiających się zarówno na badaniach powierzchniowych jak i na sondażach wykopaliskowych. Działania te miały na celu weryfikację wcześniejszych badań i próbę ocalenia pozostałości archeologicznych zagrożonych intensywnym rozwojem współczesnego osadnictwa. Podczas wspomnianych badań powierzchniowych na pustyni pomiędzy wsią Hemamieh i wzniesieniem skalnym na północ od Deir Tasa odkryto 32 stanowiska z materiałem predynastycznym. Natomiast podczas badań pomiędzy Gebel el Haridi (południową granicą doliny Qau Bay) i el Matmar zespół ten zarejestrował „ponad sto stanowisk archeologicznych” (Holmes 1996: 183). Badaczka dodaje, że większość materiału predynastycznego odnotowanego w regionie można podzielić na dwie fazy: badaryjską oraz gerzeńską. Architektura osadnicza kultury Fajum W regionie Fajum odkryto najstarsze ślady społeczności neolitycznych z Dolnego Egiptu. Pomimo uprawy roli grupy zamieszkujące wspomniany obszar często uznawane były za mobilne bez stałego osadnictwa (Wetterstrom 1993: 204). Pogląd ten jest podważany przez Shiraia (2016: 1185), który zwraca uwagę na potrzebę rozróżnienia pomiędzy mobilnością niektórych członków społeczności, a przenoszeniem całych osad. Według niego w badaniach nad kulturą Fajum ruchy pojedynczych osób były mylone z przenoszeniem się całej grupy w ramach mobilnej strategii osadniczej (Shirai 2016: 1185). Większość stanowisk znajduje się na północnej krawędzi depresji fajumskiej. W latach dwudziestych XX wieku część z nich została przebadana wykopaliskowo przez G. Caton- 48

Thompson i E. Gardner (1934). Następnie badania w Fajum prowadzili m.in. F. Wendorf i R. Schild (1976) oraz J.K. Kozłowski i B. Ginter (1989). Zespół R. J. Wenke (Wenke et al. 1988) odkrył osadnictwo neolityczne w południowo-zachodniej części tego obszaru. Neolityczne stanowiska fajumskie datowane są na okres od końca VI do końca V tysiąclecia p.n.e. Najstarsze z stanowisk: IX/81, X/81 i XI/81 pochodzą z ok. 5200 p.n.e. (Ginter i Kozłowski 1986). Największe stanowisko osadnicze – tzw. Kom W, odkryte przez G. Caton- Thompson i E.W. Gardner, datuje się na ok. 4700 p.n.e. (Hassan 1985: 99). Najmłodsze stanowiska – VIIA/80 (Ginter i Kozłowski 1986) oraz FS-1 (Wenke i Cassini 1989) na ok. 4000 p.n.e. (Hassan 1985: 106; 1988: 150). Pomimo funkcjonowania tej jednostki kulturowej przez ok. tysiąc lat, nie zauważa się znacznych zmian w sferze materialnej. Wyjątek stanowią tu jedynie najmłodsze stanowiska przebadane przez B. Gintera i J. K. Kozłowskiego (1986: 19- 21; 1989: 67-71). Zalicza się je do tzw. Moerienu podczas gdy wcześniejsze do tzw. kultury Fajum A. Stanowiska kultury Fajum A ulokowane były wzdłuż dawnej linii brzegowej jeziora. Poza Komem W wszystkie były niewielkimi osadami lub obozowiskami (Wetterstrom 1993: 205). Kom W – jedyne większe stanowisko z nawarstwieniami osadniczymi (ok. 200 x 175 m), wznosi się około 3 m ponad otaczający teren. Leży on pomiędzy dwoma depresjami, w których sezonowo pojawiała się woda. Sama osada również mogła być zagrożona wylewami (Wendorf i Schild 1976: 212). Warstwa kulturowa na stanowisku miała nawet do 1,5 m miąższości i zawierała liczne paleniska o średnicy od poniżej 30 cm do ponad 1,5 m. Najniższe poziomy tych obiektów były zagłębione w skałę macierzystą. W warstwach wyższych paleniska wkopywane były w jamy śmietniskowe (Wetterstrom 1993: 205). Wszystkie były stosunkowo płytkie, a większość z nich miała od 15 do 30 cm głębokości. Co najmniej 248 takich palenisk zostało odkrytych podczas badań G. Caton-Thompson i E. W. Gardner (1934: 24), a kolejne w trakcie późnieszych prac (Wendorf, Schild 1976; Wenke 1983). Niekiedy odkrywano w nich naczynia przeznaczone do gotowania. Nie odnotowano jednak żadnych dołków posłupowych, podłóg czy murów świadczących o stałej architekturze. Przypuszcza się, że społeczności kultury Fajum A wykorzystywały proste schronienia skonstruowane ze skór zwierzęcych i mat trzcinowych rozpiętych na ramach z gałęzi (Wetterstrom 1993: 205). Niestety także F. Wendorf i R. Schild (1976) oraz R. J. Wenke (1983) nie odkryli oprócz licznych palenisk żadnych śladów stałej architektury. Kom K, również badany przez G. Caton-Thompson i E.W. Gardner (1934: 37-41), był stanowiskiem pod wieloma względami podobnym do Komu W. Znajdował się nieopodal niego 49

w pobliżu jednego z basenów okresowo zalewanych wodą. Mierzył zaledwie 10 x 5 m, a jego nawarstwienia miały miąższość tylko 15 – 30 cm. Odkryto tam podobne nagromadzenie zabytków i obiektów nieruchomych jak w przypadku Komu W, w tym 16 „dołów paleniskowych” (fire-holes) zagłębionych w skałę macierzystą (Wetterstrom 1993: 205). Ok. 800 m w kierunku północno-wschodnim od Komu K znajdowało się 56 silosów, z których 9 zawierało ziarna zbóż i inne nasiona (Fig 4.1). Silosy były wyłożone plecionką (Fig. 4.2) i występowały w zgrupowaniu razem z 11 jamami. Nieco później odkryto 109 kolejnych silosów znajdujących się w pobliżu. Ich wymiary wynosiły od ok. 0.3 m do 1.5 m średnicy przy głębokości od ok. 0.3 m do 1 m. Większość z nich miała metr średnicy i głębokość od 30 do 60 cm. G. Caton-Thompson i E. W. Gardner (1934: 72) interpretują to nadzwyczajne nagromadzenie silosów jako wspólną przestrzeń magazynową dla Komu K i pobliskiego stanowiska, na którym występował jedynie materiał powierzchniowy. Lokalizacja na wyższym terenie najprawdopodobniej podyktowana była koniecznością ochrony zbiorów przez wodami sezonowo zalewającymi stanowiska w pobliżu linii brzegowej jeziora. Nie wiemy jak wiele silosów było wykorzystywanych w tym samym czasie. Można zakładać, że reprezentują zbiór obiektów wykorzystywany przez dłuższy okres, podczas którego wraz z niszczeniem starszych silosów przygotowywano nowe. Młodsze stanowiska z obszaru Fajum odkryte podczas badań B. Gintera i J.K. Kozłowskiego (1986: 19 – 22; 1989: 166 – 169 ) zalicza się do tzw. Moerienu. Wg Hassana (1985: 99) możemy je datować na okres od ok. 4300 do 4000 p.n.e. Odkrywcy Moerienu oddzielają go od wcześniejszej kultury Fajum A z uwagi na różnice w materiale ceramicznym i przemyśle krzemieniarskim. Uważają, że Moerien nie wyewoluował z kultur Fajumskich, lecz ze społeczności zamieszkujących wcześniej Pustynię Zachodnią (Ginter i Kozłowski 1983). Moerien najlepiej znany jest z stanowiska VII/80. Tamtejsze warstwy kulturowe związane z aktywnością osadniczą datowane są na okres ok. 400 lat (Hassan 1985: 99). Samo stanowisko posiadało niewielkie rozmiary (ok. 14 x 8 m). Odkryto tam ślady po paleniskach oraz zgrupowania dołków posłupowych – prawdopodobnie ślady po instalacjach chroniących przed wiatrem. Wkopane w ziemię paleniska były otoczone kamieniami i nie przypominały płytkich palenisk wcześniejszej kultury Fajum (Ginter i Kozłowski 1986: 22). Oprócz opisanego stanowiska w regionie Fajum odkryto jeszcze dwa lub trzy podobne, z zaledwie jednym paleniskiem (Wetterstrom 1993: 211). 50

Architektura osadnicza kultury Merimde Stanowisko Merimde Beni-Salama znajduje się na zachodniej krawędzi Delty Nilu, 45 km na północny zachód od Kairu. Merimde zostało odkryte podczas badań powierzchniowych H. Junkera i częściowo przebadane przez niego wykopaliskowo w latach 1929 – 1939. Na podstawie badań wyznaczono trzy fazy (I, II, III) spośród których fazą „I” oznaczono najstarszą (Junker 1940). W późniejszych badaniach prowadzonych przez J. Eiwangera w latach 1976- 1982 skupiono się na najmłodszej – III fazie (Eiwanger 1984, 1988, 1992). Podczas badań dokonano dalszego podziału najmłodszej fazy na III, IV oraz V (Eiwanger 1992). Eiwanger zauważył też, że począwszy od pierwszej fazy stopniowo zmienia się charakter materiału odkrywanego na stanowisku: od typowego dla neolitu lewantyńskiego po typowy dla lokalnego neolitu afrykańskiego (Eiwanger 1988: 53; Rowland i Bertini 2016: 2). Od roku 2013 prowadzone są tam badania w ramach projektu Imbaba Prehistoric Survey. Działania oparte na zastosowaniu metod nieinwazyjnych oraz wykopaliskach sondażowych mają na celu odtworzenie obrazu lokalnego środowiska w okresie pomiędzy epipaleolitem i neolitem (Rowland i Bertini 2016). Merimde obejmuje 24 hektary powierzchni, a jak sugerują J. Rowland i L. Bertini (2016: 171) stanowisko może mieć większe rozmiary niż dotąd przypuszczano. Hassan (1988: 151) zakres chronologiczny zasiedlenia stanowiska szacuje na ok. 5000 do 4100 p.n.e. Maksymalna miąższość warstw odkrytych podczas badań wynosiła 2.5 m, choć najprawdopodobniej oryginalnie była jeszcze większa, co sugerują ślady erozji (Eiwanger 1978: 37; 1979: 26). W warstwach wiązanych z fazą I odkryto dołki posłupowe, których rozmieszczenie wskazuje na funkcjonowanie owalnych konstrukcji o średnicy 2 do 3 m. Schronienia te najprawdopodobniej skonstruowane były z drewnianych ram na których rozpięte były maty trzcinowe lub skóry zwierzęce (Eiwanger 1979: 26). Pozostałe obiekty to liczne płytkie jamy zasobowe oraz niewielkie i płaskie paleniska (Eiwanger 1984: 12). W fazie drugiej osadnictwo było bardziej intensywne. Wskazywał na to o wiele ciemniejszy, w porównaniu z tymi z fazy I, kolor organicznych nawarstwień (Eiwanger 1982: 68; 1988: 13). Według J. Eiwangera (1984: 14) osadnictwo w tym okresie zajmowało większą powierzchnię, jednak jest to trudne do oszacowania bez dalszych prac wykopaliskowych. Zauważył on również, że zasięg przestrzeni osadniczej musiał ulegać zmianie. Wskazywały na to sekwencje najmłodszych warstw zalegających, w niektórych miejscach bezpośrednio nad warstwami najstarszymi. Począwszy od fazy II zarówno H. Junker jak i J. Eiwanger w swoich badaniach odnotowują zwiększenie aktywności osadniczej. Standardowy typ domostwa pozostał niezmieniony – owalne schronienie z paleniskiem znajdującym się przed nim. W fazie tej 51

pojawiają się też liczne struktury magazynowe – duże jamy wyłożone mułem nilowym w których znajdowały się kości. Instalacje te znajdowały się m.in. przed chatami. Wydaje się, że paleniska wykorzystywano przez dłuższy okres czasu niż w fazie wcześniejszej. Liczne jamy o niewielkich rozmiarach, służyły jako śmietniska i schowki na surowce (Eiwanger 1982: 68). W fazach najmłodszych pojawiły się nowe struktury mieszkalne: owalne chaty, mierzące od 1.5 do 4 m średnicy (Fig. 4.3). Były zagłębione ok 0.5 m w ziemi, a ich ściany zbudowane z mułu lub mułu uformowanego w bloki, osiągały do metra powyżej poziomu ziemi (Eiwanger 1982: 68; Junker 1932: 43-51). H. Junker sądził, że było to budownictwo typowe dla ostatniej fazy Merimde, jednak J. Eiwanger (1982: 68-81) zauważa, że budowle tego typu były skoncentrowane tylko w jednym miejscu. Jego zdaniem położenie to sugeruje specjalną – komunalną funkcję związana np. z magazynowaniem zbiorów. Inną nową struktura pojawiającą się w najmłodszych warstwach stanowiska były silosy wyłożone plecionką. Podobnie jak w Fajum były to duże jamy wyłożone u dołu i zabezpieczane od góry plecionką (Eiwanger 1978: 37). Sugeruje to, że przechowywanie płodów rolnych przybierało z czasem na znaczeniu, co widać na podstawie pojawiania się coraz liczniejszych i lepszych jakościowo instalacji magazynowych. Najwcześniejsze społeczności zamieszkujące obszar stanowiska najprawdopodobniej zasiedlały je tylko sezonowo. Z czasem można zauważyć, że rolnictwo z aktywności dodatkowej staje się dominującą, a tryb osadnictwa bardziej osiadły (Wetterstrom 1993: 214). Architektura osadnicza kultury El- Omari El- Omari (grupa stanowisk obecnie zniszczonych) leżących w pobliżu Heluanu, ok 23 km na południe od Kairu. Zostało odkryte w 1924 przez egipskiego geologa Amima El-Omari od którego wzięło swoją nazwę. W roku 1925 P. Bovier-Lapierr przeprowadził tam pierwsze dwutygodniowe badania wykopaliskowe. Podczas II Wojny Światowej armia brytyjska wykorzystywała ten obszar do niszczenia amunicji, jednak zgodziła się opuścić stanowisko. Umożliwiło to F. Debono przeprowadzenie trzech sezonów badawczych w 1943 – 44, 1948 i 1951 (Debono 1990, Mortensen 1999: 716). Prace zostały zatrzymane w 1951 przez egipską armię która zaplanowała w tym miejscu budowę fabryki. Zgodzono się na wybudowanie jej kilometr od stanowiska, jednak inwestycja pomimo ustaleń naruszyła je. Obecnie znajduje się tam autostrada biegnąca od Heliopolis do Heluanu. Datowanie kultury Omari jest podobnie do Merimde. Jedyna data radiowęglowa z tzw. Stanowiska A dostarczyła daty ok. 4100 p.n.e. (Hassan 1985: 98). W wyniku przeprowadzonych przez F. Debono badań powierzchniowych 52

oszacowano obszar stanowiska na ok. 500 x 750 m. Potwierdzono to następnie sondażami w strefach D, E, F, G i H (Debono i Mortensen 1990: 13). Badania wykopaliskowe na większą skalę odbyły się w strefach A i B. Ogólne informacje dotyczące odkrytych tam struktur osadniczych zostały opublikowane przez Bovier-Lapierra (1926) i Debono (1948, 1956) oraz w podsumowującej całość badań publikacji Debono i Mortensen (1990). W el-Omari odkryto wiele obiektów podobnych do tych z końcowych faz chronologicznych Merimde. Znajdowało się tam ponad sto okrągłych chat o konstrukcji półziemiankowej oraz liczne dołki posłupowe i pozostałości konstrukcji plecionkowych. Plecionką wyłożone były także niektóre z odkrytych tam silosów. Pozostałe miały dna wyłożone gliną (Debono 1948; Hayes 1965: 117 ). Stanowisko el-Omari pokazuje, że Merimde nie było odizolowanym przypadkiem rozwoju osadnictwa dolnoegipskiego w 5 tys. p.n.e. Jamy zasobowe w el-Omari pomimo, że były mniejsze to przypominają te z Merimde. Najpóźniejsza faza architektoniczna z Merimde, charakteryzująca się owalnymi konstrukcjami glinianymi, nie została odnotowana w el-Omari. Odkryto jedynie niewielkie murki z cegły (Debono i Mortensen 1990: 22). Podobne instalacje, wznoszone dookoła palenisk, są znane także w Merimde. Junker (1933: 56) opisał je jako „ułożone przy sobie prostokątne bryły nilowej gliny”. Pomimo pewnych podobieństw, paleniska w Merimde były liczniejsze i większe niż te w el-Omari. Architektura osadnicza w regionie Badari-Mostagedda-Matmar Region od Matmar i Asjut, aż po wioski Badari i Hemamieh na południe, to obszar w którym odnotowano najwcześniejsze ślady społeczności rolniczych w Górnym Egipcie. Odkryto tam również liczne pozostałości prahistorycznego osadnictwa i cmentarzyska. W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. G. Brunton (1937, 1948) wraz z G. Caton-Thomson prowadzili tam intensywne badania wykopaliskowe w połączeniu z badaniami powierzchniowymi i wykopaliskowymi (Brunton i Caton-Thompson 1928). Ich działania skupiały się wzdłuż 33 kilometrowego pasa pustyni przyległego do terenów zalewowych. Brunton przebadał wykopaliskowo i sondażowo ok. czterdziestu stanowisk osadniczych jednak główny nacisk położony był na badania cmentarzysk (Brunton 1930, 1937, 1948). Trudno jest dokładnie przeanalizować charakter najwcześniejszych osad rolniczych z opisywanego obszaru ze względu na ograniczoną ilość danych zebranych podczas wczesnych badań. Najbardziej dokładne opisy stanowiska z pozostałościami osadniczymi pochodzą z skrupulatnych badań Caton-Thompson w Hemamieh. Badania ujawniły ciągłą sekwencje osadniczą, która przejawiała się w warstwach kulturowych o grubości ok. 2 m datowanych od początku kultury 53

Badari aż po późny okres Predynastyczny. Podobnie jak Merimde, stanowisko zostało ulokowane na granicy niskiej pustyni i doliny zalewowej. Hemamieh posiadało jednak znacznie mniejsze rozmiary – zaledwie 37 x 46 m (Wetterstrom 1993: 215). W najniższych warstwach odkryto tylko 39 fragmentów ceramiki. Powyżej znajdowała się warstwa skonsolidowanego wapienia i brekcja ponad którą odkryto bardziej wyraźne ślady badaryjskiego osadnictwa (Wetterstrom 1993: 215). Z wspomnianego wyższego poziomu, Hassan (1984: 3) pobrał materiał który posłużył mu do uzyskania dwóch dat radiowęglowych, których średnia wynosiła 6030 +/- 160 lat BP. Ponieważ, jak wspomnieliśmy, pod warstwą brekcji znajdował się materiał archeologiczny należy zakładać, że wyznaczona data może nie obejmować najwcześniejszych faz kultury badaryjskiej (Hassan 1985: 107; 1988: 141). G. Caton-Thompson (Brunton i Caton- Thompson 1928: 74) opisuje warstwy ponad brekcją jako tymczasowe obozowisko manifestujące się w warstwie o grubości 75 cm. Badaczka odkryła tam zaledwie 106 fragmentów ceramiki, kilka zabytków krzemiennych i żadnych śladów struktur osadniczych. G. Brunton (1937, 1948, Brunton i Caton-Thompson 1928) odnotował liczne stanowiska, którym przypisał chronologię badaryjską na podstawie typologii zabytków ceramicznych, jednak prowadził swoje wykopaliska w dużym tempie, niedostatecznie skupiając się na publikacji uzyskanych danych. Podobnie jak Caton-Thompson, Brunton natrafił jedynie na nieliczne pozostałości osadnicze, nie odkrywając niemal żadnych konstrukcji (Brunton i Caton- Thompson 1928: 40). W jego opisie nawarstwienia były niewielkie i zawierały zaledwie węgle i popioły przemieszane z zabytkami ruchomymi. Praktycznie jedynymi obiektami na wspomnianych stanowiskach były różnego rodzaju jamy oraz silosy (Brunton 1937: 15), a jedno ze stanowisk zostało opisane tak: „osada znajdowała się tylko na końcu wypłaszczenia; ziemia w tamtym miejscu nie była eksploatowana w czasach dynastycznych, dzięki czemu była stosunkowo nienaruszona. Pomimo tego nie było tam stratyfikacji. Cienkie warstwy popiołów i węgli były napotykane w różnych miejscach aż do głębokości 72 cm, co sugeruje serie krótkich okresów zasiedlenia” (Brunton 1937: 14, tłum. autora). Stanowisko to przyniosło jednak więcej pozostałości konstrukcyjnych niż inne badane przez jego ekspedycję. Odkryto m.in. trzy paliki wysokości od 40 do 50 cm, stojące pionowo przy poziomej skarpie ziemnej o wysokości ok. 60 cm (Brunton 1937: 14). Podobny palik stał nieopodal poza skarpą. Instalacja ta mogła być częścią muru lub osłony od wiatru. Na kolejnym ze stanowisk odkryto nieco bardziej okazałe ślady kultury badaryjskiej, jednak tamtejsze nawarstwienia archeologiczne były płytkie i przejawiały się głównie jako 54

warstwy popiołów (Brunton 1948: 5). Odkryto tam jedynie jamy oraz silosy, z których największy miał 95 cm średnicy i dno wyłożone plecionką (Wetterstrom 1993: 215). Jamy i silosy z warstw badaryjskich na stanowiskach badanych przez Bruntona różniły się kształtem i konstrukcją. Na jednym z nich znajdowały się pozostałości kilku dużych silosów wyłożonych plecionką. Jeden z nich mierzył 1.35 m średnicy i 1 m głębokości. Również tam odkryto znacznych rozmiarów owalne jamy mierzące nawet do 2,7 m średnicy i głębokości nawet 3 m (Brunton 1948: 5). Znajdowały się tam także małe owalne jamy (Brunton 1937: 68) oraz gliniane pojemniki o dzwonowatym kształcie. Jeden z nich (90 cm głębokości), miał metr średnicy przy podstawie i około 45 cm w części górnej (Brunton i Caton-Thompson 1928: 5,6). Większość z jam zawierała materiał badaryjski. Tylko w niektórych znajdowały się przedmioty o trudnej do interpretacji chronologii. Jamy ulokowane były w obrębie stref osadniczych, ale odkryto także odizolowane przykłady, przywodzące na myśl silosy odkryte powyżej stanowiska K w Fajum (Wetterstrom 1993: 216). G. Brunton zakładał, że wszystkie jamy pełniły rolę silosów, choć zaledwie kilka z nich zawierało ziarna zbóż, a w jednym przypadku lnu (Brunton 1937: 15, 58, 68). Jest prawdopodobnym, że wiele z jam mogło pełnić różne funkcje, a ostatecznie stały się śmietniskami. Odkryto także jeden niewielki piec gliniany o kopulastym kształcie, z wyraźnymi śladami spalenizny, ulokowany ponad dwudziesto- centymetrowym zagłębieniem (Brunton 1937: 12). Skromne ślady osadnictwa w okresie badaryskim mogą wskazywać na jedynie sezonowy rodzaj zasiedlenia. W kolejnym okresie (Nagada I) sytuacja ta ulega zmianie wraz z pojawieniem się bardziej trwałych konstrukcji naziemnych w postaci okrągłych chat, zagród i płotów (Wetterstrom 1993: 219). Badaryjskie struktury magazynowe wkopywane w ziemię były ukryte przed niepożądaną uwagą ludzi i zwierząt. Prawdopodobnie mogły być pozostawione na dłuższy czas bez ryzyka utraty zapasów. Jamy zasobowe odkryte przez G. Bruntona na pustyni poza strefą osadniczą potwierdzają interpretację kultury badaryjskiej jako społeczności o pół-nomadycznym stylu życia. Ukryte jamy zapewniały bezpieczne schronienie dla pozostawionych przedmiotów i pożywienia do czasu powrotu z aktualnie eksploatowanych terenów. 55

Architektura osadnicza regionu Armant-Gurna W regionie Armant-Gurna podczas prac badawczych Instytutu Archeologii UJ (Ginter et al. 1979; Ginter i Kozłowski 1984; Ginter et al. 1987; Ginter et al. 1988) odkryto szereg stanowisk datowanych na okresy Nagada I i II. Na niektórych z nich odnotowano również skromne ślady osadnictwa wcześniejszego – współczesnego kulturze badaryjskiej. Takim stanowiskiem było MA 21/83. Rozległe na ok. 2500 m2, znajdowało się podobnie jak Hemamieh na granicy pustyni i obszaru zalewowego. Najwcześniejsze warstwy osadnicze charakteryzowały się niewielką ilością przedmiotów występujących na powierzchni oraz kilkoma jamami zasobowymi, niekiedy przeciętymi przez jamy z późniejszych faz chronologicznych. Stanowisko MA 21 prawdopodobnie było podobne do osad z regionu Badari, gdzie także najwcześniejsze warstwy osadnicze wskazują na okresowy charakter osadnictwa. Architektura świątynna Podobnie jak w przypadku struktur osadniczych, obiekty interpretowane jako kultowe łączone z późnym neolitem są rozpoznawane na podstawie skromnego materiału archeologicznego. Jedynym regionem, w którym przebadano konstrukcje uważane za kultowe jest obszar Wschodniej Sahary. W regionie Nabta Playa mniej więcej 100 km na zachód od Abu Simbel odkryto kompleks megalityczny datowany na podstawie stratygraficznej pozycji względem wyższych sedymentów na ok. 6000 BP (Wendorf, et al. 1996: 131). Stanowisko (E- 75-8) znajduje się przy północno-zachodniej granicy Nabta Playa – jednego z największych wyschniętych jezior na Pustyni Zachodniej. To również jedno z największych znanych stanowisk w regionie z stałą sekwencją warstw sięgającą głębokości nawet 2 m. Powierzchniowy materiał archeologiczny odkryto tam na obszarze mierzącym 1500 na 400 m (Wendorf et al.1996: 131). Miejsce to było intensywnie użytkowane pod koniec środkowego i w późnym neolicie (od ok. 7000 do 5500 BP). Ludność z Nabta Playa była zaangażowana w hodowlę bydła oraz w mniejszym stopniu, owiec. Liczne żarna sugerują, że również produkty roślinne były istotnym elementem gospodarki. Stanowisko E-75-8 jest interpretowane jako miejsce w którym rozproszone zwykle grupy ludzkie zbierały się cyklicznie. Prawdopodobnie podczas okresu wilgotnego w celach określanych przez uczonych jako „społeczne” (Wendorf et al. 1996: 131). Rozmiar i lokalizacja stanowiska na wniesieniu ponad obszarem zalewowym może wspierać tę interpretację. Oczywiście nie jesteśmy w stanie poznać dokładnego celu 56

gromadzenia się ludzi w Nabta Playa, jednak odkrywcy kompleksu sugerują że zgromadzenia mogły być związane z zawieraniem zaręczyn, małżeństw, handlem i rytuałami religijnymi (Wendorf et al.1996: 131). Aktywności tego typu mogą tłumaczyć dużą ilość kości bydła odkrytą na stanowisku. Odwołując się do analogii etnoarcheologicznej zauważono, że praktyka uboju bydła podczas celebracji ważnych okazji ma miejsce także wśród wielu współczesnych ludów hodujących bydło (Wendorf et al. 1985). Kompleks megalityczny składał się z 3 części. Pierwsza znajdowała się na obszarze wyschniętego jeziora przy wschodniej granicy stanowiska E-75-8. Składa się z dziewięciu dużych (ok. 2 x 3 m) kamieni osadzonych w ziemi. Kilka z nich wciąż stało w czasie odkrycia w pozycji pionowej. Pozostałe były przewrócone, a niektóre połamały się tworząc mniejsze bloki. Kamienie oryginalnie tworzyły biegnącą z północy na południe linię ok 500 m dł. (Wendorf et al. 1996: 131). Druga cześć kompleksu leżała ok 500 m od północnego końca linii megalitów. Składała się z okręgu (ok. 4 m śred.) stworzonego z kamiennych płyt osadzonych w ziemi. Zdaniem odkrywców linia okręgu składała się z 4 części. W każdej z nich znajdowała się para kamieni większych od pozostałych. Wszystkie z nich były ulokowane blisko siebie. Linie które można wyznaczyć pomiędzy tymi wąskimi przestrzeniami przebiegają w kierunku północ – południe i 70 stopni na wschód od kierunku północnego (Fig. 4.4). W centrum okręgu znajduje się kolejnych sześć płyt kamiennych. Centralne płyty zostały ustawione w dwóch rzędach (po 3 każdy) na linii wschód – zachód. Dookoła okręgu znajdowało się ponad 20 palenisk wypełnionych, późnoneolityczną ceramiką i artefaktami krzemiennymi (Wendorf, et al. 1996: 131). Ok. 300 m od opisanego okręgu kamiennego znajdowała się trzecia cześć kompleksu składająca się z dwóch kopców pokrytych płytami kamiennymi. Dookoła nich odkryto ponad 30 palenisk wypełnionych kamieniami (Wendorf et al. 1996: 132). W regionie Nabta Playa odkryto więcej tumulusów. Ich usytuowanie było różne – niektóre znajdowały się na wydmach, a inne w pobliskich wadi. Mierzyły one około 3 do 4 m średnicy i stanowiły pochówek dla byków, kóz/owiec. W jednym z nich odkryto nawet szczątki ludzkie, choć głównie jednak znajdowały się w nich kości bydła (Applegate i Zedeno 2001: 463-467). Tumulusy były lokowane w północnej części niziny Nabta Playa. Zdaniem R. Schilda i F. Wendorfa (2004: 12) lokalizacja kopców z pochówkami bydła w wadi mogła być związana z składaniem ofiar w intencji deszczu. 57

Struktury kultowe z Nabta Playa interpretowane są jako układy powiązane z obserwacją ciał niebieskich; przede wszystkim Syriusza, ale także Dubhe oraz gwiazd na pasie Oriona (patrz: Wendorf, McKim Malville 2001: 500-501, Ejsmond 2017: 33-36). Podsumowanie późnoneolitycznej architektury osadniczej na terenie Egiptu Domostwa Materiał archeologiczny związany z architekturą późnego neolitu na terenie Egiptu niestety jest niezwykle skromny. Rekonstrukcja strategii osadniczej, wyglądu osad i samych domostw/schronień jest wobec tego bardzo utrudniona. Podsumowując można tylko ogólnie powiedzieć, że w konstrukcjach osadniczych używano najprawdopodobniej materiałów organicznych takich jak drewno, trzcina, maty i plecionki. Wykorzystywano niekiedy muł nilowy w formie pisé, polepy i być może jakiegoś rodzaju klepisk. W kulturze Fajum A konstruowano najprawdopodobniej proste schronienia ze skór zwierzęcych i mat trzcinowych rozpiętych na ramach z gałęzi. W Merimde gdzie odkryto liczne dołki posłupowe tworzące skupiska, korzystano z podobnych konstrukcji o owalnym kształcie podstawy. W fazie młodszej pojawiły się owalne chaty, mierzące od 1.5 do 4 m średnicy, zagłębione ok 0.5 m w ziemi. Prawdopodobnie pojawia się tendencja do zmiany kształtu i tworzenia bardziej prostokątnych form, które dominują w późniejszych okresach. W konstrukcjach tych po raz pierwszy pojawiają się ściany zbudowane z mułu lub mułu uformowanego w bloki, które zachowały się nawet do metra wysokości (Junker 1932: 43 – 51; Eiwanger 1982: 68). J. Eiwanger (1982: 68 – 81 ) wskazuje na koncentrację tego typu konstrukcji w jednym miejscu, interpretując to jako przejaw specjalnej „komunalnej” funkcji którą miałyby spełniać. W el- Omari odkryto obiekty podobne do wczesnych okrągłych konstrukcji z Merimde. Znajdowało się tam ponad sto takich chat. Były to półziemianki w pobliżu których odkryto liczne dołki posłupowe i pozostałości konstrukcji plecionkowych. Jedynymi glinianymi strukturami z el- Omari były niewielkie murki (Debono i Mortensen 1990: 22). W regionie Badari-Mostagedda- Matmar występują przede wszystkim różnego rodzaju jamy oraz silosy (Brunton 1937: 15). Odkryto tam jednak istotne dla rekonstrukcji wyglądu architektury elementy konstrukcji. Opisana wyżej konstrukcja z palików, stanowiąca prawdopodobnie fragment ściany lub osłony 58

od wiatru może być dowodem potwierdzającym interpretację opisanych powyżej układów jam i dołków posłupowych jako pozostałości po jakiegoś rodzaju szałasach o konstrukcjach z drewnianymi ramami. Rekonstrukcji podobnych struktur dokonano na podstawie badań w Nabta Playa (Schild et al. 1996) (Fig. 4.5, 4.6). Pomimo, że ich chronologia jest wcześniejsza o nawet 2 tys. lat, to wydaje się prawdopodobne, że ta technika konstrukcyjna nie ulegała istotnym zmianą nawet w tak długim czasie. Zapewne, podobnie jak miało to miejsce z konstrukcjami zbudowanymi z cegły mułowej w czasach późniejszych, mogły istnieć złożone struktury i odstępstwa od formy podstawowej. Wydaje się jednak, że wykorzystany budulec i technika narzucały w dużym stopniu ostateczny wygląd. Warto zauważyć, że predynastyczne konstrukcje z cegły mułowej również posiadają wiele cech wspólnych z ich o tysiące lat młodszymi odpowiednikami spotykanymi współcześnie na terenie Bliskiego Wschodu i w północnej Afryce. Przestrzenie magazynowe W okresie późnego neolitu na terenie Egiptu możemy zauważyć tendencje do tworzenia instalacji magazynowych takich jak jamy zasobowe i silosy. Odkryto także skupiska tych instalacji tworzące większe przestrzenie magazynowe. Najlepszym przykładem takich konstrukcji są silosy z Fajum, interpretowane jako wspólna przestrzeń magazynowa dla znajdujących się nieopodal stanowisk. Ich rozmiary oraz liczba mogą wskazywać na istnienie przemyślanego i długo funkcjonującego systemu gromadzenia żywności. Konstrukcje silosów w omawianym okresie w Egipcie są do siebie podobne: były to przede wszystkim jamy wyłożone plecionką. Nieco prostszymi obiektami służącymi do magazynowania były jamy zasobowe. W Merimde, w przeciwieństwie do Fajum, przestrzenie magazynowe znajdowały się także w pobliżu przestrzeni mieszkalnych. Odkryto tam duże jamy wyłożone mułem nilowym znajdujące się przed chatami. Ponadto występowały tam liczne jamy o niewielkich rozmiarach, służące jako śmietniska i schowki na surowce (Eiwanger 1982: 68). Paleniska Na większości stanowisk późnoneolitycznych w Egipcie odkryto pozostałości licznych palenisk wskazujących na ich częste wykorzystywanie w przygotowywaniu jedzenia i produkcji naczyń ceramicznych. Niektóre z palenisk w Fajum były zagłębione w skałę 59

macierzystą, inne wkopywano w jamy śmietniskowe (Wetterstrom 1993: 205). Może wskazywać to na przypadkowość wyboru miejsca pod tego typu obiekty i ich tymczasowy charakter. Ponad 248 takich palenisk odkrytych podczas badań G. Caton-Thompson i E. Gardner (1934: 24) zdaje się to potwierdzać. W niektórych odkrywano naczynia przeznaczone do gotowania. Nie zawsze jednak paleniska miały charakter krótkotrwałych instalacji stworzonych na potrzebę chwili. Z czasem pojawiają się także instalacje przeznaczone do dłuższego użytku. Takimi instalacjami mogą być wkopane w ziemię paleniska otoczone kamieniami z młodszych faz Fajum (Ginter i Kozłowski 1986: 22) oraz głębsze paleniska z Merimde, zastępujące niewielkie i płaskie paleniska z wcześniejszych faz (Eiwanger 1984: 12). Istotny jest też gliniany piec o kopulastym kształcie z Badari, zwiastujący intensywny wzrost ilości instalacji tego typu w okresie predynastycznym (Brunton 1937: 12) 60

4.2. Urbanizacja, stratyfikacja i organizacja społeczna w późnym neolicie w świetle architektury Okres późnego neolitu w Egipcie był czasem stopniowego przechodzenia społeczności ludzkich z koczowniczego i pół-osiadłego trybu życia do trybu osiadłego i tworzenia pierwszych osad. Mimo że stan badań jest daleki od satysfakcjonującego, a obraz sytuacji kulturowej niepełny, to wydaje się, że był to okres o dość dużej dynamice zmian społecznych. W różnych częściach Egiptu zmiany te występowały niezależnie w różnych okresach chronologicznych, a każda ze społeczności podążała własną ścieżką rozwoju bez widocznych wpływów i kontaktów pomiędzy grupami. Wraz z upływem czasu zauważa się tendencję do stopniowego grupowania się większej ilości ludzi na mniejszych terenach i tworzenia pierwszych stałych osad. Pojawiają się wspólne przestrzenie magazynowe i zgrupowania przestrzeni mieszkalnych w formie stałych konstrukcji (np. Merimde) w przeciwieństwie do wcześniejszych konstrukcji szałasowych (np. Fajum A). Pojawienie się trwałych konstrukcji z mułu, mat trzcinowych i drewna jest wyznacznikiem zakończenia procesu przechodzenia społeczności pół-koczowniczych do trybu życia całkowicie osiadłego. W osadnictwie późnego neolitu brak jednak oznak stratyfikacji społecznej. Domostwa (o ile występują) są podobnych rozmiarów i konstrukcji, nie odnotowano także żadnych struktur o charakterze administracyjnym czy kultowym na terenie samych osad. Przestrzenie tego typu odkryto tylko w Nabta Playa, jednak znajdują się one wyraźnie poza osadami. Być może jak twierdzi J. Eiwanger (1982: 68-81) późniejsze konstrukcje mułowe z Merimde mogły być wspólnymi magazynami, a nie jak twierdził Junker (1932: 43-51) domostwami. Interpretacja ta jednak oparta jest jedynie na koncentracji tych konstrukcji w jednym miejscu. Zgodnie z obecnym stanem badań w Egipcie drugiej połowie piątego i początkach czwartego tysiąclecia p.n.e. nie było tak zaawansowanej sieci osadniczej jak w południowym Lewancie. Wydaje się, że procesy urbanizacyjne prowadzące do stałego osiedlenia się większej ilości ludzi na stosunkowo niewielkich obszarach są zaledwie w fazie początkowej. 61

5. Początki procesów urbanizacyjnych w południowym Lewancie na podstawie architektury osadniczej 5.1 Architektura osadnicza okresu Chalkolitu Okres Chalkolitu (4500 do 3700/3600 p.n.e.) charakteryzował się znacznymi zmianami w organizacji społeczno-politycznej, poziomie rzemiosła oraz strategii ekonomicznej na poziomie zarówno poszczególnych domostw jak i całych osad (Rowan 2014: 223; Rowan, Golden 2009: 1). Okres ten niekiedy nazywany także Ghassulianem (od eponimicznego stanowiska Teleilat Ghassul) lub eneolitem cechuje się znacznym zróżnicowaniem regionalno- kulturowym wyrażającym się w występowaniu różnych rodzajów pochówków, architektury oraz pewnych aspektów kultury materialnej (Rowan 2014: 224). Chalkolit jest także epoką, w której można zauważyć istotne zmiany zarówno w układzie osad, jak i tworzących je budynków. Najważniejszych informacji o architekturze eneolitu dostarczają wyniki badań w kilku regionach południowego Lewantu. Wśród nich można wymienić obszar Berszewy w północnym Negewie, wzgórza Golan oraz dolinę Jordanu (Ciałowicz 2005: 43 – 44; Rowan 2014: 224). Na szczęście stan badań oraz stopień zachowania architektury umożliwia w wielu wypadkach przeprowadzenie analizy układu poszczególnych osad i prześledzenie związanych z nimi prawdopodobnych strategii osadniczych. Należy podkreślić jednak pewne niejasności dotyczące interpretacji stratygrafii ze starszych badań prowadzonych np. w Byblos (Banning 2010: 53). Czasami brakuje dokumentacji warstw odpowiadającej współczesnym standardom opisu stratygraficznego, a chronologia obiektów wyznaczana jest arbitralnie lub jedynie na podstawie typologii zabytków. Niestety nawet w przypadku najnowszych badań prowadzonych z zachowaniem zasad szczegółowego opisu stratygraficznego nie możemy być pewni, że wszystkie odkryte budynki były sobie współczesne. Problem ten pojawia się gdy jakaś faza stratygraficzna jest relatywnie długa. Można wtedy założyć, że niektóre budynki mogły być wybudowane w jej późniejszej części, a inne opuszczone lub zniszczone jeszcze podczas jej trwania. 62

Ogólna charakterystyka architektury osadniczej Przestrzeń domowa w Chalkolicie często ograniczała się do prostokątnego budynku (tzw. broad-room) zbudowanego z cegły mułowej lub kamienia z wejściem umiejscowionym najczęściej w jednym z dłuższych boków. Budynki te różniły się rozmiarami. Spotykamy zarówno niewielkie konstrukcje o wymiarach ok. 5.5 x 2.5 m, jak i większe np. 15 x 6 m. W pomieszczeniach tych, często podzielonych wewnętrznie, wzdłuż dłuższej ściany wielokrotnie lokowano ławy, a centralnie umiejscowione dołki posłupowe, wskazują na obecność pionowych podpór dachu (Rowan 2014: 227). Odkrywane były także paleniska, jamy zasobowe oraz silosy związane z samymi domostwami lub ich dziedzińcami. Wyjątek stanowi tutaj kamienisty teren wzgórz Golan, gdzie duże naczynia zasobowe najprawdopodobniej zastępowały jamy znane z innych stanowisk (Rowan 2014: 227). Zupełnie inną tradycję architektoniczną prezentują stanowiska w rejonie Berszewy, gdzie występowały rozległe podziemne struktury korytarzowe oraz nieliczne budynki wznoszone na powierzchni (Levy et al. 1991). Wielu badaczy podkreśla, że rozmiary domostw mogły się od siebie różnić. Brakuje natomiast na znacznej większości stanowisk koncentracji budynków o większym poziomie złożoności/skali, które wskazywałyby na elitarny lub ceremonialny charakter (Gilead 1988: 418; Gonen 1992; Porath 1992). Z drugiej jednak strony różnorodność widoczna wewnątrz osad, w regionalnych układach osadniczych, praktykach grzebalnych i występowanie dóbr prestiżowych (np. skarb z Nahal Mishmar) mogą sugerować pewien poziom hierarchii społecznej. Sieć osadnicza Stanowiska okresu Chalkolitu różnią się wielkością. Istniały wówczas zarówno małe osady, jak i takie zajmujące nawet 10 ha (Levy 1998: 229; Bourke 2001: 113). Widoczna jest ekspansja na nowe tereny: suche i pół-suche, gdzie nie występowało wcześniejsze osadnictwo neolityczne (np. północny Negew). Może to świadczyć o wzroście populacji intensywnie eksploatującej tereny wcześniej niewykorzystywane (Alon, Levy 1980; Levy et al. 1994). Z badań powierzchniowych w obszarze zlewni Berszewa – Besor gdzie odkryto 75 stanowisk chalkolitycznych wynika, iż zaledwie 11 z nich pokrywało się z osadnictwem neolitycznym (Rowan, Golden 2009: 27). Na dobrze przebadanym pod kątem osadnictwa 63

chalkolitycznego obszarze doliny Berszewy stanowiska takie jak Shiqmim, Abu Matar i Bir es- Safadi wyraźnie przewyższają swoimi rozmiarami pozostałe. Charakter relacji pomiędzy nimi, a mniejszymi odkrytymi w regionie pozostaje jednak niejasny (Rowan, Golden 2009: 27). Podobieństwa w kulturze materialnej mniejszych stanowisk odkrytych w pobliżu Shiqmim sugerują ten sam okres funkcjonowania, lecz nie wskazują wyraźnych różnic w charakterze samych osad (Levy et al. 2006). Badania powierzchniowe w dolinie Jordanu i na wschód od niej pokazują, że choć występują tam osady dużych (ok. 10 ha) i średnich (ok. 5 ha) rozmiarów to znaczna większość (ok. 90%) nie przekracza 2 ha (Bourke 2001: 113). Stanowiska te znajdują się na terenach położonych wzdłuż głównych dolin. Duże są lokowane w większych obszarach zalewowych, natomiast mniejsze wzdłuż górnego biegu systemu wadi (Bourke 2001: 113). Na północy oraz w centralnej części południowego Lewantu materiał chalkolityczny znany jest z Beth Shan, Gezer, Megiddo i Tell Farah North (Rowan, Golden 2009: 27). Są to jednak stanowiska tellowe o dużych nawarstwieniach kulturowych poważnie ograniczających dostęp do poziomów chronologicznie odpowiadających okresowi Chalkolitu. Osady w obszarze doliny Beth Shan i północnej dolinie Jordanu (np. Abu Hamid, Tall esh-Shuna, Tall Fendi, Pella, Tall Abu Habil, Tall al-Handaquq czy Kataret es-Samra) znane są głównie z badań powierzchniowych i nielicznych wykopalisk wskazujących, że były ulokowane wzdłuż dolin mniejszych rzek zasilających Jordan (Rowan, Golden 2009: 28). W Galilei i na Wyżynie Centralnej badania powierzchniowe przeprowadzone w niewielkich dolinach pomiędzy głębokimi wąwozami u stóp zachodniej części wyżyny ujawniły co najmniej cztery stanowiska funkcjonujące w Chalkolicie (Gophna, Tsuk 2005: 14). Nowsze badania potwierdzają niewielką aktywność osadniczą w górzystym regionie Galilei. D. Shalem (2008: 96) zidentyfikowała 22 stanowiska w Górnej i Dolnej Galilei. W większości miały one ok. 0.4 – 0.5 ha powierzchni. Tylko niektóre z nich były większe (ok. 1 ha), a nieliczne osiągały wielkość ok. 4 – 5 ha (Rowan, Golden 2009: 28). Małe stanowiska osadnicze wskazują na niewielką liczbę ich mieszkańców. Kultura materialna oraz wtórne pochówki w ossuariach wskazują tradycje podobne do społeczności zamieszkujących wówczas równinę przybrzeżną Izraela. Systematyczne badania powierzchniowe prowadzone na Nizinie Przybrzeżnej Izraela ujawniają aktywność społeczności chalkolitycznych, którym najprawdopodobniej można przypisać pochówki odkrywane w tamtejszych jaskiniach (Rowan, Golden 2009: 28). Większe 64

osady jak: ‘Ein Assawir (Yannai: 2002, 2006), Natzur 4 (Yannai, w druku), Meser (Dothan 1957; 1959) i te z okolic Dor (Gibson et al. 1999) znane są z północnej części tego regionu. Stanowiska eneolityczne zostały również odkryte w paśmie gór Carmel jednak żadne nie zostało metodologicznie przebadane (Olami 1984). Dalej na wschód w kierunku Dolnej Galilei większymi stanowiskami z interesującego nas okresu są: Beit Netofa I i II (Gilead 1989), Abu Snan (Frankel, Gophna 1980), Beit Ha- Emeq (Frankel i Kempiński 1973), Horvat Usa (Ben-Tor 1966) oraz Tel Qiri (Baruch 1987). Zdaniem Y. M. Rowana i J. Goldena (2009: 23) w Beit Netofa występują przedmioty o chronologii neolitycznej, ale podobne tradycje zauważalne są także na stanowiskach chalkolitycznych w regionie doliny Jordanu, wzgórz Golan i Galilei. W Górnej Galilei, np. w Wadi Rabah, wzrost ilości stanowisk osadniczych jest zauważalny już pod koniec neolitu i w początkach Chalkolitu (Frankel et al. 2001). Również w dolinie Hula z badań wykopaliskowych znane są stanowiska z warstwami chalkolitycznymi: Tel Te’o (Eisenberg et al. 2001) i Tel Turmus (Dayan 1969; Smithline et al. 2000). W południowej części Wyżyny Centralnej wzrost demograficzny miał mieć miejsce w okresie od późnego neolitu aż po wczesną epokę brązu co wiązano z uprawą drzew oliwnych (Finkelstein, Gophna 1993). Istniejące tam stanowiska chalkolityczne są jednak relatywnie małe i mocno rozproszone (Rowan, Golden 2009: 28). Podobna tendencja widoczna jest na terenach wyżynnych w Jordanii. Na wschód od doliny Jordanu większość stanowisk jest relatywnie mała i skoncentrowana po zachodniej stronie płaskowyżu. Pewna ich koncentracja widoczna jest w północnej części wyżyny wokół Sal, co przypisywane jest wzrostowi demograficznemu związanemu z uprawą drzew oliwnych (Bourke 2001: 114). W Jordanii badania wykopaliskowe prowadzono przede wszystkim na większych stanowiskach znajdujących się na niżej położonych obszarach. Z terenów wyżynnych, oprócz Sal są znane również al-Khawarij (Lovell et al. 2005), Abu Snesleh (Kerner et al. 1992; Lamprichs 1998; Lehmann et al. 1991), Wadi Ziqlab (Banning et al. 1998; 2004) i Sahab (Ibrahim 1984; 1987). W trakcie badań powierzchniowych w Jordanii pomiędzy al- Husn i Jerash zlokalizowano około 20 stanowisk (Hanbury-Tension 1987; Leonard 1987; Sapin 1992), podobna ilość została odkryta w rejonie Ammanu (Rowan i Golden 2009: 29). Niewielkie stanowiska zarejestrowano podczas badań na równinach Hisban/Madaba (Harrison 1997; Mortenson, Thuesen 1998), w regionie Keraku (Miller 1991, Mattingly 1996), w Wadi al-Hasa (Macdonald 1988a; 1992) i w obszarze Tafila – Busayra (Neeley 2004). Niewielką ilość materiału chalkolitycznego w ostatnim z wymienionych rejonów ujawniły również 65

badania powierzchniowe prowadzone w latach 2014-2016 przez Instytut Archeologii UJ (Kołodziejczyk et al. 2018). Niewielka liczba osad z tego okresu została zarejestrowana też w Wadi Feynan (Barker et al. 1997; 1998; Levy et al. 2001; Simmons, Najjar 1999). Tak skromne osadnictwo w tym regionie może dziwić, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że znajdują się tam złoża miedzi – surowca bardzo cennego dla społeczności tego okresu. Należy jednak dodać, że opisana dysproporcja może wynikać z różnicy w skali badań powierzchniowych prowadzonych po obu stronach doliny Jordanu i Wadi Araba. Architektura osadnicza w dolinie Jordanu Chalkolityczna architektura osadnicza najczęściej określana jest jako egalitarna. Pomimo różnic w wielkości pomieszczeń nie zauważa się ich hierarchii ani występowania stref elitarnych (Gilead 1988: 418; Rowan, Golden 2009: 29). Pojawiają się jednak pewne różnice regionalne. Najbardziej są one widoczne pomiędzy doliną Jordanu, północnym Negewem oraz wzgórzami Golan. Najlepiej przebadanym stanowiskiem osadniczym w dolinie Jordanu jest z pewnością Teleilat Ghassul. Badania wykopaliskowe Pontifical Biblical Institute prowadzone w latach 1929, 1938 oraz 1960, pomimo oczywistych ograniczeń metodologicznych wynikających z poziomu ówczesnej archeologii, dostarczyły wiele informacji na temat organizacji przestrzennej osady (Banning 2010: 66). Późniejsze badania Hennessy’ego (1969) skupiały się bardziej na stratygrafii niż odkrywaniu układu przestrzennego osady, w związku z czym dostarczyły tylko	niewielu	informacji	dotyczących	architektury.	Najnowsze	badania Uniwersytetu z Sydney charakteryzowały się również lepszą kontrolą układów stratygraficznych (Bourke et al. 1994; 2000; 2007). Teleilat Ghassul cechuje gęsta zabudowa rozlokowana na kilku wzgórzach. Niestety nie ma pewności czy wzniesione na nich budowle są sobie współczesne. Wszystkie zespoły architektoniczne charakteryzują się podziałami na mniejsze jednostki, z jedno- lub dwu- pomieszczeniowym budynkiem w typie broad-room. Każda z takich jednostek posiadała powiązane z nią zewnętrzne instalacje magazynowe wzniesione najczęściej na dziedzińcu otoczonym murem z cegły mułowej, choć silosy zostały także odkryte wewnątrz pomieszczeń. W Teleilat Ghassul można również wydzielić ulice/ścieżki biegnące pomiędzy zabudową (Banning 2010: 66). Układ architektury z poziomu IV (Fig. 5.1) charakteryzuje się czytelnym, choć dość nieregularnym rozmieszczeniem ulic oraz skupiskiem budynków, które zdaniem E. B. Banninga (2010: 66) na pierwszy rzut oka 66

przypominają koncentryczny układ osady. Zauważa on jednak, że brak regularnego układu ulic może oznaczać rozrastanie się początkowego skupiska domostw przez dodawanie kolejnych budynków. Osada prawdopodobnie została pozbawiona otwartych przestrzeni, które zastąpiono nowymi domami i ogrodzonymi dziedzińcami. Jeśli ta interpretacja jest właściwa to może sugerować pojawienie się urbanizacji rozumianej jako koncentracja znacznej liczby osób stale osiedlających się na stosunkowo niewielkiej przestrzeni. Dość dobrze rozpoznany jest również układ architektury z tellu nr 3 (Fig. 5.2). Prowadzący tam badania łączą go z dwoma poziomami stratygraficznymi: IV A i IV B (Koeppel et al. 1940: 53). E. B. Banning (2010: 67), pomimo że prace prowadzone były w latach trzydziestych XX w., uważa, że poziom dokumentacji przeprowadzonych badań jest na tyle wysoki, że ich rezultaty można uznać za wiarygodne. W warstwach IV A i IV B odsłonięto dużą ilość pomieszczeń zorganizowanych wokół dziedzińców i ulic. Na niektórych dziedzińcach znajdowały się silosy wyłożone warstwą kamieni. Niestety nie zawsze można określić bez wątpliwości związek pomieszczeń z konkretnymi kompleksami. Tylko w niektórych budynkach widoczne są wejścia do pomieszczeń umiejscowionych głównie na dłuższych ścianach (Banning 2010: 67). Także na tellu nr 1 odkryto liczne wyłożone kamieniami, cegłami lub gliną silosy. Wydziela się dwa ich typy: okrągłe wolno stojące i półokrągłe przylegające do ścian. Nie ma pewności czy wszystkie funkcjonowały w tym samym czasie, jednak często występowały w grupach. Być może jest to dowód na istnienie stref magazynowych należących do konkretnych domostw (Banning: 2010: 67). Prostokątne struktury w typie broad-room są znane również z fazy III stanowiska Abu Hamid. Są one także ulokowane pomiędzy dziedzińcami oddzielonymi prostymi murami, które w przypadku poziomu 1 przypominają wręcz prostokątną siatkę układu zabudowy (Banning 2010: 68). Pomieszczenia te najprawdopodobniej miały charakter mieszkalny, i w większości znajdowały się w obrębie dziedzińców. Dodatkowe pomieszczenia przylegały niekiedy do murów otaczających dziedzińce. Budynki miały ok. 6 – 7,5 m długości i 2,4 – 3,5 m szerokości, a przestrzeń mieszkalna w pomieszczeniach wynosiła od 14,5 do 26 m2. Znane są również mniejsze pomieszczenia, przylegające do budynków mieszkalnych lub murów dziedzińca, w większości o bardziej kwadratowym kształcie (Banning 2010: 68). Być może pełniły one funkcje magazynowe dla założeń mieszkalnych (Fig. 5.3, 5.4). 67

Kolejnym stanowiskiem chalkolitycznym znajdującym się w północnej części opisywanego regionu jest Tabaqat Fahl, znany lepiej pod antyczną nazwą Pella. Badania wykopaliskowe prowadzone na tym wielokulturowym stanowisku o głębokiej stratygrafii ujawniły kilka obszarów występowania architektury chalkolitycznej. Brak jednak odcinków, na których architektura ta byłaby odkryta w stopniu pozwalającym na dokładniejsze interpretacje. W strefach XIV i XXXII odsłonięto architekturę kamienno-ceglaną o prostokątnych kształtach. Szczególnie interesujące są odkrycia ze strefy XXXII gdzie, jak interpretują odkrywcy, znajdowały się magazyny. Odkryto tam dużą kamienną platformę, co najmniej 5 x 4 m, złożoną z dwóch warstw kamieni. Przykrywała ją jedna warstwa owalnych cegieł mułowych. Od strony wschodniej do platformy prowadziły trzystopniowe schody, być może od dziedzińca otoczonego murami odsłoniętymi przy platformie. Na południowy-zachód od platformy znajdowało się kilka silosów. Możliwe, że całe założenie służyło do przechowywania ziaren (Banning 2010: 69; Bourke et al. 1994: 85-86; 1998: 180-181; 2003: 337-339 ) (Fig. 5.5, 5.6). Nieopodal Pelli po zachodniej stronie Jordanu leży Tel Tsaf. Jak potwierdzają dokładne badania radiowęglowe stanowisko to posiada nieco wcześniejszą chronologię, szacowaną na okres przejścia od neolitu do Chalkolitu (Rosenberg et al. 2014: 170-176). Odsłonięto tam (w strefie C) niewielkie pozostałości architektury osadniczej. Niekształtna cegła mułowa służyła do wznoszenia murów prostokątnych struktur. Odkryto także poziomy podłóg z ubitej ziemi, z których cześć interpretowana jest jako fragmenty dziedzińca (Rosenberg et al. 2014: 152-156) (Fig. 5.4, 5.7). Architektura osadnicza doliny Hula Architektura osadnicza w dolinie Hula jest podobna do tej ze stanowisk odkrytych w rejonie doliny Jordanu. Może to sugerować tą samą identyfikację kulturową. Jedynym stanowiskiem z architekturą osadniczą odkrytą w stopniu umożliwiającym opis układu przestrzennego jest Tel Te’o. Badania doprowadziły do odkrycia w warstwach VII i VI trzech kamiennych budynków o typowym układzie broad-room (Fig. 5.8). Wszystkie rozmieszczone były dookoła jednego dziedzińca (Eisenberg et al. 2001: 27-39). W warstwie VII, małe pomieszczenie ze śladami aktywności kuchennych odsłonięto w zachodniej części jednego z budynków w typie broad-room. Główne pomieszczenie budynku było wyposażone w wybrukowaną platformę oraz silos o pojemności 0.4 m3. W warstwie VI, w zachodniej części 68

domu przylegającego do północnej strony dziedzińca także odkryto silos. Domy po wschodniej i południowej stronie były podzielone wewnętrznie na 3 pomieszczenia. W większym południowym budynku (62 m2 powierzchni wewnętrznej) wejście prowadziło do centralnie umieszczonego pomieszczenia. Budynek miał też wschodnią izbę o charakterze magazynowym, na co wskazywać może odkryty tam silos oraz większy pokój zachodni interpretowany jako główna przestrzeń życiowa (Banning 2010: 71). Dom znajdujący się po wschodniej stronie dziedzińca składał się z dwóch niewielkich pomieszczeń po stronie północnej, prawdopodobnie w układzie amfiladowym. Odmiennie od pozostałych wejście do niego znajdowało się najprawdopodobniej po wschodniej stronie (przeciwnej do dziedzińca). Wewnątrz małych izb wydzielonych na końcach wszystkich domów, znajdowały się wyłożone kamieniami silosy. Może to być kolejnym dowodem wskazującym na magazynową funkcje tych wydzielonych przestrzeni. Poza dziedzińcem, przy flankowanym dwoma niewielkimi pomieszczeniami wejściu do niego, odkryto silos o zdecydowanie większych rozmiarach. Silos ten o pojemności około 1,7 m3 znajdował się zaraz przed wejściem do omówionego kompleksu. E.B. Banning (2010: 71) interpretuje tą przestrzeń jako kolejny dziedziniec. Tym samym kompleks budynków posiadałby swój wewnętrzny dziedziniec, do którego wejście prowadziłoby z kolejnego (przylegającego) dziedzińca. Interpretacja ta wynika z przyjętego założenia, że magazynowanie dużej ilości pożywienia w obrębie przestrzeni publicznej (takiej jak ulica czy otwarty obszar osady) jest mało prawdopodobne. Argument wydaje się logiczny, jednak biorąc pod uwagę brak dostatecznej wiedzy na temat struktury społecznej kultur chalkolitycznych nie można wykluczyć możliwości wspólnego dzielenia dóbr na poziomie osady. Taki rodzaj gospodarki jest charakterystyczny dla egalitarnego społeczeństwa – za jakie często uważa się twórców kultury chalkolitycznej (Epstein 1998: 6-8; Gilead 1986; 1988; 1993). Architektura osadnicza północnego Negewu Charakterystyczną architekturą osadniczą w tym okresie cechuje się również region Berszewy w północnym Negewie. Obszar ten znany jest między innymi z unikalnych struktur podziemnych wykorzystywanych najprawdopodobniej do celów mieszkalnych. Zostały one przebadane podczas wykopalisk J. Perrot’a na stanowiskach Tell Abu Matar (Fig. 5.9) i Bir es- Safadi (Fig. 5.10). Perrot (1984) interpretował dwie pierwsze warstwy stratygraficzne obu stanowisk jako osady złożone wyłącznie z podziemnych struktur mieszkalnych. Wydzielił też kilka charakterystycznych typów tych struktur. Pierwszy składał się z dużych pomieszczeń 69

podziemnych (ok. 7 x 3 m), niekiedy niemal prostokątnych – odzwierciedlających w planie dom w typie broad-room z jednym lub dwoma niewielkimi aneksami. Drugi typ był rodzajem półziemianki ok. 4 m średnicy wkopanej od 1,5 do 2 m w ziemię. Trzeci typ składał się z łańcucha połączonych ze sobą niewielkich podziemnych pomieszczeń. Końcową fazę zasiedlenia Perrot wiązał z bardziej typowymi dla Chalkolitu długimi i prostokątnymi budynkami naziemnymi. W przeciwieństwie do broad-room wejścia do nich umieszczano na środku krótszych ścian. Najczęściej miały ok. 7,5 x 2,5 m, a w środku znajdowały się silosy i paleniska. Nieopodal budynków odkryto ślady wskazujące na istnienie murów okalających dziedzińce. Tam też lokowano zagłębienia wypełnione popiołami i jamy z wypełniskiem przepalonych kamieni (Perrot 1984: 87). J. Perrot (1984: 88) sugerował, że podziemne komory były idealnym rozwiązaniem w ciepłym i suchym klimacie Negewu. Budowano je ze względu na ich właściwości izolacyjne. Nie bez znaczenia był także mniejszy wysiłek związany z wykopaniem struktury w przeciwieństwie do jej budowy i pozyskaniem materiałów. Badacz ten wskazywał również na fizyczny i psychologiczny aspekt obronny. Z tym ostatnim pomysłem zgadzają się niektórzy badacze (Levy et al. 1991: 397) wskazując na stricte defensywny charakter tych struktur, jednocześnie zupełnie negując aspekt klimatyczny. Jak pokazują dane paleo-klimatyczne z Shiqmim, podziemne struktury wyewoluowały podczas najbardziej wilgotnej fazy w końcówce piątego tysiąclecia p.n.e. (Levy et al. 1991: 397). Alternatywna hipoteza mówi o możliwości wykorzystywania struktur naziemnych i podziemnych jednocześnie (Gilead 1987). Struktury podziemne występują również we wspomnianym już Shiqmim. System podziemnych pomieszczeń odkryty podczas badań pod koniec lat osiemdziesiątych jest podobny do tych odkrytych w Bir es-Safadi. Kompleks podziemny w Shiqmim składał się z połączonych tunelami dziesięciu pomieszczeń, ale nie wszystkie z nich były wykorzystywane w tym samym czasie (Fig. 5.11-5.13). Bazując na datach C14 pozyskanych z węgli drzewnych wyznaczono 4 różne fazy użytkowe (Levy et al. 1991: 397). Liczne paleniska i naczynia o charakterze kuchennym wskazują na typowy charakter mieszkalny tych struktur. W czterech z pomieszczeń odkryto także kamienne mury (0,5 m szerokości) przebiegające pomiędzy przeciwległymi bokami struktur podziemnych w ich południowych częściach. Mury dochodziły nawet do wysokości 2,62 m i interpretowane są jako instalacje wspierające ściany i zapobiegające zawaleniu się konstrukcji (Levy et al. 1991: 397). W Shiqmim odkryto również budowle naziemne wiązane z drugą fazą stanowiska, w której większość struktur podziemnych została opuszczona. Powstało wówczas osiedle naziemne przypominające swoim planem 70

typowy chalkolityczny układ znany m. in. z Teleilat Ghassul (Levy et al. 1991: 403). Duże prostokątne budynki z dziedzińcami i dzielącymi je ulicami zostały wybudowane w stosunkowo krótkim czasie. Orientacja większości pomieszczeń na osi NW – SE skłoniła badaczy (Levy et al. 1991: 403) do wysnucia hipotezy o planowym układzie osady – najwcześniejszym znanym z terenów Palestyny. W architekturze naziemnej Shiqmim zauważa się zróżnicowanie w wielkości, które może być przestrzennym wyrazem hierarchizacji społecznej, ale prawdopodobnie niektóre z większych struktur nie były wykorzystywane jako mieszkania (Banning 2010: 68). Tym samym nie mogą być one postrzegane jako symptom zróżnicowania wewnątrzspołecznego. Podobne różnice w wielkości widoczne są także w najmłodszych fazach na innych stanowiskach chalkolitycznych (np. Teleilat Ghassul). W przypadku Shiqmim nie zawsze łatwo określić, które z pomieszczeń należały do danego kompleksu, jednak podobnie jak w Teleilat Ghassul budynki naziemne da się powiązać z dziedzińcami, a pomiędzy nimi można wyznaczyć ulice i ścieżki (Banning 210: 68). Abu Hof jest kolejnym stanowiskiem chalkolitycznym w północnym Negewie. Charakteryzowała go jednak wyłącznie naziemna architektura. Podczas pierwszych badań w 1988 roku odkryto tam struktury chalkolityczne, w tym: studnię oraz dwa prostokątne pomieszczenia z co najmniej dwoma poziomami podłóg i jamami (Burton, Levy 2012: 141). Późniejsze badania przyniosły odkrycie masywnego muru kamiennego, biegnącego równolegle do przebiegu lokalnej doliny. Mur ten, jak się okazało, przylegał do wcześniej odkrytej studni. Składał się z 4 do 6 warstw kamieni, z których każdy był wielkości co najmniej 0,1 m3. Część kamieni była prawdopodobnie ociosana. Mur interpretowany jest jako instalacja mająca kontrolować przepływ wody z sezonowych wylewów w dolinie. Jego odkrywcy datują go na wcześniejszą fazę osadnictwa chalkolitycznego. W późnym Chalkolicie instalacja została porzucona, co jest łączone z bardziej wilgotnym klimatem (Burton, Levy 2012: 142). Późniejsze badania przyniosły odkrycie dwóch kolejnych pomieszczeń. Jedno z nich ze względu na brak wyraźnego muru interpretowane jest jako dziedziniec, na którym przy wejściu obok zachodniej ściany znajdowała się kamienna platforma (Burton, Levy 2012: 143). Wspomniana powyżej ściana prawdopodobnie posiadała też białe tynkowanie. Jeden z odkrytych	budynków	interpretowany	jest	jako	konstrukcja	w	typie broad-room, prawdopodobnie z ławami wzdłuż wewnętrznych ścian. W środku znajdowała się owalna jama (0,6 m głębokości), o charakterze magazynowym oraz dołki posłupowe (Burton, Levy 2012: 146). Podsumowując, dotychczasowe wykopaliska w Abu Hof doprowadziły do odkrycia dwóch faz architektonicznych kamiennych konstrukcji mieszkalnych oraz kamiennego muru z 71

studnią będących najprawdopodobniej konstrukcjami regulującymi przepływ wody na poziomie osady (Burton, Levy 2012: 184) (Fig. 5.14-5.16). Architektura osadnicza w regionie Szefeli Szefela leży na północ od Negewu, w środkowej części współczesnego Izraela. Odkryto tam grupę stanowisk datowanych na czasy późnego Chalkolitu oraz Wczesnego Brązu I. Szczególnie istotne jest stanowisko w Modi’in. Umożliwia ono prześledzenie ciągłości osadniczej na przełomie 5 i 4 tys. p.n.e., czego nie udało się dokonać na większości stanowisk z tego okresu (van den Brink 2013: 47). Ogółem odkryto tam pozostałości architektury osadniczej datowanej na trzy okresy: środkowego i późnego Chalkolitu oraz Wczesnego Brązu I (Fig. 5.17). Z ostatnich dwóch pochodzą najlepiej zachowane i zadokumentowane pozostałości architektury. Z późnym eneolitem wiążą się pozostałości budynku kamiennego w klasycznym dla tego okresu typie broad-room. Budynek ten nie był najprawdopodobniej podzielony wewnętrznie i mierzył 13,5 x 5 m. Kamienne mury zachowały się niekiedy nawet do wysokości 0,8 m. W podłodze odkryto dużą i głęboką jamę zasobową. Ok. 3 m za budynkiem znajdowała się platforma złożona z ściśle ułożonych kamieni, odkryta niestety tylko częściowo (van den Brink 2013: 51). Z młodszej fazy, datowanej na WB, pochodzą fundamenty kolejnego, mniejszego budynku (10 x 5 m) w typie broad-room. Do jego wzniesienia wykorzystano mniejsze, niż w starszej budowli, kamienie. Omawianą konstrukcję różni od wcześniejszej również podział wewnętrzny budynku na dwa nierównej wielkości pomieszczenia (van den Brink 2013: 52). Odkryto także część podłogi z ubitej ziemi z prawdopodobnymi śladami białego tynku. Obydwie omawiane struktury różni także orientacja: starsza jest założona wzdłuż osi NE – SW, natomiast młodsza NW – SE. Trzeba podkreślić, że na początku WB I w Modi’in wciąż mamy do czynienia z architekturą prostokątną w typie broad-room. Tymczasem na innych stanowiskach przejście od późnego eneolitu do Wczesnego Brązu I często charakteryzuje się odejściem od konstrukcji prostokątnych i powrotem budowli o planie owalnym. To zjawisko zostanie zarejestrowane w Modi’in dopiero w kolejnej warstwie wiązanej z wczesną epoką brązu. Pojawia się wtedy dużych rozmiarów (310 m2) kamienna budowla o owalnym planie. Prowadziło do niej wyraźne wejście, starannie wybrukowane płaskimi kamieniami. Po lewej stronie od niego zachowało się kamienne jarzmo drzwiowe. Na zewnątrz budynku odkryto kamienny ortostat przewrócony na bok. E. C. M. van den Brink (2013: 52), uważa, że oryginalnie stał on na kamiennym bruku na prawo od wejścia. Obiekt ten oraz podobny, (choć uszkodzony) odkryty w jednej z jam, są najczęściej wiązane ze 72

zwyczajami pogrzebowymi późnego Chalkolitu (Rowan 2005: 116-117). Możliwe, że ortostaty, pełniące wcześniej funkcję steli nagrobnych w epoce Wczesnego Brązu zmieniły, wraz ze zmianą obyczajów, swoje przeznaczenie i zostały reużyte w charakterze dekoracji, obiektu kultu lub elementu architektonicznego. Owalny plan budynku powtarzają także odkryte w jego wnętrzu konstrukcje o fundamentach kamiennych. Były one zarówno wolnostojące, jak i przylegające do ścian od strony wewnętrznej (van den Brink 2013: 52). Być może pełniły funkcje silosów. W Modi’in oprócz osadniczej architektury kamiennej odkryto również ślady aktywności osadniczej w zagłębieniach skalnych (niekiedy modyfikowanych). Przestrzenie te najprawdopodobniej były używane w celach magazynowych, ale mogły być wykorzystywane również jako mieszkania zarówno w środkowym Chalkolicie jak i w okresie Wczesnego Brązu I (van den Brink 2013: 48, 49). Architektura osadnicza na wzgórzach Golan Na wzgórzach Golan w eneolicie pojawia się architektura charakterystyczna dla tego okresu, czego dowodem jest występowanie struktur w typie broad-room, ale układy w jakich występują te budynki nie są spotykane w innych regionach. Budynki wspomnianego typu tworzyły tam swojego rodzaju „łańcuchy”, łącząc się ze sobą krótszymi bokami (Fig 5.18, 5.19). Zazwyczaj były podzielone wewnętrznie, a małe pomieszczenia na jednym z końców prawdopodobnie pełniły funkcję magazynów. Taki układ zdaniem Z. A, Kafafiego (2010: 143) pozwalał członkom rozszerzonej rodziny mieszkać obok siebie i rozbudowywać zadaszoną strukturę według potrzeb. Jednak ilość budynków w „łańcuchu” nigdy nie przekraczała sześciu. W budowlach tych niekiedy pojawiają się także dodatkowe mury wzdłuż dłuższych, północnych ścian, tworząc tym samym wąskie korytarze w tylnej części domu. Podobnie jak w większości konstrukcji typu broad-room, domy z wzgórz Golan miały wejścia na dłużej, południowej, ścianie – mniej więcej po środku. Podłogi domostw często brukowano bazaltem. W niektórych odkryto także niewielkie kamienne silosy (Banning 2010: 68). Badania C. Epstein (1998) wskazują na istnienie w tym czasie osad składających się z maksymalnie do 50 domostw oraz mniejszych wsi złożonych z ok. 15-20. Budynki te zazwyczaj lokowano po obu stronach stałych lub okresowych rzek i strumieni. Najlepszymi przykładami stanowisk z charakterystyczną dla Chalkolitu architekturą z tego rejonu są Rasm Harbush, ‘Ein el-Hariri i ‘Ein el-Faras (Kafafi 2010: 143). Z. A. Kafafi (2010: 146) sugeruje jednak że, pomimo podkreślanej przez wielu badaczy wyjątkowości opisanej architektury, podobne domostwa pojawiają się także na innych chalkolitycznych stanowiskach w południowym Lewancie: Tel 73

Te’o, Tell Turmus, Abu Hamid, a nawet Shiqmim czy Teleilat Ghassul. Badacz ten wskazuje na różnice w materiale budowlanym, ale pozostałe podobieństwa skłaniają go do uznania społeczeństw wzgórz Golan za integralną część ogólnie pojętej kultury chalkolitycznej. Architektura osadnicza wybrzeża Libanu i Syrii Okres Chalkolitu na terenach współczesnego Libanu najlepiej zadokumentowany został na stanowiskach leżących na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w Byblos, Sidon-Dakerman, Khalde II, Minet ed-Dalieh oraz Mengez i Kfar Gerra leżących wewnątrz lądu (Artin 2014: 213). W Syrii eneolit najlepiej rozpoznany został na stanowiskach Ras Shamra (Schaeffer 1962; de Contenson 1992), Tell Sukas (Oldenburg 1991) i Hama (Fugmann 1958; Thuesen 1988). Najintensywniej spośród nich przebadane zostało Byblos. Dzięki długiemu i nieprzerwalnemu zasiedleniu jest ono punktem referencyjnym dla chronologii wybrzeża Libanu (Artin 2014: 213). M. Dunand (1950; 1973) okres Chalkolitu na tym stanowisku podzielił na eneolit starszy (ok. 4500-3700 p.n.e.) i eneolit młodszy (ok. 3700-3000 p.n.e.). Oba podziały odpowiadają konkretnym fazom wyznaczonym w Byblos. Młodszy z okresów w porównaniu do chronologii południowego Lewantu i Egiptu należy traktować jako wczesną epokę brązu. Chalkolityczna architektura w Byblos charakteryzowała się domostwami o kamiennych murach z jednym tylko pomieszczeniem. Struktury te przez M. Dunanda nazywane „logis” osiągały niekiedy nawet 9 x 6 m (Fig. 5.20). Ich ściany wewnątrz łączyły się pod kątem prostym, jednak na zewnątrz miały zaokrąglone narożniki (Artin 2014: 215). Pod koniec eneolitu prostokątne struktury wyparły struktury owalne (o średnicy około 5-6 m). Zdaniem G. Artina (2014: 215) zmiana ta jest wyjątkowa w skali regionu, gdyż na innych stanowiskach w tym czasie zaczyna dominować architektura wyłącznie o kątach prostych. Nie jest to jednak odosobniony przypadek w południowym Lewancie, gdzie we wczesnej epoce brązu zauważany jest podobny trend m. in. w Ashkelon, Siddon-Dakerman czy Yiftahel (Braun 1989). W Byblos domostwa chalkolityczne prezentowały raczej luźny rodzaj zabudowy, nie przylegającej do siebie i z wieloma otwartymi przestrzeniami. Podobnie wolno stojące były budynki odkryte w Siddon-Dakerman. Dobrze zachowane jedno-pomieszczeniowe struktury z kamienia miały owalny plan (Fig. 5.21). Występowały w różnych rozmiarach i różnych orientacjach. Ich średnia wielkość wynosiła ok. 8 x 4 m. Niektóre z opisywanych konstrukcji uległy spaleniu, dzięki czemu zachowały się gliniane podłogi oraz odciśnięte na nich negatywy trzciny (Artin 2014: 215). Opisana architektura oraz podobne jej budowle z Khalde II (Saidah: 1969) często 74

uznawana jest jednak za należącą do wczesnej epoki brązu lub jako przejściowa forma pomiędzy dwoma okresami (Braun 1989: 15-16). Architektura z Ras Shamra przypomina bardziej tą znaną z południowego Lewantu, gdyż występuje w formie prostokątnych, kamiennych konstrukcji o wielu pomieszczeniach. Niektóre z nich miały wybrukowane podłogi, tynkowane ściany i zawierały okrągłe silosy. Na stanowisku Hama z tego samego okresu odkryto prostokątne domostwa z jednym i dwoma pomieszczeniami wybudowanymi w technice pisé (Artin 2014: 215). Na wymienionych stanowiskach nie odkryto murów obronnych. G. Artin (2014: 216) zakłada, że lokalizacja Byblos na wzniesieniach była wystarczającym czynnikiem obronnym. Z kolei w Siddon-Dakerman odkryto mur otaczający zabudowania od strony południowej na przestrzeni około 60 m (patrz Fig 5.21). Nie ma jednak pewności czy cała osada była otoczona tym murem. Wbrew jednoznacznym interpretacjom niektórych badaczy (Artin 2014: 2016) trudno także udowodnić charakter obronny tej konstrukcji. Architektura osadnicza zatoki Akaba Chalkolityczne warstwy archeologiczne z tego regionu znane są ze stanowisk Tall Hujayrat al-Ghuzlan oraz Tall al-Magass. Oba znajdują się na obrzeżach współczesnego portowego miasta Akaba w południowej Jordanii. Obszar ten był intensywnie badany od lat dziewięćdziesiątych przez połączoną ekspedycję niemiecko-jordańską, która swe badania skupiała głównie w Tall Hujayrat al-Ghuzlan i jego okolicach. Doprowadziło to m.in. do odkrycia unikalnego systemu irygacyjnego znajdującego się na północny-wschód od stanowiska (Heemeier et al. 2009; Siegel 2009) (Fig. 5.22). W trakcie wspomnianych badań uzyskano także dokładne radio-węglowe datowanie tworzone na podstawie próbek z obu stanowisk. Ich wyniki pozwalają umiejscowić Tall Hujayrat al-Ghuzlan i Tall al-Magass w okresie pomiędzy 4000/3900 – 3500 p.n.e. (Klimsha 2011: 182; Notroff et al. 2014). Podobnie jak w Siddon-Dakerman struktury osadnicze w Tall Hujayrat al-Ghuzlan otoczone są owalnym murem (Fig 5.23) interpretowanym często jako mur obronny (Klimsha 2011: 182), ale również jako instalację chroniącą przed wylewami rzek okresowych, które i dzisiaj występują w Wadi al-Yutum lub jako zaznaczenie granicy terytorium osady (Notroff et al. 2014: 252). Mur został odkryty na południu stanowiska i nie stanowi części żadnego z kompleksu budynków. Wykopaliska w zachodniej części osady wskazują, że nie była to struktura odosobniona. W czasie funkcjonowania osada ucierpiała w wyniku dwóch trzęsień ziemi (Korjenkov i Schnidt 2009). Zmusiło to jej mieszkańców do wybudowania na różnych poziomach dodatkowych 75

ścian wspierających konstrukcje (Klimsha 2011: 182). Plan struktur osadniczych jest skomplikowany. Przypomina labirynt niewielkich pomieszczeń, do których z czasem dobudowywano kolejne ściany. W przeciwieństwie do innych stanowisk tellowych budynki w Tall Hujayrat al-Ghuzlan nigdy nie zostały zniwelowane lub zabudowane przez późniejsze konstrukcje. Struktury osadnicze są niekiedy zachowane nawet do wysokości 4 m, stwarzając tym samym niepowtarzalną szansę analizy architektury nie tylko na poziomie jej fundamentów, jak ma to miejsce w znacznej większości stanowisk z okresu 4 tys. p.n.e. (Khalil, Eichmann 2006). Zachowane są tam nie tylko ściany z widocznym tynkowaniem, ale także drewniane okna oraz wejścia z drewnianymi nadprożami i centralnie umiejscowione filary w przeszłości podtrzymujące zadaszenie (Klimsha 2011: 183; Notroff et al. 2014: 252). Obszar tellu usiany jest małymi pomieszczeniami interpretowanymi jako zaplanowany układ, dający podzielić się na poszczególne kompleksy (Notroff et al. 2014: 252). Zachowane fragmenty drewnianych belek i pozostałe po nich dziury w wyższych partiach niektórych murów skłaniają odkrywców do wysunięcia hipotezy zakładającej, że budynki te mogły posiadać wyższe piętra. Niektóre z murów budynków miały dekoracje w technice impresso, które mogły być wykonane palcami na jeszcze mokrym tynku (Notroff et al. 2014: 252). Podczas badań powierzchniowych w okolicy stanowiska został odkryty wspomniany wcześniej system irygacyjny składający się z teras, kanałów oraz innych kamiennych struktur (Kallweit 2002). Kanały miały szerokość średnio od 0.4 do 0.7 m, jednak niektóre z nich osiągały nawet 1.20 m. Większość z nich biegła na osi wschód-zachód, najprawdopodobniej prowadząc wodę ze wschodu i północnego- wschodu na zachód i południowy-zachód zgodnie z naturalnym nachyleniem doliny Wadi al- Yutum. Ślady tzw. martwicy geologicznej na kamieniach opisywanych struktur potwierdzają ich kontakt z wodą (Siegel 2009: 274). Niestety nieliczne znaleziska odkryte w obrębie opisanego systemu irygacyjnego nie pozwalają na określenie kiedy został wybudowany i użytkowany. Biorąc pod uwagę suchy klimat panujący w tym okresie (Neef 2009: 361-62) jego związek z chalkolitycznym osadnictwem jest co najmniej prawdopodobny (Notroff et al. 2014: 253). Instalacje wodne wokół stanowiska składały się z wielu konstrukcji i zostały szczegółowo opisane przez U. Siegel (2009). Trzeba podkreślić, że Tall Hujayrat al-Ghuzlan i Tall al-Magass są stanowiskami z przełomu późnej fazy Chalkolitu i Wczesnego Brązu, co oprócz datowań potwierdzają także różnego rodzaju analogie do wczesnobrązowej kultury Dolnoegipskiej z Północnego Egiptu (Notroff et al. 2014: 258-265). 76

Jaskinie i instalacje skalne Jaskinie i schroniska skalne w Chalkolicie wykorzystywano w celach funeralnych, a niekiedy były prawdopodobnie przystosowywane także do celów mieszkalnych. Przykładem wskazującym na tego typu aktywność osadniczą jest Giv’at Ha-oranim, położone nieopodal Nahal Beit Arif w dolinie Lod na południowo-centralnej Nizinie Przybrzeżnej Izraela. Odkryto tam liczne naturalne groty w skale wapiennej, z których większość wydaje się być używana w późnym eneolicie dla celów mieszkalnych (Banning 2010: 69) (Fig 5.24). W górnych częściach groty miały okrągłe otwory, pozwalające na przepływ powietrza. W wielu z tych podziemnych pomieszczeń niwelowano powierzchnię w celu wyrównania podłogi, w której często znajdowały się jamy zasobowe. Odkryto tam wiele zabytków ruchomych wskazujących na liczne rodzaje aktywności, od mieszkalnych poprzez magazynowe aż po rytualne i funeralne. Znajdowały się tam również intencjonalne zagłębienia w skałach (tzw. „cup marks”), moździerze wykute w skale macierzystej oraz większe zagłębienia. Niektóre z kompleksów podziemnych grot miały układ linearny, podczas gdy w innych małe pomieszczenia rozchodziły się od większej centralnej groty (Banning 2010: 69). Na wielu innych stanowiskach z tego okresu (np. wspominane wcześniej Modi’in) jaskinie i zagłębienia skalne używane były do różnych i często trudnych do określenia aktywności osadniczych (van der Brink 2013: 48). Van der Brink (2013: 59) wskazuje, że aż 19 stanowisk z instalacjami żarnowymi i moździerzami wyrytymi w skale macierzystej zostało zlokalizowanych na Szefeli. Architektura świątynna Pomimo, że Chalkolit opisuje się zazwyczaj jako okres funkcjonowania egalitarnych społeczności bez widocznej stratyfikacji, to pojawiają się wtedy struktury interpretowane jako świątynie i sanktuaria. Jednak przed opisem budynków interpretowanych jako rytualne należy zwrócić uwagę na kwestie terminologiczne. W tekstach naukowych dotyczących architektury rytualnej używa się trzech terminów: świątynia (temple), sanktuarium (sanctuary) oraz kaplica (shrine). Zdaniem M. Gošić (2016: 870-872) nikt nie precyzuje dokładnie tych definicji. Wskazuje ona również, że poszczególni autorzy używają tych terminów wymiennie traktując je jako synonimy. Sama M. Gošić (2016: 872) też podobnie postępuje, przyjmując termin „świątynia” używanego w charakterze synonimu do powyższych. Wydaje się jednak, że dla Chalkolitu południowego Levantu warto dokonać rozróżnienia na świątynie, które znajdowały 77

się w obrębie osad oraz sanktuaria znajdujące się poza nimi. Taki podział zostanie zastosowany poniżej. En Gedi Jedynym przykładem kompleksu znajdującego się poza osadą jest En Gedi, interpretowane jako kompleks rytualny, do którego mogły odbywać się pielgrzymki. W pobliżu nie odkryto żadnych struktur osadniczych oprócz jaskini Morgina. Z jaskini tej pochodzi nieliczny materiał ceramiczny oraz instalacje wskazujące na okresowy charakter korzystania lub jednorazowy bardzo krótki okres jej użytkowania (Lisker et al. 2007). Położenie stanowiska jest wyjątkowe z powodu trudno dostępnego terenu wyżynnego. Znajduje się ono w pobliżu zachodniego wybrzeża Morza Martwego na wysokich klifach wschodniego krańca wyżyny Judzkiej, na niemal płaskiej terasie skalnej. Lokalizacja ta została wybrana najprawdopodobniej ze względu na stosunkowo dużą powierzchnię umożliwiającą postawienie różnych konstrukcji. Mury kompleksu z trzech stron stały niemal na samym krańcu terasy. Dzisiaj tego nie widać, ze względu na dodatkową płaską powierzchnię powstałą po zsypaniu hałd powstałych w trakcie badań wykopaliskowych (Ussishkin 1980: 4). Z powodu braku w pobliżu innych struktur osadniczych oraz lokalizację w górskim, trudno dostępnym terenie, En Gedi można interpretować jako sanktuarium w znaczeniu miejsca kultu, do którego pielgrzymowano. W jego skład wchodzą cztery oddzielne struktury: główna brama w murze od strony południowej, wschodnia mniejsza brama, budynek boczny oraz główny budynek sanktuarium w typie broad- room. Wszystkie wymienione konstrukcje stoją dookoła otoczonego murem dziedzińca (Fig. 5.25, 5.26). Na środku dziedzińca odkryto okrągłą kamienną instalację. Fundamenty wszystkich budowli zostały położone bezpośrednio na powierzchni terasy, która wyznaczała także poziom podłogi. Niższe partie murów zostały wzniesione z wapienia, a luki pomiędzy nimi wypełniano mniejszymi kamieniami oraz gliną. Zdaniem odkrywców kompleksu wyższe partie murów, oprócz murów otaczających dziedziniec i okrągłej instalacji, miały być zbudowane z suszonej cegły mułowej. Niestety żadna z cegieł nie zachowała się. D. Ussishkin (1980: 4) zakłada, że niszczejące ściany ceglane zawaliły się, a ich pozostałości zaległy na niższych partiach murów, chroniąc je przed erozją i tym samym pozytywnie wpływając na ich stan zachowania. Południowa konstrukcja bramna znajdowała się niemal na krawędzi terasy, otwierając się na stromy stok prowadzący w kierunku źródła En Gedi. Po zewnętrznej stronie bramy odkryto 78

płaski kamień tworzący próg. Prawdopodobnie w okresie funkcjonowania sanktuarium znajdowało się tam kilka podobnych. W konstrukcji bramnej usytuowano niewielkie przechodnie pomieszczenie. Niemal kwadratowa przestrzeń utworzona w środku posiadała dwa wyjścia – od zewnętrznej i wewnętrznej strony kompleksu. Kamienne węgary tych wejść były szersze niż mur konstrukcji i wystawały poza jej linię na około 40 – 50 cm (Ussishkin 1980: 6). Mury pomieszczenia bramnego zachowały się do szerokości 45 – 55 cm i wysokości 55 – 65 cm od strony dziedzińca oraz 35 – 45 cm szerokości od strony zewnętrznej. We wnętrzu znajdowały się dookolne ławy z płaskich kamieni. Puste przestrzenie pomiędzy wewnętrznymi ścianami budynku i ławami zostały wypełnione mniejszymi kamieniami i gliną. Ławy zachowały się do szerokości 30 – 40 cm i wysokości około 20 – 30 cm (Ussishkin 1980: 6). Przy zewnętrznym wejściu odkryto jarzmo sugerujące obecność drewnianych drzwi. Wejście od wewnętrznej strony nie posiadało takiej instalacji. Znajdował się tam jednak próg w formie bruku kamiennego (Ussishkin 1980: 7). W metrowej szerokości wejściu na dziedziniec od strony wschodniej nie wzniesiono żadnego pomieszczenia. Po obu stronach wejścia znajdowały się natomiast pogrubione partie muru nazywane przez D. Ussishkina (1980: 8) „pilastrami”. Miały one 1,65 - 1,70 m długości i 1,20 m szerokości (od wejścia) i były zachowane do wysokości ok. 75 – 80 cm. Samo wejście wybrukowano płaskimi kamieniami, które po zewnętrznej stronie kończyły się na równi z wystającymi murami bramy, natomiast od strony wewnętrznej rozszerzały się na dziedziniec. Także we wschodniej stronie kompleksu na południe od wyżej opisanej bramy znajdował się boczny budynek. Jego południowy i wschodni mur wystawały poza obręb muru dziedzińca, tworząc tym samym zewnętrzną granicę okręgu. Wejście do prostokątnego pomieszczenia (7,5 x 4,5 m) znajdowało się od strony dziedzińca na środku dłuższej ściany. Mury tej konstrukcji miały ok. 55 – 75 cm grubości, a zachowały się do wysokości 55 – 85 cm. Podłoga była białkowana wapnem. Od strony dziedzińca do zewnętrznej ściany budynku przylegała kamienna ława, skonstruowana z jednego rzędu płaskich kamieni. Miała ok. 30 cm wysokości i szerokości (Ussishkin 1980: 8). Do wejścia (70 cm szer.) prowadziła od dziedzińca wybrukowana ścieżka, szeroka na 1.05 m i zwężająca się do 80 cm przed samym wejściem. Przy wejściu odkryto też kamienne jarzmo drzwiowe (Ussishkin 1980: 9). Główny budynek jest prostokątny i mierzy 9,7 m x 5,2 m. Ściana zachodnia jest nieco dłuższa - 5,50 m. Nie odkryto żadnych śladów pionowych podpór zadaszenia. Mury miały grubość ok. 70 cm i zachowały się nawet do wysokości ok. 90 cm. Wewnątrz budynku do wszystkich ścian przylegała ława zbudowana z płaskich, niemal kwadratowych kamieni. 79

Zachowała się ona do szerokości 30 – 35 cm i wysokość ok. 20 cm. Budowniczowie zadbali, by wysokość ławy była jednakowa, co wymagało ułożenia w niektórych miejscach dwóch rzędów kamieni. Sposób wykonania ławy i wypełnienie pustych przestrzeni drobnymi kamieniami i gliną jest identyczny jak w przypadkach opisanych wyżej (Ussishkin 1980: 9). Wejście do budynku znajdowało się od strony dziedzińca na środku dłuższej ściany. Prowadziły do niego dwa kamienne stopnie. Próg wejścia był wyższy od poziomu podłogi pomieszczenia. Przy wejściu odkryto kamienne jarzmo drzwiowe, podobne do wzmiankowanych wcześniej (Ussishkin 1980: 9). Wewnątrz, na wprost wejścia znajdowała się półokrągła konstrukcja zbudowana z luźno do siebie przylegających kamieni i kamienny cokół. Interpretuje się je jako ołtarz i postument na posąg bóstwa (Ussishkin 1980: 10). W budynku oprócz ław przylegających do wszystkich wewnętrznych ścian znajdowały się także dwie dodatkowe ławy umiejscowione po środku na dłuższej osi budynku, po prawej i lewej stronie od osi wyznaczonej przez wejście i ołtarz. Ława po lewej stronie od wejścia, o długości 3 m, zachowała się w całości do wysokości ok. 25 cm i szerokości podobnej do ław przy ścianach (Ussishkin 1980: 10). Na obu końcach budynku odkryto także liczne jamy (ok.70 cm szer. i 50 cm gł.) interpretowane przez Ussishina (1980: 10-11) jako favissa świątynne. Poza budynkami w najwyższym punkcie dziedzińca (niemal na jego środku) znajdowała się okrągła kamienna instalacja. Niestety nie jest najlepiej zachowana, ale można zakładać że nie była wyższa. Konstrukcja miała średnicę 3 m i składała się z dwóch pierścieni kamieni. Zewnętrznego skonstruowanego z jednego rzędu (wys. 20 – 25 cm) oraz wewnętrznego składającego się z dwóch lub większej ilości rzędów (wys. ok 40 cm). Wewnątrz instalacji znajdował się okrągły basen o średnicy 85 – 90 cm i głębokości 40 cm. Był on wyłożony siedmioma płaskimi kamieniami, położonymi na naturalnej skale terasy. Jeśli w basenie miały znajdować się jakieś płyny to prawdopodobnie obiekt ten musiał być dodatkowo uszczelniany gliną (Ussishkin 1980: 11). W wschodnim murze dziedzińca pomiędzy mniejszą bramą a bocznym pomieszczeniem odkryto ujście kanału, który być może odprowadzał wodę lub inne płyny z omawianej konstrukcji poza teren kompleksu (Ussishkin 1980: 11). Istnieje także interpretacja mówiąca, że w tym miejscu miało stać święte drzewo (Chanteau 2014). Mur dziedzińca łączy wszystkie budynki i najprawdopodobniej w odróżnieniu do nich nie był nadbudowany cegłami mułowymi. Mur w niektórych miejscach jest bardzo źle zachowany lub zupełnie zniszczony. Szczególnie pod stokami z dala od budynków, których zawalający się materiał ceglany mógł pozytywnie wpłynąć na ich zachowanie. Mur w zależności od miejsca miał szerokość od 70 do nawet 90 cm i nie był zbudowany zbyt starannie. 80

Lepszą konstrukcję miał jedynie w miejscu w którym odkryto ujście kanału szerokiego na ok. 25 cm i wysokiego na ok. 30 cm (Ussishkin 1980: 11-12). Istnieją dowody wskazujące na pokrycie ścian opisanych konstrukcji tynkiem. Potwierdza to odkrycie w odpływie opisanego powyżej kanału niewielkiego (27 cm) fragmentu tynku z śladami malowanej dekoracji. Fragment jest zakrzywiony, co skłania jego odkrywców do interpretowania go raczej jako fragmentu jakiejś instalacji niż regularnej ściany (Ussishkin 1980: 12). Opisywany fragment dekorowany jest różowymi pasami na białym tle, z równolegle biegnącymi dwiema ciemnoniebieskimi falującymi liniami oraz kolejnym pasem, tym razem w kolorze ciemnoniebieskim. Pod malowaną powierzchnią odkryto wcześniejsze warstwy malowania również w kolorach różowym i ciemnoniebieskim. Odkrywcy zakładają że ten sam wzór był co najmniej trzykrotnie powielany (Ussishkin 1980: 12). Znalezisko to przywodzi na myśl ściany z Teleilat Ghassul gdzie jedna z nich była przemalowywana w podobny sposób więcej niż dwadzieścia razy (Hennessy 1969: 7). Teleilat Ghassul Teleilat Ghassul to stanowisko, które przyniosło odkrycie licznych pozostałości architektury osadniczej (por. wyżej). Oprócz struktur o charakterze mieszkalnym odkryto tam także kompleks interpretowany jako rytualno-kultowy. Ponadto w kilku budynkach o charakterze mieszkalnym odkryto malowidła naścienne. Przedstawiały one m. in. elementy architektury. W obszarze E (Fig. 5.27) znajdował się kompleks, określany jako świątynny. Składał się z dwóch budynków znanych jako Świątynia A i Świątynia B. Na zewnątrz leżała okrągła konstrukcja określana mianem ołtarza, a całość otoczona była murem temenosu podobnie jak w przypadku En Gedi (Bourke 2001: 130). Chronologicznie kompleks dzielony jest na dwie główne fazy architektoniczne: „klasyczną fazę z dziedzińcem” oraz „fazę przebudowy”, w której nie występuje brukowana ścieżka pomiędzy Świątynią A i ołtarzem, widoczna w pierwszej z faz (Gošić 2016: 875). Obydwa budynki były konstrukcjami w typie broad-room. Wszystkie elementy zespołu: dwa budynki w typie broad-room, okrągła instalacja na dziedzińcu oraz mur otaczający skłoniły S. J. Bourke’a (2001: 132) do porównania z En Gedi i określenia tego zestawu elementów jako wzorcowego planu chalkolitycznego okręgu rytualnego. Materiał ceramiczny odkryty w obrębie kompleksu ma inny charakter niż ten 81

odkrywany w kontekście osadniczym stanowiska (Gošić 2016: 875). Na ścianach Świątyni A najprawdopodobniej znajdowała się niezachowana polichromia na co wskazują znaleziska niewielkich malowanych fragmentów tynku (Hennessy 1982: 56). O wiele lepiej zachowane malowidła ścienne odkryto w budynkach mieszkalnych. B. Drabsch (2015: 32) sugeruje, że najbardziej znane malowidło na którym znajduje się gwiazda, zawiera także schematyczne przedstawienie budynku świątyni widoczne po jego prawej stronie (Fig. 5.28). Podobnym przedstawieniem architektury jest obiekt znajdujący się na malowidle z procesją. Malowidło to również odkryto w osadniczym budynku mieszkalnym. Po prawej stronie przedstawiona została procesja, natomiast po lewej rzut z góry na świątynię (Fig. 5.29, 5.30). P. Seaton (2008) interpretuje malowidło jako przedstawienie opisanego powyżej kompleksu świątynnego z obszaru E. Jeden z elementów zdaje się przedstawiać mur temenosu, do którego przylega kolejny czerwono-malowany element interpretowany jako stopniowa konstrukcja prowadząca do bramy kompleksu. Struktura głównego budynku zaznaczona jest dwoma czerwonymi liniami z czarnym zygzakowym wzorem pomiędzy. B. Drabsch i S. Bourke (2014: 1086) sugerują, że wzór ten mógł oznaczać cegły lub dach pokryty strzechą. Struktura ta przylega do strefy z czarnymi pionowymi liniami skrzyżowanymi z poziomymi pasami interpretowanej, przez tych samych badaczy, jako platforma z kamienia lub cegieł mułowych. Dowodem wspierającym tę hipotezę są odkryte w obszarze E niewielkie ceglane budynki otoczone kamiennym brukiem (Seaton 2008: 115). Grupa pięciu żółtych linii biegnących od tej struktury może przedstawiać drewniane maszty znajdujące się przy wejściu do budynku (Drabsch, Bourke 2014: 1086). Dowodem potwierdzającym tę hipotezę mogą być znacznych rozmiarów dołki posłupowe odkryte w pobliżu kamiennego bruku przy wejściu do Świątyni B (Seaton 2008: 19). Gilat W Gilat jak już wspomniano odkryto podobnie jak w Teleilat Ghassul liczne pozostałości architektury osadniczej. Prowadzący tam badania niemal od początku wskazywali na funkcjonowanie tam świątyni, określając Gilat jako regionalne miejsce kultu (Alon, Levy 1989; Levy 2006). T. Levy (2006: 97) opisuje świątynny kompleks w Gilat jako składający się z centralnego budynku i trzech zewnętrznych dziedzińców. Ze względu na różną chronologię poszczególnych części domniemanej świątyni łączenie ich w jeden zespół było kwestionowane zarówno we wcześniejszych (Gilead 2002: 107-109) jak i późniejszych (Gošić 2016: 877) interpretacjach. Wątpliwości wzbudza też fakt, że niektóre z murów budynku zostały 82

zrekonstruowane na podstawie luźno rozrzuconych kamieni, podczas gdy pozostałe mury były prawdopodobnie wzniesione z cegły mułowej (Gošić 2016: 877). Zdaniem M. Gošić (2016: 877) pozostałości architektury odkryte w tym miejscu przypominają bardziej architekturę osadniczą z Teleilat Ghassul czy Grar i nie mogą być porównywane do tych z En Gedi lub Obszaru E w Teleilat Ghassul (Fig 5.31). Sam odkrywca stanowiska D. Alon (1990: 1) wskazuje, że uznanie go za obszar rytualny opierało się na unikalnym zestawie zabytków (w tym statuetek wiolinowych). Shiqmim Także w Shiqmim znajdującym się, podobnie jak Gilat, w północnym Negewie odkryto struktury interpretowane jako rytualne. Nie było tam wprawdzie budynku świątynnego, ale odkryte tam ołtarze oraz budynek o prawdopodobnym charakterze publicznym są warte podkreślenia. Dwie struktury – tzw. ołtarze pochodzą z najstarszych warstw stanowiska. Tylko ołtarz nr 1 został opisany bardziej szczegółowo (Levy, Grigson et al. 1991: 400-403). Miało to być otwarte miejsce kultu składające się z półksiężycowatej platformy kamiennej. Miała ona zawierać skrytkę, w której odkryto misę na fenestrowanej stópce oraz naczynie o wysokiej szyjce. Cztery kolejne skrytki zawierające podobny zestaw naczyń odkryto także w innych miejscach stanowiska (Levy, Grigson et al. 1991: 403). Drugim rodzajem struktury jest Pomieszczenie nr 13, opisywane jako „budynek wspólny” (corporate building), który miał być przestrzenią aktywności rytualnej (Levy, Golden 1996: 152). Odkrywcy struktury nie używają nigdzie terminu świątynia czy też sanktuarium, ale określenie „corporate building” należy zapewne interpretować jako przeciwstawne do prywatnego budynku, zamieszkiwanego przez jedną rodzinę (Gošić 2016: 878). Jeśli nie jest to budynek mieszkalny to jego funkcja publiczna mogła być związana z gromadzeniem się tam mieszkańców osady lub składowaniu w nim dóbr, czego dowodem mogą być wiązane z nim magazyny (Levy, Golden 1996: 154). W budowli odkryto tynkowaną podłogę oraz podziemną komorę, interpretowaną jako pomieszczenie magazynowe, w którym znajdowała się jama, a w niej antropomorficzna figurka. W Pomieszczeniu nr 13 nie odnotowano śladów codziennej aktywności. T. Levy i M. J. Golden (1996: 152) wskazują, że budynek jest podobny do świątyni z En Gedi, jednak jak zauważa M. Gošić (2016: 878) nie podają konkretnych argumentów przemawiających za tą tezą. Łatwiej jest wymienić różnice pomiędzy wspomnianymi strukturami. Świątynia z En Gedi znajdowała się w odizolowanym kompleksie otoczonym murem, podczas gdy Pomieszczenie nr 13 jest 83

pojedynczym prostokątnym budynkiem odkrytym w kontekście osadniczym pośród innych podobnych konstrukcji (Gošić 2016: 878). Podsumowanie architektury osadniczej z obszaru południowego Lewantu Przestrzenie mieszkalne Z opisu przykładów chalkolitycznej architektury z obszaru południowego Lewantu wynika, że dominującą formą konstrukcji był tzw. broad-room – prostokątny budynek z cegły mułowej lub kamienia, często z kamiennymi fundamentami i ceglaną nadbudową. Zazwyczaj był on podzielony wewnętrzne, a wejście posiadał w jednej z dłuższych ścian. W późnym Chalkolicie konstrukcje te osiągały nawet do 50 m2 podczas gdy w okresach wcześniejszych bardziej powszechne były budynki o wielkości 20 – 30 m2 (Banning 2010: 72). Pomimo, że broad-room sam w sobie jest dość prostą konstrukcją, często wykorzystywany był w o wiele bardziej skomplikowanych układach i występował w większych rozmiarach. Są też odstępstwa jak w Teleilat Ghassul (Tell 3) gdzie znajdowały się co najmniej trzy wielopomieszczeniowe budynki nie przypominające budynków w typie broad-room. Jeden z nich zawierał nawet do 15 połączonych ze sobą pomieszczeń. Zadaszona powierzchnia tego kompleksu wynosiłaby nawet ok 175 m2. Inny budynek z tego samego obszaru składał się z ośmiu pomieszczeń oraz przestrzeni interpretowanej jako miejsce na klatkę schodową. Zadaszona powierzchnia w jego przypadku mogła wynosić nawet 90 m2 (Banning 2010: 72). Domostwa znacznie większe od pozostałych występują też w Shiqmim i Bir es-Safadi (Banning 2010: 73). W Chalkolicie istnieje duże zróżnicowanie w układach samych osad, od podziemnych pomieszczeń łączonych korytarzami w północnym Negewie po asymetryczne układy wielu pomieszczeń łączonych dziedzińcami w dolinie Jordanu i liniowe „łańcuchy” domostw z wzgórz Golan. Pochówki wewnątrz domostw Pomimo, że obrządek pogrzebowy w Chalkolicie przybierał liczne formy ekstramuralne (pochówki w cystach kamiennych, dolmeny, ossuaria), spotykane są także pochówki w pomieszczeniach mieszkalnych. Przykładem mogą być tu Teleilat Ghassul (Banning 2010: 72) oraz podziemne struktury na stanowiskach z północnego Negewu. Fragmenty szkieletów ludzkich z kontekstu osadniczego stanowisk takich jak Bir es- Safadi, Shiqmim czy Abu Matar 84

często znajdowały się w jamach. Y. M. Rowan i D. Ilan (2013: 101) wskazują, że jamy grobowe w kontekście osadniczym mogły mieć charakter pierwotnego pochówku, przenoszonego następnie poza obręb osady. Hipoteza ta nie jest bezpodstawna, ponieważ z eneolitu znamy liczne pochówki wtórne w cystach kamiennych, dolmenach i jaskiniach oraz w glinianych ossuariach – nota bene często posiadających kształt domów. Dziedzińce Bardzo istotnym elementem osad tego okresu w południowym Lewancie były dziedzińce. Idea dziedzińca pojawia się po raz pierwszy w późnym neolicie, jednak to w następnej epoce jest powszechnie wykorzystywana i staje się swojego rodzaju znakiem rozpoznawczym wielu osad z tego okresu. Często sugeruje się, że dziedziniec był wspólną częścią kompleksu złożonego z kilku domostw, w których miałyby mieszkać pojedyncze rodziny, tworząc tym samym rozszerzoną rodzinę zgrupowaną wokół wspólnej przestrzeni. Hipoteza ta wydaje się prawdopodobna i należy podkreślić, że w tym samym czasie gdy mieszkańcy pojedynczych domów korzystali z jednego odgrodzonego od innych dziedzińca, używali również osobnych przestrzeni magazynowych. Wyjątkiem od tej reguły może być tutaj Tel Te’o, gdzie jak już wspominaliśmy znajdował się duży silos (o pojemności około 1.7 m3). Ulokowany był on zaraz przed wejściem do kompleksu budynków, być może na kolejnym dziedzińcu. Wydaje się mało prawdopodobne żeby znajdował się w przestrzeni publicznej (Banning 2010: 71), a więc zapewne pełnił rolę wspólnego magazynu rozszerzonej rodziny. Oprócz tego wyjątku nie spotyka się innych praktyk wspólnego magazynowania dóbr. Wydaje się jednak, że dziedzińce pod względem ekonomicznym nie łączyły kilku domostw w jedno duże gospodarstwo, choć najprawdopodobniej mieszkańcy takiego kompleksu współpracowali przy codziennych zadaniach i być może stanowili jednostkę wspólnie podejmującą decyzje (Banning 2010: 73). Niestety, jak wskazują analogie etnograficzne, tego typu zagadnienia bardzo trudno rozstrzygnąć na podstawie dowodów archeologicznych. W niektórych przypadkach członkowie społeczności dysponują licznymi pomieszczeniami i budynkami rozlokowanymi na przestrzeni całej osady (Horne 1994: 186-191). Dziedzińce niemal zawsze otoczone były murami oddzielającymi je od przestrzeni wspólnych, tym samym tworząc bezpieczne miejsce na trzymanie stad zwierząt. Należy pamiętać, że gospodarka tego okresu mocno opierała się na pasterstwie. Jedynie osady na wzgórzach Golan nie dostarczyły żadnych świadectw wskazujących na istnienie ogrodzonych dziedzińców. Jak wspomniano, domostwa w typie broad-room były tam połączone ze sobą krótszymi bokami tworząc rodzaj łańcucha, złożonego 85

z kilku domostw, które zdaniem C. Epstein (1998: 6-8) mieściły rozszerzone rodziny. „Łańcuchy” domostw często otwierały się na pustą przestrzeń mogącą tworzyć rodzaj dziedzińca, jednak wydaje się, że nie były w żaden sposób ogrodzone. Znajdowały się tam też osady liczące nawet po 40 domostw, jednak żadne z nich nie było znacząco większe od pozostałych, co skłoniło C. Epstein (1998: 6-8) do określenia charakteru społecznego jej mieszkańców jako egalitarnego i zorganizowanego przez klany. E. B. Banning (2010: 75) zauważa, że w Chalkolicie mamy do czynienia z co najmniej trzema możliwymi strategiami zabudowy osadniczej wykorzystującej dziedzińce. Pierwsza to autonomiczne pojedyncze domostwo wykorzystujące dziedziniec, na którym znajduje się przestrzeń magazynowa. Drugą strategią jest lokowanie wokół jednego dziedzińca wielu budynków, tworzących de facto jego granice swoimi murami zewnętrznymi. Trzecim typem jest układanie budynków na lub wokół dziedzińca otoczonego murem. Budynki przylegają wtedy swoimi ścianami do muru dziedzińca, są jego częścią lub znajdują się wewnątrz murów. W dwóch ostatnich strategiach poszczególne domostwa pomimo, że dzielą wspólny dziedziniec posiadają osobne przestrzenie magazynowe. Wyjątkowym typem który można zaliczyć do drugiej strategii są wspomniane wyżej tzw. „domy łańcuchowe” z obszaru wzgórz Golan, korzystające z wspólnej nieogrodzonej przestrzeni znajdującej się od frontu „łańcucha”. Przestrzenie magazynowe Istotnym elementem dla rozważań o urbanizacji południowego Lewantu jest przestrzeń magazynowa. Układ i lokalizacja silosów oraz pomieszczeń magazynowych może wiele powiedzieć o gospodarce mieszkańców poszczególnych domostw i całych osad. Urbanizacja to proces, w którym zmienia się między innymi charakter dystrybucji dóbr, przechodząc z poziomu domostwa na poziom osady. Z marksistowskiego punktu widzenia nadwyżki produkcyjne pozwalają uwolnić część siły roboczej, która może zająć się aktywnościami nierolniczymi. Wśród takich zajęć mogły być różnego rodzaju rzemiosła. Produkty będące wynikiem aktywności uprawianych na „pełen etat” miały coraz większą jakość i co za tym idzie wartość. Zgromadzenie tego typu dóbr przez pojedyncze osoby czy rodziny mogło przyczynić się do powstania stratyfikacji społecznej wewnątrz osad (Lewis 1954; Levy 1993). Niestety określenie zasięgu przestrzeni magazynowych jest często bardzo trudne. Informacje na temat różnic w skali i organizacji zachowanych magazynów są wyrywkowe. Należy pamiętać, że do oceny ilości i jakości gromadzonych dóbr należy dodać te trudno lub niewykrywalne metodami 86

archeologicznymi. Można założyć, że w domostwach oprócz silosów służących przede wszystkim do magazynowania produktów rolniczych istniały zapewne też miejsca do przechowywania innych produktów spożywczych. Suszone mięso, sery czy zioła mogły być podwieszane np. na konstrukcjach dachowych. Pasterstwo było wówczas bardzo istotne z gospodarczego punktu widzenia, a wielkość stad przekładająca się na ilość produktów wytwarzanych przez dane domostwo/rozszerzoną rodzinę jest trudna lub wręcz niemożliwa do oszacowania. Nie możemy być również pewni, które jamy i silosy były faktycznie wykorzystywane do przechowywania produktów rolnych. Czy były używane w tym samym czasie, czy np. w różnych porach roku. Czy były wykorzystywane do przechowywania ziaren lub też innego rodzaju produktów żywnościowych. Wreszcie z większości stanowisk brakuje danych na temat pojemności takich obiektów (Banning 2010: 76). Najbardziej charakterystyczną formą magazynów w Chalkolicie były wkopane w ziemię, wybrukowane silosy. Takie konstrukcje znane są na terenie całego południowego Lewantu już w wcześniejszych okresach. Są przesłanki wskazujące, że co najmniej jedną z funkcji silosów było przechowywanie ziaren. Na wzgórzach Golan (stanowisko nr 18 w pobliżu ‘Ain al-Faras) w jednym z silosów odkryto zwęglone ziarna pszenicy oraz fragmenty pestek oliwek. Oprócz silosów znane są także inne instalacje interpretowane jako magazynowe: niewielkie pomieszczenia (np. w Abu Hamid), ceglane i gliniane „kosze”, a także brukowane platformy (jak w Pelli) (Banning 2010: 76). Wspomniane urządzenia i zajmowane przez nie przestrzenie w obrębie jednej osady różnią się wielkościami. Mimo, że często niełatwo jest powiązać takie obiekty z konkretnym domem, to można założyć, że poszczególne rodziny różniły się pod względem możliwości magazynowania. Różnice tego typu mogły wpływać na społeczno- ekonomiczne rozwarstwianie się mieszkańców osad. Zauważa to również S. J. Bourke (2001: 120) podając jako przykład znaczne zróżnicowanie w wielkości przestrzeni magazynowych wewnątrz domostw na tellu nr 3 w Teleilat Ghassul. Drogi Analizując plany chalkolitycznych osad można zauważyć różnego rodzaju ciągi komunikacyjne. Przykładem jest Teleilat Ghassul gdzie odkryto brukowane drogi i alejki. Szczególnie czytelne są te na tellu nr 1 (poziom IV) oraz w kilku częściach tellu nr 3 na poziomach IV A i IV B. Plan stanowiska Shiqmim oraz plan fazy III w Tell Abu Hamid, zdają się też wskazywać na istnienie siatki ulic. Mogą o tym świadczyć kąty proste połączeń murów otaczających dziedzińce oraz równoległy układ budynków (Banning 2010: 77). Zakładając, że 87

ciągi komunikacyjne wewnątrz osad były powszechne należy zadać pytania: kto był odpowiedzialny za ich budowę i kto kierował pracami. Ważny jest również problem: kto i jak często reperował drogi oraz podejmował odpowiednie decyzje w tej kwestii. Odpowiedź na te pytania mogłaby świadczyć o pojawieniu się procesów urbanizacyjnych oraz potwierdzić istnienie władz planujących i egzekwujących komunalne przedsięwzięcia na rzecz osady. Zakładając, że drogi wewnątrz osad wyewoluowały ze ścieżek, które pierwotnie prowadziły do rzeki lub innych zabudowań, można założyć, że nie były własnością jednego domu czy kompleksu domostw. Co więcej, te kompleksy odgradzały się od ulic i wykorzystywały je często jako śmietniska. Wydaje się jednak, że często domy dobudowywano w taki sposób by nie blokować pierwotnego ciągu komunikacyjnego, który następnie był ulepszany (np. poprzez brukowanie). Powstają pytania czy mieszkańcy domostw przylegających do ulic uczestniczyli w ich utrzymywaniu i na jakich zasadach oraz kto był właścicielem ulic, wymagających niewątpliwie zainwestowania w siłę roboczą i materiał budowlany. Bardziej geometryczny układ ulic taki jak w Shiqmim czy Abu Hamid (faza III) może sugerować pewien poziom planowania na poziomie całej osady. Niestety odkryte fragmenty osad są zbyt małe by stwierdzić to bez wątpliwości. Być może również dobudowywanie kolejnych domostw przy zachowaniu układu liniowego mogło wymagać tego typu planowania (Banning 2010: 77). 88

5.2. Urbanizacja, stratyfikacja i organizacja społeczna w epoce Chalkolitu w świetle architektury Na podstawie analizy architektury osadniczej można dostrzec, że okres Chalkolitu w południowym Lewancie był czasem formowania się większych niż dotychczas i bardziej zorganizowanych osad. Sugeruje to, że zasiedlanie stosunkowo niewielkich przestrzeni przez większe grupy ludzi musiało mieć istotne zalety. Pomimo, że w architekturze często nie widać znacznego zróżnicowania wewnętrznego osad, pojawiają się pojedyncze budynki o większych rozmiarach. Inne z kolei są interpretowane jako kultowe (Teleilat Ghassul) lub nawet publiczne (Shiqmim). Funkcjonują także wyraźnie widoczne przestrzenie wspólne jak np. ulice znajdujące się pomiędzy budynkami czy ich kompleksami. Niestety określenie funkcji i charakteru takich obiektów często opiera się na szczątkowych danych i jest trudne do udowodnienia. Tym niemniej częstotliwość występowania tych elementów w układach osadniczych omawianego okresu jest dowodem na istotną zmianę w postrzeganiu przez ówczesnych ludzi przestrzeni osad. Należy wziąć pod uwagę możliwość, że z czasem pojawia się pewien poziom odgórnego planowania i zarządzania przestrzenią osad na co mogą wskazywać układy ulic, uporządkowany plan zabudowy (Abu Hamid, Shiqmim) oraz pojawianie się studni i instalacji wodnych (Abu Hof, Hujajrat al-Ghuzlan). Charakter zabudowy wokół dziedzińców otoczonych murami (Teleilat Ghassul, Abu Hamid, Tel Te’o) czy dobudowywanie domostw do kompleksu „łańcuchów” na wzgórzach Golan wskazuje na konkretne tradycje architektoniczne. Mogły one wyrażać się poprzez zasady budowy obowiązujące w konkretnej osadzie. Podobnie jak można zastanawiać się nad kontrolą i nadzorem przestrzeni wspólnych, można również zadać pytanie na temat egzekwowania jakichś zasad zabudowy. Z jednej strony silna tradycja kulturowa mogła być kultywowana bez nadzoru, z drugiej jednak na stanowiskach rozrastających się nawet do 10 ha mieszkała najprawdopodobniej taka ilość osób, że można założyć pojawienie się jednostek próbujących wyłamać się z narzuconego kulturowo schematu. Powstaje w związku z tym pytanie o model organizacji społecznej. Jak już wspominano często społeczności chalkolityczne w południowym Lewancie przedstawia się jako egalitarne (Epstein 1998: 6-8; Gilead 1986; 1988; 1993). Jednak podkreśla się również, że różnorodność układów przestrzennych osad, praktyk pogrzebowych oraz przedmiotów prestiżowych może wskazywać na pojawienie się społeczności hierarchicznych przynajmniej w niektórych z opisanych regionów (Rowan 2014: 89

234). Inni badacze uznają społeczności chalkolityczne za strukturę wodzowską lub też „kolektywne wodzostwo”, w którym dominowały wertykalne relacje produkcji i wymiany (Levy 2007: 47). Wodzostwo mogło być też oparte o poziom zamożności, pozwalający elicie kontrolować dobra prestiżowe przeznaczone na wymianę służącą cementowaniu relacji społecznych i demonstrowaniu władzy (Levy 2007: 47). W takim układzie dominowałyby horyzontalne relacje, w których wodzowie utrzymywaliby kontrolę nad pracą i produkcją. T. E. Levy wskazuje również, że te dwa systemy społeczno-ekonomiczne nie musiały się wykluczać i były jednocześnie wykorzystywane przez wodzów w celu budowania swojej pozycji. W architekturze możemy dostrzec elementy wskazujące na różnice w poziomie zamożności domostw i nieliczne przykłady budynków interpretowanych jako publiczne oraz świątynne. Pojawienie się hierarchii społecznej wydaje się prawdopodobne w odniesieniu do niektórych regionów geograficznych. Czy hierarcha ta mogła przekładać się na zarządzanie osadą i czy wykraczała poza jej obszar? Niektórzy uczeni (por. np. Levy, Alon 1982; Levy 1983) są zwolennikami tezy, że przynajmniej w północnym Negewie mamy do czynienia ze społeczeństwem wodzowskim, w którym funkcjonowały centra koordynujące społeczne, ekonomiczne i rytualne aktywności w regionie. Na podstawie dystrybucji przestrzennej stanowisk w tym regionie, przy wykorzystaniu Teorii Miejsca Centralnego ci sami badacze udowadniają istnienie modelu dwupoziomowej hierarchii między osadami regionu. W silnej opozycji do tej hipotezy stanął R. Fletcher (2007: 5), w którego opinii jego poprzednicy wykorzystali dostrzegane przez siebie układy sieci osadniczych do podparcia zbyt daleko wysuniętych wniosków. Jego zdaniem mniejsze osady, które miały podlegać większym (np. Shiqmim) nie były im współczesne (Fletcher 2007: 6). Podkreśla, że opublikowane daty C14 (Levy et al. 2006: 41) nie potwierdzają istnienia sieci osadniczej złożonej z większych i mniejszych osad funkcjonujących w tym samym czasie. Po dokonaniu własnej analizy przestrzennej układu osadniczego w północnym Negewie R. Fletcher (2007: 15) dochodzi do wniosku, że „niezwykle trudno wspierać tezę o istnieniu dynamicznego regionalnego systemu wodzowskiego na podstawie danych które posiadamy”. Bez względu na to czy taki system funkcjonował czy nie, z pewnością na poziomie samych osad możemy dostrzec pierwsze oznaki zróżnicowania społecznego i mechanizmów funkcjonujących w późniejszych protomiejskich i miejskich osiedlach ludzkich. Można tu wymienić tworzenie przestrzeni wspólnych oraz prawdopodobne (przynajmniej w niektórych przypadkach) planowanie układu osady oraz kolektywne przedsięwzięcia budowlane jak drogi i systemy irygacyjne. Jednocześnie brakuje oznak wskazujących na redystrybucję dóbr na 90

poziomie osady i tym bardziej sieci osadniczej – cechy charakterystycznej dla późniejszych organizmów politycznych administrujących miastami. 91

6. Architektura osadnicza z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie Okres Predynastyczny w północnym Egipcie można podzielić na dwa etapy. Pierwszy związany był z rozwojem lokalnej kultury dolnoegipskiej funkcjonującej na tym obszarze od końca późnego neolitu (ok. 3900 p.n.e.) po początek fazy Nagada IID (ok. 3300 p.n.e.) w którym rozpoczął się proces ekspansji kulturowej z południa kraju (por. Dee et al. 2013: 8; Fig. 4). Drugi etap związany był z procesami unifikacji kulturowej i politycznej całego Egiptu oraz powstaniem państwa terytorialnego najprawdopodobniej pod rządami jednego władcy (ok. 3300 – 3000 p.n.e.). Generalnie akceptuje się pogląd mówiący, że proces urbanizacji w Egipcie wraz z towarzyszącym mu rozwojem architektury mieszkalnej oraz kultowej i/lub administracyjnej przypada na okres Nagada IIIA (por. Moeler 2016: 62). Badania archeologiczne potwierdzają, że egipskie osady nabierają charakteru miejskiego i cechują się licznymi elementami wspólnymi, takimi jak budownictwo z cegły mułowej stosowane na masową skalę, wydzielone obszary produkcyjne, budynki o charakterze kultowym i/lub administracyjnym, a w niektórych przypadkach mury oddzielające części osad oraz wydzielone wewnątrz kompleksy architektoniczne (Moeler 2016: 62). Jednak z drugiej strony dzięki ostatnim pracom wykopaliskowym (szczególnie w regionie Delty Nilu) można wysunąć wniosek, że zjednoczenie państwa egipskiego ok 3100 p.n.e. nie było warunkiem sine qua non dla rozwoju procesów urbanizacyjnych i powstania gęstej zabudowy osadniczej w północnym Egipcie. Już w okresie funkcjonowania kultury dolnoegipskiej w osadach widoczne są gęste układy zabudowy z wydzielonymi przestrzeniami produkcyjnymi i mieszkalnymi (por. Karmowski 2018). W literaturze przedmiotu często okres ten opisuje się przyjmując narrację przedstawiającą obszary południowego Egiptu jako bardziej rozwinięte, skąd miał wyjść impuls rozwoju cywilizacyjnego. Trend podobnych zmian dotarł na północ, co bez wątpienia widoczne jest w kulturze materialnej. Na przestrzeni lat pojawiały się hipotezy mówiące o zbrojnym podboju Egiptu Dolnego przez Egipt Górny (np. Petrie 1920, Breasted 1931), jednak z czasem w literaturze zaczął dominować pogląd wskazujący na pokojową asymilację kulturową społeczności z południa i północy (np. Buchez i Midant-Reynes 2007). Wraz z dynamicznym rozwojem polityczno-społecznym towarzyszącymi powstaniu państwa egipskiego, rozwijało się również osadnictwo i procesy urbanizacyjne. 92

Ogólna charakterystyka architektury osadniczej z okresu Predynastycznego na terenach północnego Egiptu Rozwój społeczności północnego Egiptu w drugiej połowie 4 tys. p.n.e. widoczny jest wyraźnie w architekturze tego okresu. W kulturze dolnoegipskiej w osadach dominują konstrukcje z materiałów nietrwałych (organicznych) i mułu, niekiedy wkopywane w grunt. Zabudowę lokowano głównie na kulminacjach gezir. W warstwach archeologicznych pozostałości po tego typu budowlach często widoczne są jedynie w postaci licznych rowków, dołków posłupowych oraz jam (niekiedy dodatkowo wyłożonych syltem), których funkcje w wielu wypadkach nie są całkowicie zrozumiałe (Chłodnicki 2012b, Chłodnicki i Geming 2012: 91, Ciałowicz 2012a: 149). W architekturze dolnoegipskiej występuje duża różnorodność w kształcie, formie, wielkości i orientacji budynków. Brak uniformizacji, przynajmniej po części, wynikał z charakteru wykorzystywanych w konstrukcji materiałów organicznych takich jak trzcina, maty trzcinowe, wiklina i drewno, które z natury nie są komponentami o ustandaryzowanych rozmiarach i właściwościach. W początkach okresu Predynastycznego budownictwo mieszkalne miało plany owalne i prostokątne. Z czasem wyraźnie dominuje architektura o kątach prostych, jedynie z akompaniującymi strukturami o kształcie owalnym. W architekturze osadniczej tego okresu zdecydowanie wyróżnia się budownictwo z Maadi. Domostwa na tym stanowisku były wkopane zdecydowanie głębiej (nawet do 2 – 3 m) niż struktury półziemiankowe z pozostałych stanowisk kultury dolnoegipskiej. W ich konstrukcji, częściowo wykorzystano kamienie i cegły mułowe, nie stosowane na innych stanowiskach północnoegipskich (Rizkana i Seeher 1989: 49 – 55). Jest to jednak odosobniony przykład często porównywany do późnochalkolitycznej architektury z doliny Berszewa w południowym Lewancie (Perrot 1995, Watrin 2000). Mniej więcej od okresu współczesnego Nagada IIC w Delcie Nilu rozpoczyna się stosowanie w budownictwie osadniczym na szeroką skalę cegły mułowej. Cegła staje się wówczas najpopularniejszym budulcem, szybko zastępując materiały organiczne w roli głównego elementu konstrukcyjnego. Trzcina, maty trzcinowe, drewno i wikliniarstwo wciąż wykorzystywane są w zabudowie osad w formie elementów towarzyszących i wykończeniowych. Z pewnością wykorzystywane były również do konstruowania zabudowy gospodarczej takiej jak struktury magazynowe czy zagrody dla zwierząt, niemniej po okresie Nagada IIC większość budowli osadniczych wzniesiono z cegły mułowej. Od tego czasu w architekturze widać zdecydowaną uniformizację kształtów. Dominują formy prostokątne z okrągłymi strukturami pełniącymi funkcje magazynowe. 93

Podział osad na różne części widoczny jest jeszcze w okresie stosowania w budownictwie materiałów nietrwałych. Coraz wyraźniej widoczne są strefy produkcyjne, kultowe i/lub administracyjne oraz mieszkalne występujące w uporządkowanym układzie zabudowy. Zauważalna jest tendencja powstawania osiedli mieszkalnych o wyższej gęstości zaludnienia, wzrastająca specjalizacja rzemieślnicza wewnątrz osad oraz duże obszary produkcyjne i magazynowe. Te ostatnie, jak się zdaje, oprócz zaspokajania potrzeb lokalnej społeczności wykorzystywane były także w dalekosiężnej wymianie handlowej oraz gromadzeniu i redystrybucji dóbr na większą niż dotychczas skalę (Moeler 2016: 62). Po zastosowaniu cegły mułowej podziały stref wewnątrz osad stają się coraz wyraźniejsze i powszechniej stosowane. Sieć osadnicza Na wstępie opisu sieci osadniczej północnego Egiptu w okresie Predynastycznym należy zaznaczyć, że niestety nie wszystkie obszary tego rejonu zostały przebadane z równą intensywnością (Hendrickx i van den Brink 2002: 347). Trzeba mieć na uwadze, że obraz osadnictwa wyłaniający się z dotychczas przeprowadzonych badań jest najprawdopodobniej zaburzony i wykazuje nadreprezentację gęstości osadniczej w niektórych regionach przy jednoczesnej (prawdopodobnie sztucznej) anekumenie w pozostałych (Butzer 2002: 91). Zdaniem Butzer’a (2002: 91) występowanie osadnictwa Predynastycznego na pół-bagiennych wówczas obszarach Delty Nilu w pasie pomiędzy Mendes i Minshat Abu Omar sugeruje dostosowanie się osadnictwa do tego typu środowiska. Możliwe zatem, że w pozostałych obszarach Delty o podobnych warunkach środowiskowych, a także innych teoretycznie bardziej dogodnych, również funkcjonowała sieć większych i mniejszych osad. Kolejny problem stanowią warunki geologiczne. Większość Predynastycznych (a także późniejszych) osad, obecnie znajduje się (ze względu na preferowane lokalizacje nadrzeczne) pod grubą warstwą aluwium, na terenach współczesnych pól uprawnych lub pod współczesnymi zabudowaniami miejskimi. Przyczynia się to w skali całego Egiptu do dysproporcji pomiędzy dużą ilością odkrytych stanowisk o charakterze cmentarzyskowym, w stosunku do mniejszej liczby stanowisk o charakterze stricte osadniczym (Karmowski 2015: 66). Cmentarzyska, zakładano najczęściej na wzniesieniach, poza strefą rolniczą i osadniczą, co znacząco wpłynęło na lepszy stan ich zachowania (Butzer 2002: 91). Kolejnym problemem stojącym na przeszkodzie w dogłębnym przebadaniu sieci osadniczej są ograniczone możliwości prowadzenia badań archeologicznych zarówno na obszarze Synaju (z uwagi na niestabilną sytuację polityczną i możliwe zagrożenia terrorystyczne) jak i na pozostałych obszarach Egiptu 94

w ogóle, z uwagi na ograniczenia wprowadzane przez Ministerstwo Starożytności i służby bezpieczeństwa tego kraju (Maksoud 1989: 173). Często, tak jak w przypadku wspomnianego obszaru Synaju, jesteśmy zmuszeni odwoływać się do badań przeprowadzonych niemal pół wieku temu (Oren 1973). Podczas badań powierzchniowych przeprowadzonych przez zespół E. Orena wzdłuż wybrzeża północnego Synaju, odkryto 250 stanowisk z śladami osadnictwa datowanymi na drugą połowę 4 tys. p.n.e. (Yekutieli 2002: 424). Ilość materiału ceramicznego odkrytego podstawie materiału, (Yekutieli na każdym z nich wyraźnie różniła się. Ponad 40 stanowisk wyznaczono na odkrycia tylko jednego fragmentu ceramiki, inne zawierały znaczniejsze ilości a największe (B-50) przyniosło odkrycie ponad 1200 fragmentów ceramiki 2002: 424). Większość ze stanowisk manifestowała się jedynie jako koncentracja skorup ceramicznych na powierzchni ziemi pomiędzy piaskowymi wydmami występującymi w tym obszarze. Na niektórych pojawiły się także narzędzia krzemienne oraz proste instalacje z kamienia. O wiele rzadszym znaleziskiem były ślady mocno zerodowanych cegieł mułowych, mogących świadczyć o istnieniu w tych miejscach ubogiej architektury o charakterze trwalszym niż tymczasowe schronienia (Yekutieli 2002: 424). Na stanowiskach z północnego Synaju występowały zarówno egipskie jak i południowo-lewantyńskie formy naczyń, ze zdecydowaną przewagą typów o proweniencji egipskiej (Oren 1973, 1989). Północny pas przybrzeżny na Synaju jest uważany za główną drogę łączącą tereny Egiptu i Lewantu w okresie Predynastycznym (Braun 2013: 340; Fig 1). Jest więc możliwym, że pozostałości osadnicze odkryte przez Orena są śladem po niegdyś funkcjonującej sieci punktów postojowych na popularnej trasie pomiędzy dwoma regionami. Na podstawie obecnego stanu badań widzimy, że w Delcie Nilu społeczności kultury dolnoegipskiej swoje osady lokowały nieznacznie powyżej poziomu terenów zalewowych. W związku z tym osadnictwo gromadziło się głównie na wzniesieniach gezir, wysokich plateau i terasach rzecznych (Butzer 2002: 83). Szczególna koncentracja stanowisk została odkryta we wschodniej Delcie gdzie zlokalizowano kilkanaście stanowisk osadniczych datowanych na okresy Pre i Proto- dynastyczny takich jak: Mendes, Tell Daba’a, Tell es-Samara, Gezira el- Faras, Tell el-Farcha, Tell el- Murra, Tell el-Ain, Kom Om Sir, Tell Gandiya, Umm el-Zaiyat, Tell Ghereir, Kufur Nigm, Tell Abu Dawud, Tell el-Iswid, Tell Ibrahim Awad, Tell el- Masha’la, Tell el-Dab’a czy Minshat Abu Omar (por. Hendrickx i van der Brink 2002: 384; Fig. 23.7). W porównaniu z pozostałymi częściami północnego Egiptu obszar ten cieszył się zdecydowanie większym zainteresowaniem badawczy. W latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia na międzynarodowy rynek antykwaryczny zaczęły napływać przedmioty datowane na 95

późny okres Predynastyczny, których miejscem pochodzenia miała być właśnie wschodnia Delta Nilu. Niektóre z nich zostały zakupione przez Staatliche Sammlung Agypticher Kunst w Monachium, które jednocześnie zainicjowało rekonesans badawczy w tym obszarze w poszukiwaniu dokładnego miejsca pochodzenia zakupionych zabytków. Zaowocowało to odkryciem stanowiska Minshat Abu Omar w 1966 roku. Dziesięć lat później powstał zespół badawczy Munich East Delta Expedition, który rozpoczął wykopaliska na wyżej wspomnianym stanowisku (Wilkinson 1999: 18) oraz rekonesans archeologiczny i kwerendy w lokalnych muzeach (Krzyżaniak 1989). Trend ten został podtrzymany badaniami powierzchniowymi przeprowadzonymi w latach 1984 – 87 przez zespół z Uniwersytetu w Amsterdamie (van den Brink 1993: 296), który swoje działania skupił w obszarze prowincji Sharqiya. Kolejne badania powierzchniowe we wschodniej Delcie Nilu przeprowadził włoski zespół Centro Studi e Ricerche Ligabue z Wenecji w roku 1987. Badania powierzchniowe w rejonie rozciągającym się pomiędzy Mendes, Gezira Sangaha, San el-Hagar i dawną Tanicką odnogą Nilu w prowincjach Daqahliya i Sharqiya umożliwiły zadokumentowanie 31 stanowisk (w tym 14 wcześniej nieznanych). Na ośmiu z nich odkryto formy ceramiczne datowane na okres Proto- i Wczesnodynastyczny (Chłodnictki et al. 1992a: 46 – 52 ; 1992b: 172 – 173). W 2009 roku kolejne badania powierzchniowe w prowincji Sharqiya przeprowadził zespół badawczy z Uniwersytetu Jagiellońskiego (Jucha 2009). Obecnie wciąż trwają prace wykopaliskowe polskich archeologów z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Muzeum Archeologicznego w Poznaniu (Tell el-Facha i Tell el Murra) rozpoczęte w tym rejonie w roku 1998. Ponadto na terenie wschodniej Delty Nilu okres Predynastyczny był i w niektórych przypadkach wciąż jest badany wykopaliskowo przez zespoły z Institut Français d’Archéologie Orientale w Kairze (stanowiska Tell el Iswid, Tel es Samara oraz Kom el Chilgan obecnie badane przez ekspedycję Ministerstwa Starożytności Egiptu), Universiteit Leiden (stanowisko Tell Ibrahim Awad- ostatnie badania w 2014 roku), University College London (stanowisko Kafr Hassan Dawood) oraz Ministerstwo Starożytności Egiptu (liczne badania o charakterze ratowniczym w całym regionie). Obszary zachodniej Delty Nilu niestety nie cieszyły się podobnym poziomem aktywności terenowej badaczy zajmujących się okresem Predynastycznym. W roku 1983 Deutsches Archäologisches Institut rozpoczął wstępne powierzchniowe geologiczne w obszarze wokół Tell el-Fara’in (starożytne przeprowadził rekonesans na kilku wzgórzach osadniczych w badania archeologiczne i Buto). Niemiecki zespół celu ustalenia chronologii obszaru, po którym w 1985 roku rozpoczął badania wykopaliskowe na głównym stanowisku 96

(von der Way 1984, 1986, 1987). W sąsiedztwie odnotowano jedynie dwa inne stanowiska na których występował materiał Predynastyczny: Ezbet el- Qerdachi i Konasiyet es- Sardushi (Wunderlich et al. 1989). Skromne ślady osadnicze kultury dolnoegipskiej odnotowano również w Sais (San el-Hagar) podczas badań przeprowadzanych przez Egyptian Exploration Society (Wilson 2006a: 86 – 88). Niewiele wiemy o osadnictwie okresu Predynastycznego w południowej części północnego Egiptu. Oprócz wyżej wspomnianych przeszkód badawczych, w tym regionie dodatkowe problemy stwarzają intensywny rozwój współczesnego osadnictwa w Kairze i jego okolicach oraz fakt, że występują tutaj liczne i duże stanowiska archeologiczne z okresów późniejszych. Jedynym lepiej poznanym stanowiskiem osadniczym jest Maadi (Hartung 2004, 2006, 2007, 2013) stanowiące zarazem wyjątkowy w skali pozostałych przykład stanowiska osadniczego z odmiennym typem architektury uważanym za przejaw wpływów kulturowych z południowego Lewantu (Rizkana i Seher 1989: 49 – 56; Rowan i Golden 2009: 29 – 33). Wydaje się, że sieć osadnicza okresu Predynastycznego w północnym Egipcie była dość dobrze rozwinięta choć, z wielu przyczyn, nie najlepiej rozpoznana. Można założyć, że podobne zagęszczenia stanowisk osadniczych, jak to znane z wschodniej Delty, występowały także w innych miejscach regionu. Warto dodać, że odległość między sąsiadującymi stanowiskami we wspomnianym skupisku nie przekraczają najczęściej 10 km. Dobrze udokumentowany w materiale zabytkowym handel dalekosiężny zarówno z Górnym Egiptem jak i Lewantem (por. Mączyńska 2013: 109) sugeruje, że predynastyczne społeczności z północnego Egiptu dobrze znały swoje najbliższe otoczenie, a także co najmniej posiadały wiedzę o odległych obszarach z którymi prowadziły wymianę handlową. Wysoki poziom przystosowania gospodarczo- ekonomicznego (por. Mączyńska 2013: 101 – 111) do charakterystycznych warunków panujących wówczas w Delcie Nilu dodatkowo pozwalają zakładać większe niż obecnie rozpoznane zagęszczenie osadnictwa w tym regionie. Architektura osadnicza z obszaru Synaju Jak już wspomnieliśmy obszar Synaju niestety nie doczekał się wielu badań stanowisk datowanych na okres WB I. W roku 1972 systematyczne badania powierzchniowe w północnym Synaju pomiędzy Wadi el-Arish i kanałem Sueskim rozpoczął zespół z Uniwersytetu Ben Guriona w Berszewie pod kierownictwem E. D. Orena (1973). Wydzielono siedem stref o wielkości około 10 do 30 km2 które były oddalone od siebie o maksymalnie 30 97

km. Większość stanowisk z materiałem datowanym na późny okres Predynastyczny/WB I znajdowało się w obszarach wokół El-Arish, El-Meidan, Nahal-Yam, Salamaneh i Pelusium- Qantara (Oren 1973: 200). W pierwszym z obszarów (El –Arish) odkryto ok. 50 stanowisk na przestrzeni 10 km2. Były one oddalone od siebie o zaledwie 50 do maksymalnie 400 m (Fig. 6.1). Podobny układ odnotowano w obszarach Nahal Yam i Salamaneh. Prawdopodobnie cały pas północnego Synaju był pokryty punktami osadniczymi z tego okresu. Stanowiska najczęściej lokowane były na zachodnich i północno-zachodnich zboczach nieaktywnych już wydm oraz pomiędzy diunami w płytkich zagłębieniach chroniących przed wiatrem. Wielkość tych stanowisk waha się od 0.1 do 1.5 ha (Oren 1973: 200). Większość z nich zawierała jedynie koncentracje materiału ceramicznego, jednak na niektórych odkryto także ubogie instalacje z nieopracowanych kamieni, ślady po zerodowanych cegłach mułowych oraz większe narzędzia kamienne (Yekutieli 2002: 424). Odkryto także ślady osadnicze w postaci obszarów przepalonej ziemi czy pozostałości instalacji do przygotowywania pożywienia takich jak piece z gliny (Oren 1973: 200). Wszystko to wskazuje na osadnictwo o charakterze epizodycznym, najprawdopodobniej jakiegoś rodzaju tymczasowe obozowiska służące za miejsca postoju dla karawan wędrujących pomiędzy Egiptem a Lewantem. Niewielkie odległości pomiędzy stanowiskami mogą wskazywać na swoisty charakter palimpsestu obozowisk zakładanych przez podróżujące grupy w znanych obszarach postojowych. Brak pozostałości trwalszych struktur osadniczych może świadczyć o dość prowizorycznym charakterze tego szlaku handlowego w 4 tys. p.n.e. Z obecnego stanu badań wynika, że brakowało na nim zarządzanych odgórnie stacji postojowych czy faktorii mogących pełnić rolę pośrednika w handlu pomiędzy dwoma regionami. 98

Architektura osadnicza we wschodniej Delcie Nilu Tell Ibrahim Awad W latach 1984 – 87 archeologiczne i paleogeograficzne badania powierzchniowe przeprowadzone we wschodniej Delcie przez Uniwersytet w Amsterdamie przyniosły odkrycie licznych stanowisk archeologicznych. Wśród nich znajdowało się Tell Ibrahim Awad (van den Brink 1987), położone na południe od współczesnej miejscowości Umm Agram w centralnej części wschodniej Delty Nilu, ok. 12 km na północ od Faqus i zaledwie 2 km również w kierunku północnym od stanowiska Qantir identyfikowanego jako starożytne Pi-Ramesse (van Haarlem 2000: 13). Tell znajduje się w niższej partii geziry Umm ‘Agram, dziś przykrytej warstwą aluwialną oraz otoczonej polami uprawnymi. Najwyżej położony obszar stanowiska znajduje się obecnie jedynie 2 m nad powierzchnią terenów uprawnych. Jak zakłada W. M. van Haarlem (2000: 13) w okresie predynastycznym różnica poziomów była wyższa. Dodaje, na podstawie informacji przekazywanych przez mieszkańców, że w latach osiemdziesiątych XX w. centralna część tellu została zniwelowana dla założenia sadu drzewek owocowych przez rolnika z Umm Agram. Od jego nazwiska: Ibrahim Awad stanowisko wzięło swoją obecną nazwę (van Haarlem 2000: 13). W 1986 rozpoczęto tam pierwsze badania wykopaliskowe. Dwa sondaże założono na cmentarzysku z okresu I dyn. oraz w świątyni z czasów Średniego Państwa. Regularne badania wykopaliskowe z ramienia N.E.F.A.R.E. (Netherlands Foundation for Archaeological Research in Egypt) na dobre ruszyły od roku 1988 (van Haarlem 2000: 13). W ich wyniku wydzielono siedem głównych faz datowanych na okresy: Predynastyczny, Wczesnodynastyczny, Stare Państwo, Pierwszy Okres Przejściowy oraz Średnie Państwo (van den Brink 1992: 45; Tab. 1). Najwcześniejsze jak dotąd odkryte na stanowisku pozostałości osadnicze datowane są na okres współczesny Nagada IId (van der Brink 1992: 53). W Tell Ibrahim Awad warstwy zawierające pozostałości osadnictwa z tego okresu przypisane zostały do fazy 7. Odkryto w nich liczne jamy zasobowe, wyłożone syltem dołki posłupowe będące pozostałościami konstrukcji z materiałów nietrwałych oraz paleniska (van den Brink 1992: 53). Niestety, jak słusznie zauważyła A. Mączyńska (2013: 90), badacze tego stanowiska w publikacjach najwięcej uwagi poświęcali późniejszym okresom, w tym w szczególności pozostałościom świątyni z okresu Starego i Średniego Państwa, umieszczając jedynie skromne opisy najstarszych warstw osadniczych. Do kolejnej fazy stanowiska (faza 6) zalicza się warstwy osadnicze datowane na okres Nagada III a-b. Odkryto w nich pozostałości dużego budynku o orientacji północny wschód – południowy zachód (Fig. 6.2). Konstrukcja została 99

zbudowana zaraz nad pozostałościami z okresu kultury dolnoegipskiej, częściowo zaburzając warstwy fazy 7. Jak pisze van den Brink (1992: 52) „w układzie budynku można było wyznaczyć kilka faz architektonicznych”. Z budynkiem związanych było kilka instalacji takich jak okrągłe palenisko otoczone wieńcem z cegieł mułowych układanych pionowo (na węższych bokach - główkach) (Fig. 6.3), paleniska bez obstawy ceglanej w których wciąż in situ znajdowały się naczynia piecowe oraz kilka okrągłych silosów ceglanych (van den Brink 1992: 52). Mury wspomnianego budynku posiadały grubość nawet do 1.2 m i na odkrytym obszarze wykopaliskowym niektóre z nich odkryto do długości do 15.5 m. W najwcześniejszych warstwach tej fazy, w najbliższym otoczeniu budynku odkryto niewielkie zwężające się ku dołowi, wyłożone mułem dołki o średnicy ok. 35 cm i podobnej głębokości (van den Brink 1992: 52). Być może stanowią one pozostałości po konstrukcjach z materiałów nietrwałych wykorzystujących pionowe podpory z drewna. Istnieje także możliwość, że są to ślady po jakiegoś rodzaju nietrwałej konstrukcji dostawionej do budynku z cegły mułowej (np. jakiegoś rodzaju ogrodzenia lub podcieni). W trakcie badań odkryto, że pod znajdującymi się na powierzchni pozostałościami świątyni z okresu Średniego Państwa znajdują się wcześniejsze założenia o charakterze kultowym. Najwcześniejsze z nich jest datowane na późny okres Predynastyczny (por. niżej). Mendes Stanowisko znane także pod arabską nazwą Tell el-Rub’a znajduje się we wschodniej Delcie Nilu, ok. 85 km na południe od obecnej linii brzegowej morza Śródziemnego i około 30 km na wschód od koryta Damietty. W starożytności Mendes najprawdopodobniej było położone nad jedną z większych odnóg Nilu, dzięki czemu potencjalnie posiadało połączenie komunikacyjne zarówno z południową częścią kraju jak i z morzem Śródziemnym (Bietak 1975: 110). Stanowisko o bogatej historii osadnictwa, najbardziej rozpoznawalne jest dzięki pozostałościom z okresów Saickiego i Późnego, z którego pochodzą monumentalne naosy będące najbardziej charakterystycznym elementem obecnego krajobrazu tego obszaru. Mendes było ważnym ośrodkiem wspominanym w tekstach z okresów Starego Państwa, Pierwszego Okresu Przejściowego i Średniego Państwa (Brewer i Wenke 1992: 193). Na stanowisku w dwóch wykopach sondażowych odkryto także pozostałości z późnego okresu Predynastycznego. Pierwsze systematyczne badania wykopaliskowe przeprowadzone w latach 1964 i 1966 skupiały się na odkrywaniu warstw z okresu XXVI dyn. Wykopaliska te przyniosły 100

także odkrycia datowane na okres Wczesnodynastyczny i Starego Państwa (Hansen 1967, Lilyquist 1967). Kolejne eksploracje skupiające się tym razem na wczesnych okresach zasiedlenia odbyły się w latach 1977 i 78 (Briggs 1978, Landy 1979, Wilson K. 1982). W roku 1990 D.J. Brewer i R.J. Wenke (1992: 193) rozpoczęli swoje badania obejmujące dwa obszary sondażowe mające na celu określenie lokalizacji, zakresu i generalnej kompozycji najwcześniejszych warstw osadniczych na stanowisku. Do badań wyznaczono obszary znajdujące się w północno-zachodniej części stanowiska korzystając z faktu, że w miejscu tym podczas wcześniejszych wykopalisk Hansena (1967: 16) przebadano i wyeksplorowano wyższe warstwy archeologiczne. Oba obszary sondażowe (A i B) zawierały warstwy datowane na okres Starego Państwa znajdujące się zaraz ponad wcześniejszymi warstwami osadniczymi datowanymi przez D.J. Brewera i R.J. Wenke (1992: 194) na okres od 3100 do 2700 p.n.e. W obszarze B (Fig. 6.4) odkryto także wcześniejsze warstwy osadnicze, pochodzące zdaniem tych badaczy z okresu pomiędzy 3500 a 3100 p.n.e. Wśród nich znajdowały się także skromne pozostałości architektury i instalacji w formie narożnika muru z cegły mułowej oraz trzech nakładających się na siebie palenisk. Mur zachował się do wysokości aż 80 cm. D.J. Brewer i R.J. Wenke (1992: 196) zakładali, że paleniska były powiązane z fragmentarycznie odsłoniętym budynkiem o charakterze mieszkalnym. Jedno z palenisk miało średnicę 80 cm i zostało skonstruowane w zagłębieniu zrobionym w platformie z cegieł mułowych. Komora paleniska została wymodelowana w mule zmieszanym z sieczką, który następnie został wypalony (Friedman 1991: 9). Niestety niewielki odkryty obszar nie pozwala na lepszy wgląd w osadnictwo okresu Predynastycznego w Mendes. Dokonane odkrycia stanowią jednak dowód na istnienie tam osadnictwa z zabudową z cegły mułowej w okresie Predynastycznym. Na uwagę zasługuje też interesująca instalacja paleniska skonstruowanego na platformie z cegieł. Tell Masha’la To kolejne stanowisko tellowe ulokowane w centralnej części wschodniej Delty Nilu. Zlokalizowane w prowincji Sharqiya, ok. 15 km na północny-wschód od współczesnej miejscowości Abu Kebir. Od roku 2002 do 2004 na stanowisku miały miejsce badania wykopaliskowe przeprowadzone przez zespół z Uniwersytetu w Toronto pod kierownictwem Sabiny Rampersad (2006: 789). Jeszcze przed badaniami zespołu kanadyjskiego tell w swojej górnej części został zniwelowany (prawdopodobnie w wyniku działań rolniczych). Na stanowisku odkryto zarówno pozostałości osadnicze jak i cmentarzysko. Materiał archeologiczny pochodzi z okresów Predynastycznego, Wczesnodynastycznego i Rzymskiego 101

(Rampersad 2006: 789). Warstwy datowane na okres Predynastyczny znajdowały się na około 2 m głębokości. Powyżej nich zalegała przypowierzchniowa warstwa z materiałem datowanym na okres Rzymski oraz warstwy ziemne nie zawierające zabytków. W niektórych miejscach warstwy kulturowe datowane na okres Predynastyczny zostały wyeksplorowane do grubości nawet 2 m zanim osiągnięto poziom wód podskórnych, znajdujący się ok 4 m pod powierzchnią gruntu (Rampersad 2006: 791). Co ciekawe gruba warstwa kulturowa przyniosła odkrycie zadziwiająco niewielkiej liczby obiektów, które można identyfikować jako pozostałości architektury. W najniższych poziomach przed lustrem wody, warstwy osadnicze wciąż kontynuowały się, nie wykazując oznak zmiany konsystencji czy rodzaju materiału archeologicznego (Rampersad 2006: 791). W związku z tym zespół z Kanady interpretuje odkryte pozostałości jako jedną długotrwałą fazę osadniczą, którą datują na podstawie typologii form ceramicznych na okres od Nagada II do Nagada IIIc1 (Rampersad 2006: 824). Pomimo braku ewidentnych pozostałości architektury w warstwach osadniczych znajdowało się dwanaście typowych dla osadnictwa kultury dolnoegipskiej jam wzmocnionych syltem (Fig. 6.5). Były rozlokowane w różnych częściach warstw osadniczych tworząc nieduże zgrupowania wzdłuż zachodniej granicy osady, w części centralnej oraz w części południowo- wschodniej. Wszystkie miały mniej więcej okrągły plan. Były niewielkie, zwężające się ku dołowi, a ich średnica wahała się od 22.5 do 35 cm. Jamy miały głębokość od 13 do 44 cm. Niektóre z nich występowały pojedynczo, jednak większość była zgrupowana. Jak podkreśla Rampersad (2006: 792) w żadnym z wypadków ich układ nie tworzył kształtów geometrycznych, ani linii, co mogłoby wskazywać, że byłyby to np. dołki posłupowe jakiejś konstrukcji mieszkalnej z materiałów nietrwałych. Występowały w trzech różnych wariantach: z ścianami wyłożonymi warstwą syltowej gliny, z ścianami wyłożonymi fragmentami ceramiki oraz z ścianami w górnej części pokrytymi warstwą syltu, a w dolnej fragmentami ceramiki (Rampersad 2006: 792). Podobne jamy wyłożone mułem syltowym odkryto na innych stanowiskach np. w Tell el-Iswid, Buto, Tell el-Farcha, Merimde Beni Salama czy Maadi. Przypisuje się im różne funkcje od magazynowych przez konstrukcyjne, po instalacje pełniące funkcje moździerzy (por. Menghim i Amer 1932: 20). Wnikliwe obserwacje i analogie etno- archeologiczne S. Rampersad oraz widoczne przepalenia (2006: 792 – 797) wskazują w przypadku przebadanych 12 obiektów na funkcję kuchenną. Dołki miały służyć jako instalacje do gotowania produktów spożywczych (głównie mięsnych). Jak już wcześniej wspomnieliśmy w Tell Masha’la pomimo widocznych grubych pokładów warstw osadniczych niestety brak pozostałości architektury mieszkalnej. Być może eksplorowana część stanowiska zawiera pozostałości strefy służącej do przygotowywania pożywienia na otwartej przestrzeni lub tylko 102

przy wykorzystaniu lekkich konstrukcji, które nie zachowały się. Istnieje także możliwość, że w grubej i skompresowanej warstwie kulturowej nie da się odróżnić rozłożonego materiału organicznego (np. drewna i trzciny), który służył jako budulec w konstrukcji domostw. Podobną sytuację można zaobserwować w warstwach datowanych na okres funkcjonowania kultury dolnoegipskiej w Tell el-Farcha. Rowki i dołki posłupowe widoczne są dopiero na poziomie nieco powyżej geziry, gdzie kontrast pomiędzy jaśniejszymi warstwami zawierającymi piasek i ciemniejszymi pozostałościami rozłożonego drewna umożliwia zaobserwowanie kształtu struktur osadniczych. Również w Tell el-Farcha ponad poziomem geziry występują niekiedy ciemne warstwy kulturowe z podobnymi do wyżej opisanych wyłożonymi syltem jamami. W warstwach tych podobnie jak w Tell Masha’la nie można jednoznacznie wyróżnić zarysów konstrukcji mieszkalnych. Tell el-Iswid To stanowisko tellowe znajdujące się w prowincji Sharqiya 14 km na północny-zachód od miejscowości Faqus, 6 km na zachód od Tell Ibrahim Awad. Tell o wymiarach ok. 400 na 250 m wznosi się obecnie na ok. 3 – 4 m ponad powierzchnie pól uprawnych (Fig. 6.9). Oryginalnie wzgórze było wyższe, ale w latach sześćdziesiątych XX w. zostało zniwelowane najprawdopodobniej przez lokalnych rolników. Z wszystkich stron otoczone jest polami uprawnymi i kanałami irygacyjnymi. Już w momencie rozpoczęcia na nim prac wykopaliskowych widać było także efekt działań sebakhinów (van den Brink et al. 1989: 57). Tell el-Iswid zostało odkryte podczas badań powierzchniowych Amsterdam University Survey Expedition w latach 1984 – 87. Pierwsze badania wykopaliskowe zostały przeprowadzone tam w 1987 roku przez zespół z Uniwersytetu w Amsterdamie pod kierownictwem E.M.C van den Brinka (et al. 1989). Otwarto wówczas dwa wykopy sondażowe w południowo-zachodniej części tellu. W latach 2006 do 2010 w Tell el-Iswid prace wykopaliskowe prowadził zespół francuski z Institut Français d’Archéologie Orientale (IFAO) pod kierownictwem B. Midant- Reynes oraz N. Buchez (2014). Na stanowisku odkryto pozostałości datowane na okresy Predynastyczny (w tym funkcjonowania kultury dolnoegipskiej) oraz Starego Państwa. Zidentyfikowano także nieliczne pozostałości z okresu hyksoskiego, okresu Późnego oraz rzymskiego. Pozostałości datowane na okres kultury dolnoegipskiej odsłonięte podczas badań zespołu z Uniwersytetu w Amsterdamie to liczne paleniska, jamy oraz dołki wypełnione syltem (podobne do tych z Tell Masha’la) (Fig. 6.6). Dołki o średnicy ok. 30 do 35 cm miały ok. 25 do 30 cm głębokości. W niektórych z nich widoczne były ślady spalenizny – czasem 103

naprzemiennie z warstwami syltu, co może wskazywać na reperowanie dołków w celu ich ponownego wykorzystania (van den Brink et al. 1989: 59). Podobnie jak w Tell Masha’la układ takich obiektów jest dość nieregularny. Ślady spalenizny oraz kości zwierzęce, w niektórych z nich (van den Brink et al. 1989: 59) wzmacniają hipotezę S. Rampersad (2006: 792 – 797) zakładającą ich przeznaczenie jako instalacji wykorzystywanych do gotowania. Jednak występują też takie bez śladów ognia i należy założyć, że posiadały również inne funkcje. W 20 cm warstwie syltu zaraz ponad lustrem wody odkryto także co najmniej 4 okrągłe jamy (o średnicy ok 1.5 m każda) wkopane w warstwę gliny. Wg E.M.C. van den Brinka (et al. 1989: 61) warstwa gliny mogła zostać umieszczona tam przez mieszkańców osady w celu utworzenia rodzaju „platformy” w której wykonano wgłębienia (wspomniane wyżej jamy). Na zewnątrz jednej z takich jam odkryto dziewięć dołków posłupowych o średnicy ok 5 – 7 cm oddalonych od siebie o około 15 cm każdy (Fig. 6.7: b). Ich układ tworzył dwie łączące się ze sobą pod kątem prostym linie, formujące rodzaj narożnika. Wewnątrz jamy otoczonej od północno- zachodniej strony tymi dołkami znajdowało się palenisko (Fig. 6.7: b). W najbliższym sąsiedztwie odkryto także wspomniane wcześniej dołki wypełnione syltem. Jak sugeruje van den Brink (et al. 1989: 61) konstrukcje można interpretować jako ślad po chacie o konstrukcji plecionkowej. Hipotezę tę potwierdzają liczne kawałki polepy z odciskami trzciny odkryte w tym samym obszarze. W warstwach dolnoegipskich odkryto też 4 kosze wiklinowe oblepione gliną i wkopane w jamy. Kosze miały średnicę ok. 1.2 cm każdy i prawdopodobnie zostały ulokowane w układzie na planie koła. E.C.M. van den Brink (et al. 1989: 61) interpretuje opisane instalacje jako rodzaj silosów, sugerując że mogły znajdować się w wydzielonej strefie magazynowej podobnej do tej z Maadi. Jak słusznie zauważa Mączyńska (2013: 88) przywodzi to na myśl podobne odkrycia z okresu późnego neolitu w Merimde beni Salame oraz oazie Fayum (Eiwanger 1984, 1988, 1992, Caton Thompson i Gardner 1934). Podczas badań zespołu z Holandii w Tell el-Iswid odkryto również charakterystyczny dla kultury dolnoegipskiej element architektoniczny w postaci rowków, będących najprawdopodobniej pozostałością po konstrukcji ogrodzeń z materiałów nietrwałych (Fig. 6.7: d). Płoty tego typu pełniły zapewne rolę zagród dla zwierząt, mogły też oddzielać od siebie wewnątrz osady obszary o różnych funkcjach. W Tell el-Iswid w warstwach dolnoegipskich pojawiają się także pierwsze fragmenty „wydłużonych, ulepionych ręcznie i wypalonych kawałków gliny” ułożonych w linie, które najprawdopodobniej oddzielały od siebie różnego rodzaju instalacje (van den Brink et al. 1989: 63; Fig 5, 64) (Fig. 6.8). Być może mamy tu do czynienia z rodzajem wczesnych nieregularnych cegieł (por. Mączyńska 2013: 88). Podczas badań zespołu francuskiego w sektorze 1b również odkryto rowki o szerokości od 20 do 40 cm i długości nawet do 4 m, płytkie 104

jamy zasobowe oraz większą owalną jamę o średnicy ok 1.5 m – być może kolejny ślad po chacie o konstrukcji plecionkowej (Midant-Reynes i Buchez 2014: 37; Fig. 1) (Fig. 6.10). Nieopodal palenisk odkryto cegły, niektóre z nich wypalone, inne o płasko-wypukłym kształcie (Midant-Reynes et al. 2014: 41). Powyżej poziomu zabudowań znajdowała się warstwa syltu interpretowana przez zespół z IFAO jako pozostałość po wylewie Nilu. Nad warstwą zalewową odkryto odmienny układ architektury z okresu Nagada IIIA-B. Pojawiają się pierwsze mury z cegły zarówno z pojedynczych, jak i podwójnych rzędów cegieł. Z warstw tych wciąż znane są dołki posłupowe (Fig. 6.11, 6.12). Widoczny jest już wyraźny układ murów, które łączą się ze sobą najczęściej pod kątem prostym (Fig. 6.13), chociaż czasem łączono je pod innymi kątami (por. Midant-Reynes i Buchez 2014: 43; Fig. 7) (Fig. 6.14). W wielu miejscach możliwe było odczytanie wątków ceglanych, które występują w przeróżnych wariantach takich jak cegły ułożone w poprzek muru (z główkami zwróconymi w kierunku obu lic muru), dwie cegły ułożone do siebie wozówkami czy popularny w architekturze egipskiej tego okresu układ składający się z jednej cegły ułożonej wozówką biegnąca równolegle do jednego z lic muru oraz dwóch cegieł przylegających do niej główkami (por. Midant-Reynes i Buchez 2014: 42 – 55, Midant-Reynes et al. 2014: 42). W okresie Nagada IIIC konstrukcje z cegły mułowej wznoszono także w tych częściach Tell el-Iswid, gdzie dotąd nie występowały. Następuje wyraźne zagęszczenie układu budynków, w ramach którego można już odczytać poszczególne pomieszczenia, dziedzińce i instalacje magazynowe. Mury podobnie jak w poprzedniej fazie architektonicznej w większości posiadały grubość dwóch, niekiedy trzech cegieł. Przeważnie występują kąty proste, jednak w niektórych przypadkach przebieg murów był lekko łukowaty (por. Midant-Reynes i Buchez 2014: 46; Fig 10) (Fig. 6.17). Na dziedzińcach pojawiają się także wolnostojące okrągłe silosy i półokrągłe instalacje magazynowe przylegające do murów, skonstruowane z pojedynczego rzędu cegieł (por. Midant-Reynes i Buchez 2014: 44; Fig 8, 45; Fig. 9) (Fig. 6.15, 6.16). W tej fazie widoczne są także liczne przebudowy, rekonstrukcje oraz nieznaczne modyfikacje układu, charakterystyczne dla intensywnych procesów osadniczych. Dwa z najlepiej zachowanych pomieszczeń miały prostokątny (ok. 6 x 3 m ) plan (por. Midant-Reynes i Buchez 2014: 44; Fig 8, 45; Fig. 9) (Fig. 6.15, 6.16). Zespół holenderski odkrył również pozostałości architektury datowanej na późny okres Predynastyczny, jednak niewielki zakres prac nie pozwolił na zidentyfikowanie konkretnych pomieszczeń czy budynków (Fig. 6.7: e – g). Van den Brink (et al. 1989: 64) pisze o odkryciu murów z cegły mułowej o szerokości od półtora do jednej cegły oraz części silosu z cegły, w pobliżu którego leżał kamień żarnowy. 105

Tell el-Samara Stanowisko Tell el-Samara znajduje się w prowincji Daqahliya, 25 km na południowy- wschód od współczesnego miasta Mansura. To stanowisko tellowe o powierzchni ok. 6 ha, graniczące ze wsią o tej samej nazwie. Wzgórze wznosi się ok. 2 do 3 m ponad powierzchnią graniczących z nim pól uprawnych. W północnej części stanowiska znajduje się współczesny cmentarz muzułmański uniemożliwiający prace archeologiczne w tej części tellu. Pierwsze badania powierzchniowe w Tell el-Samara zostały przeprowadzone przez Munich East Delta Expedition w 1982 roku. W kolejnych latach kilka odwiertów geologicznych wykonanych przez zespół amerykański pracujący w pobliskim Mendes wykazało, że tell był zasiedlony pod koniec 4 tys. p.n.e. (Krzyżaniak 1989: 271 – 277; Brewer et al. 1996: 39). Pierwsze badania wykopaliskowe na stanowisku zostały przeprowadzone w latach 1998 do 2002 przez Supreme Council of Antiquities (SCA; obecnie Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu) pod kierownictwem S. el-Boghdadiego (2007: 494 – 495, 2008: 1155). Podczas tych prac odkryto 85 grobów datowanych od okresu późno Predynastycznego do Wczesnodynastycznego. W roku 2010 H.A. Mashaly przeprowadził tam kolejne badania wykopaliskowe, podczas których odkryto warstwy osadnicze zawierające architekturę z cegły mułowej również datowaną na okresy Pre- i Wczesnodynastyczny (Guyot 2016: 1). Od 2015 roku na stanowisku pracuje zespół francuski z IFAO pod kierownictwem F. Guyota. Warstwy osadnicze podzielono na pięć faz: (faza 1) – okres późnego neolitu do początków funkcjonowania kultury dolnoegipskiej (Guyot 2016: 5 – 12), (faza 2) – okres funkcjonowania kultury dolnoegipskiej, (faza 3) – końcówka funkcjonowania kultury dolnoegipskiej do początku okresu Nagada III, (faza 4) – Nagada IIIB – IIIC, (faza 5) –Nagada IIID do początku Starego Państwa. Najstarsze ślady osadnictwa (faza 1) pojawiły się na powierzchni geziry. Odkryto tam dość dużą owalną jamę będącą najprawdopodobniej pozostałością po prostym schronieniu wykonanym z trzciny. Obiekt o średnicy 1.5 m miał ok. 30 cm głębokości. Jego dno było płaskie, a ściany proste. Od strony zachodniej ulokowano niewielki schodek prowadzący do drugiej – płytszej jamy, która prawdopodobnie również należała do całej struktury (Guyot 2016: 11)(Fig 6.19, Fig. 6.20: 2). Niestety nie odkryto żadnych reliktów (np. dołki posłupowe czy negatywy elementów drewnianych) pozwalających na odtworzenie górnej części obiektu. W przypadku tak prymitywnej architektury do konstrukcji najprawdopodobniej używano po 106

prostu niemodyfikowanych w żaden sposób gałęzi. W pobliżu odkryto także silos o cylindrycznym kształcie oraz kolejną jamę. Silos o średnicy ok. 85 cm nie został wyeksplorowany w całości, ponieważ jego cześć spągowa znajdowała się już pod poziomem wód podskórnych. Odkryto w nim kości zwierzęce, które wg. F. Guyot’a (2016: 12) zostały zdeponowane tam wkrótce po okresie jego funkcjonowania. Z uwagi na występowanie opisanych struktur pod późniejszym poziomem osadniczym datowanym na okres kultury dolnoegipskiej oraz niektóre formy ceramiczne odkryte w ich kontekście F. Guyot (2016: 12) zakłada, że mogą one pochodzić z początku 4 tys. lub być może nawet z końcówki 5 tys. p.n.e., a więc z późnego neolitu. W należących do drugiej fazy warstwach datowanych na kulturę dolnoegipską wydzielono dwa stadia architektoniczne. Pierwsze z nich zawierało dużą prostokątną konstrukcję o murach (50 cm grubości) wykonanych z mułu. Odkryto jedynie południowo- zachodnią część budynku lub ogrodzenia (Fig. 6.20:3, 6.20:4, 6.21). Niestety narożnik dwóch odsłoniętych ścian znajdował się pomiędzy badanymi obszarami w związku z tym nie można z całą pewnością określić jego wyglądu. Zdaniem F. Guyot (2016: 7) mury tego budynku (lub ogrodzenia) zostały ulepione wyłącznie z mułu. Hipotezę te wspiera brakiem domieszek spotykanych w cegłach mułowych (sieczka, trzcina). Wyklucza też konstrukcję plecionkową oblepioną mułem z uwagi na brak śladów organicznych (Guyot 2016: 7). Odkryte mury miały długość ok. 2 i 3 m. W ich pobliżu zlokalizowano liczne owalne obiekty pełniące najprawdopodobniej funkcję jam zasobowych lub zagłębień służących do umieszczenia w nich naczyń. Na południe od tych obiektów znajdowała się niewielka, nieco gorzej zachowana struktura. Przetrwała ona w postaci trzech linii rowków: jednej dłuższej biegnącej prostopadle do dwóch krótszych, z którymi była połączona (Fig. 6.20:3, 6.21). Zabudowa z tej samej fazy chronologicznej (faza 2), odkryta w sąsiednim obszarze prezentowała się nieco inaczej. Zachowały się po niej długie linie rowków przecinających się pod kątem prostym. Ich szerokość wahała się od 15 do 40 cm. Wypełniska rowków miały intensywny ciemny kolor, wg. Guyot’a (2016: 11) nadany sedymentom w wyniku rozkładu materiałów organicznych takich jak drewno z gałęzi czy trzcina. Rowki miały co najmniej 4 m długości. Niestety żaden z nich, z uwagi na ograniczony obszar wykopalisk, nie został w całości odsłonięty. Widać, że niektóre nakładają się na siebie, co może wskazywać na kilka kolejnych podstadiów architektonicznych (być może reprezentujących okresy naprawy/przebudowy) (Fig. 6.20:2, 6.21). Podobnie jak w Tell el-Farcha (Chłodnicki 2012: 19 – 20, 2014: 60 – 62, Chłodnicki i Geming 2012: 91 – 93) rowkom towarzyszą owalne jamy o różnych rozmiarach. 107

Niektóre z nich były wyłożone syltem. Znajdowały się tam także duże dołki posłupowe wypełnione syltem i fragmentami ceramiki dla lepszej stabilizacji pionowych podpór konstrukcji (Guyot 2016: 11). Z późniejszych faz chronologicznych(3 do 5) nie odkryto dotychczas żadnych pozostałości architektury. Wydaje się, że po okresie funkcjonowania osady kultury dolnoegipskiej, ta cześć stanowiska znajdowała się obrzeżach obszaru zamieszkanego w okresach późniejszych. W warstwach tych faz odkryto jedynie duże jamy śmietniskowe oraz grube warstwy kulturowe z licznymi fragmentami ceramiki (Guyot 2016: 5 – 6). Tell el- Samara jest prawdopodobnie kolejnym stanowiskiem zawierający pozostałości intensywnego osadnictwa sięgającego nie tylko do okresu kultury dolnoegipskiej, ale nawet do późnego neolitu. Stanowisko wciąż badane jest przez zespół z IFAO. W roku 2018 w mediach pojawiła się informacja mówiąca o odkryciu kolejnych struktur (silosów zasobowych) datowanych na okres neolitu (por. np. https://www.independent.co.uk/news/world/middle- east/egypt-ancient-village-nile-delta-neolithic-era-pharaoh-tel-al-samara-a8519901.html, dostęp dnia: 13.03.2020). Tell el-Murra To nieduże stanowisko tellowe zlokalizowane ok. 1 km na południe od współczesnej wsi Abu Umran, ok 10 km na wschód od Tell el-Farcha oraz ok. 6 km na zachód od Tell el-Iswid. Stanowisko zostało odkryte już podczas rekonesansu przeprowadzonego we wschodniej Delcie Nilu przez Uniwersytet z Amsterdamu (van den Brink 1987: 23; Table 2, 1988: 75; Fig. 7). Na początku lat dwutysięcznych badania wykopaliskowe na stanowisku przeprowadził egipski zespół z SCA, ale niestety nie opublikowano rezultatów. Od roku 2008, najpierw nieinwazyjne badania powierzchniowe, a następnie badania wykopaliskowe rozpoczął tam zespół z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod kierownictwem M. Juchy. Zakres chronologiczny warstw odkrytych na stanowisku obejmuje okres od kultury dolnoegipskiej do schyłku Starego Państwa. Tell el-Murra to jedno z nielicznych stanowisk, na którym odkryto zarówno warstwy osadnicze jak i cmentarzysko. Okres Predynastyczny reprezentowany jest tam głównie w obiektach sepulkralnych, jednak w głębokim wykopie sondażowym (S3B) o wymiarach 5 x 5 m odkryto także ślady 108

architektury z okresu funkcjonowania kultury dolnoegipskiej (Bąk-Pryc 2018: 49). Odsłonięte pozostałości architektury to między innymi typowe dla kultury dolnoegipskiej relikty budowli z materiałów organicznych (nr. 278) o orientacji N-W – S-E (Fig. 6.22). Znajdowały się one w południowej części wykopu sondażowego i składały z dwóch równoległych rowków oraz trzeciego zamykającego konstrukcję od strony wschodniej. Wszystkie były wypełnione syltem. Dookoła znajdowały się niewielkie okrągłe jamy z naczyniami in situ. Obiekt ten przypomina jedną z mniejszych struktur odkrytych w Tell el-Samara (Guyot 2016: 8; Fig. 9) (Fig. 6.20: 3). Wydaje się, że jest podobnych wymiarów, jednak miał odmienną orientację. Podobnie jak w przypadku obiektu z Tell el-Samara, strukturze odkrytej w Tell el-Murra akompaniują liczne jamy ulokowane dookoła, a żadna z nich nie znajdowała się w jej wnętrzu (por. Guyot 2016: 8; Fig. 9(3) oraz Bąk-Pryc 2018: Plate IX.3). W północno-zachodniej części wykopu odkryto też niewielką strukturę (nr 328) o identycznej orientacji (N-W – S-E), składającą się z cienkich murków, prawdopodobnie wspartych słupami. Pozostałe i przeważające liczebnie struktury datowane na ten okres to różnych rozmiarów okrągłe jamy poprzecinane mniej czytelnymi rowkami oraz pojedyncze dołki posłupowe. Odkryto także duże palenisko (nr 353) oraz niewielkie skupiska wypalonych cegieł z widocznymi bruzdami stworzonymi podczas ręcznego modelowania palcami. Jak zauważa G. Bąk-Pryc (2018: 49) cegły te były bardzo podobne do tych odkrytych w konstrukcji browarów w Tell el-Farcha. Jest możliwe, że również w Tell el-Murra w czasie trwania kultury dolnoegipskiej znajdowały się instalacje browarne. Pozostałości datowane na ten okres zostały odkryte również w drugim wykopie sondażowym (S4). Odkryto tam kilka jam zasobowych, dołki posłupowe oraz fragment konstrukcji z materiałów organicznych. W jej narożniku znajdowała się jama, która mogła być pozostałością po znajdującym się tam naczyniu lub przestrzeni zasobowej (Fig. 6.23). Tell el-Farcha To stanowisko tellowe składające się aż z trzech wzgórz. Obecnie znajduje się na północnym krańcu miejscowości Gazala w prowincji Dakahliyya (Fig. 6.24). Leży ok 25 km na południowy-wschód od współczesnej stolicy prowincji miasta Mansoura, 5 km na południe od Tell el-Samara i ok 10 km na zachód od Tell el-Murra i 16 km na zachód od Tell el-Iswid. Wielkość stanowiska szacuje się na 4.5 ha. Najwyższy z telli – Kom Centralny wznosi się ok. 4.5 m nad powierzchnię otaczających stanowisko pól uprawnych. Tell el-Farcha została odkryta w 1987 roku przez włoską ekspedycję z Centro Studi e Ricerche Ligabue z Wenecji (Chłodnicki et al. 1991, 1992). Od roku 1988 do 1990 włoski zespół przeprowadził trzy sezony badawcze 109

podczas których wykonano prace na czterech odcinkach. Pozwoliło to na wstępne określenie chronologii stanowiska. Odkryto Pre-, Wczesnodynastyczne oraz datowane na okres Starego Państwa struktury osadnicze. W roku 1998 prace wykopaliskowe zostały wznowione przez zespół z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Muzeum Archeologicznego w Poznaniu pod kierownictwem K. Ciałowicza i M. Chłodnickiego (Chłodnicki 2012a). Badania geofizyczne oraz wiercenia przeprowadzone w pierwszym etapie prac polskiej ekspedycji potwierdziły, że osadnictwo w Tell el-Farcha obejmuje okres ponad 1000 lat. Aktywność osadnicza została podzielona na 7 charakterystycznych faz. Najstarszy okres związany był z funkcjonowaniem rozległego osadnictwa kultury dolnoegipskiej w okresie współczesnym Nagada IIB – C. Architektura osadnicza kultury dolnoegipskiej KOM Wschodni Pozostałości osady z okresu kultury dolnoegipskiej na Komie Wschodnim zostały odkryte w jego północno-zachodniej części pod półmetrową warstwą syltu będącą pozostałością po wylewie odnogi Nilu płynącej w tamtym okresie na północ od stanowiska (por. Czarnowicz 2018: Pl. X.2) (Fig. 6.25). Odkryto tam charakterystyczne dla budownictwa tej kultury pozostałości struktur z materiałów nietrwałych manifestujące się głównie w formie rowków, jam i dołków posłupowych. Rowki najczęściej miały ok. 20 cm szerokości, ale występowały także węższe (ok. 10 cm szer.) oraz szersze nawet do 0.5 m. Ślady budownictwa (Chłodnicki 2012b: 19) o prostokątnym układzie w orientacji N-E – S-W, pokrywały właściwie cały obszar wykopu (10 x 15 m), w którym dotarto do warstw datowanych na kulturę dolnoegipską (Fig. 6.26, 6.27). Największe pomieszczenie (zachodnie) mierzyło 3 x 4 m. Na wschód od niego znajdowało się ok. siedem mniejszych pomieszczeń/wydzielonych przestrzeni. Jest możliwym, że pomieszczenia zorganizowano wokół dziedzińca (Chłodnicki 2012b: 19). Niestety zasięg dotychczas odkrytej zabudowy nie pozwala na jednoznaczne potwierdzenie tej hipotezy. Na przebadanym obszarze odsłonięto także średniej wielkości jamy oraz dołki posłupowe, choć nie w tak dużych ilościach jak na Komie Centralnym i Zachodnim. Większość jam znajdowała się wewnątrz pomieszczeń lub obszarów ogrodzonych, często wzdłuż ścian takich założeń (Fig. 6.26). Wydaje się, że układ instalacji takich jak jamy i paleniska, „wpisujący” się w wydzielone rowkami przestrzenie może dowodzić, że zarówno rowki jak i instalacje należą do tej samej fazy architektonicznej. Najszerszy, ok. 50 cm, rowek 110

(pozostałość po płocie lub ścianie) przebiegał z południa na północ w środkowej części odkrytego obszaru dzieląc go na dwie niemal równe części (Fig. 6.26). W zabudowie części zachodniej znajdowała się zdecydowana większość jam, które mogły być pozostałością po umieszczanych w nich naczyniach, instalacjach związanych z przygotowywaniem i przechowywaniem pożywienia lub pozostałościami po paleniskach. Możliwe, że cześć zachodnią zajmowały konstrukcje mieszkalne, podczas gdy część wschodnia, na której także występowały podziały przestrzeni zachowane jako węższe rowki, służyła jako część gospodarcza (np. zagrody dla zwierząt hodowlanych). Brak dużej ilości przecinających się wzajemnie obiektów może świadczyć o stosunkowo krótkotrwałej aktywności osadniczej w tej części stanowiska. Hipotezę tę wspiera występowanie aluwialnej warstwy odkrytej powyżej zabudowy. Wydaje się, że krótkotrwała aktywność osadnicza kultury dolonoegipskiej w tym obszarze rozpoczęła i zakończyła się w schyłkowym okresie jej trwania, współcześnie z Nagada IID1. Konstrukcje kultury dolnoegipskiej zanikają w warstwach, w których widoczne są skutki większego wylewu Nilu, uniemożliwiającego dalsze funkcjonowanie (i prawdopodobnie oznaczającego zniszczenie) tej i wielu innych części osady. KOM Centralny Na Komie Centralnym wyróżniono dwie fazy chronologiczne rozwoju osady kultury dolnoegipskiej. Starszą charakteryzują konstrukcje wyłącznie z materiałów nietrwałych takich jak drewno i konstrukcje plecionkowe z polepą. W warstwach należących do tej fazy przeważały owalne jamy oraz rowki będące pozostałościami po budynkach na planie prostokątnym. Młodsza faza zabudowy charakteryzowała się wprowadzeniem budownictwa z cegły mułowej. Murów z cegły używano w konstrukcji niektórych budynków oraz w celu oddzielenia poszczególnych obszarów wewnątrz osady. Jednak wciąż część budynków skonstruowana była z użyciem tradycyjnych materiałów organicznych. Warto podkreślić, że w obu fazach zabudowy zarówno orientacja, podział przestrzeni, jak i rozmiary budynków wydają się być ustandaryzowane i wcześniej zaplanowane (Chłodnicki i Geming 2012: 103). Starsza faza architektoniczna charakteryzowała się typowymi dla tej kultury rowkami stanowiącymi widoczne w układzie poszczególnych konstrukcji dolne części ścian budynków oraz ogrodzeń oddzielających poszczególne przestrzenie. Cały układ zabudowy (poszczególne konstrukcje oraz podziały przestrzeni) wydają się posiadać orientację N-E – S-W, podobnie jak konstrukcje z Komu Wschodniego, jednak o większym kącie odchylenia w kierunku 111

wschodnim. Architektura kultury dolnoegipskiej na Komie Centralnym datowana jest na czasy współczesne okresowi Nagada IIB – IID. Wraz z współczesnymi budowlami z Komu Zachodniego jest to najprawdopodobniej najstarsza zabudowa na stanowisku (Chłodnicki i Geming 2012: 90). Należy dodać, że w najstarszej fazie zabudowy na Komie Centralnym w wykopie C49 odkryto jedyny jak dotąd znany z Tell el-Farcha przykład owalnej konstrukcji z paleniskiem w środku (Fig. 6.28, 6.29), podobnej do struktur z Merimde i Tell el-Samara (por. Mączyńska 2013: 86, Guyot 2016: 11). Jest to prawdopodobnie pozostałość po chacie o średnicy ok. 3.5 m, zagłębionej w ziemię na ok. 40 – 50 cm. Wewnątrz odkryto liczne fragmenty ceramiki charakterystycznej dla kultury dolnoegipskiej, co może wskazywać na funkcję mieszkalną obiektu (Chłodnicki i Ciałowicz 2000: 69 – 73). W wykopie głównym, na przestrzeni ok. 600 m2, odkryto pozostałości z późniejszej fazy zabudowy manifestujące się w postaci licznych rowków oraz jam o głębokości nawet do 70 – 80 cm i średnicy 1.6 – 1.9 m (Fig. 6.30). Odkryto także dołki posłupowe z brązowym wypełniskiem o średnicy 8 do 30 cm i głębokości ok. 25 cm oraz dołki wypełnione mułem o średnicy 25 do 30 cm. Dołki posłupowe nie zawierały w sobie fragmentów ceramiki, podczas gdy niektóre z dołków wypełnionych mułem posiadały domieszkę potłuczonej ceramiki i kalcytu (Chłodnicki i Geming 2012: 91). Możliwe, że był to zabieg mający na celu stabilizację większych (a więc i cięższych) drewnianych słupów podtrzymujących duże konstrukcje. Dołki posłupowe często występowały w sąsiedztwie rowków i jam, co może wskazywać na wykorzystywanie w architekturze tej fazy pionowych podpór (np. z pni lub gałęzi drzew). Podobnie jak na dwóch pozostałych tellach, na Komie Centralnym występowały liczne ślady wkopanych w ziemię instalacji o charakterze zasobowym. Szczególnie warte uwagi są jamy, o średnicy ok. 45 cm, wypełnione grubą warstwą syltu, które od góry zalepiono kolejną (zamykającą) warstwą mułu (Fig. 6.31). Każda z nich miała pojemność ok. 13 litrów (Chłodnicki i Geming 2012: 92). Jak wskazują badania sondażowe osadnictwo dolnoegipskie na Komie Centralnym rozciągało się od brzegów odnogi Nilu płynącej wówczas w północnej części stanowiska, aż po co najmniej obszar współczesnej miejscowości Gazala, znajdującej się na południe od stanowiska. Przebadana do tej pory część tellu podzielona była ogrodzeniami na co najmniej trzy obszary pełniące odmienne funkcje (Fig. 6.32). Płoty początkowo były skonstruowane z materiałów nietrwałych. Następnie, po wprowadzeniu cegły mułowej, dokładnie w tych samych miejscach zbudowano mury (Chłodnicki i Geming 2012: 92). Jeden z tak wydzielonych obszarów znajdujący się w południowo-wschodniej części głównego obszaru wykopaliskowego najprawdopodobniej pełnił funkcję osiedla mieszkalnego 112

(Fig. 6.33). Odkryto tam ślady co najmniej czterech prostokątnych konstrukcji o powierzchniach wewnętrznych ok. 14 m2 i bokach długości ok. 7 x 3 m (Fig. 6.33). Struktury te często były podzielone na mniejsze przestrzenie. Domostwom, zarówno w środku jak i na zewnątrz, towarzyszyły dołki posłupowe, jamy oraz paleniska. W budynkach, najprawdopodobniej zamieszkiwanych przez pojedyncze rodziny, widać liczne przebudowy i niewielkie zmiany układu. W architekturze tego typu funkcje poszczególnych przestrzeni mogły zmieniać się w zależności od potrzeb w danej porze roku lub nawet porze dnia (por. M. Correas-Amador 2017: 78, Karmowski 2018: 74). Na północ od opisanej części tellu znajdowała się kolejna oddzielona płotem, w której odkryto głównie ślady po różnego rozmiaru jamach i dołkach (Chłodnicki i Geming 2012: 95). Wydaje się, że obszar ten mógł mieć charakter bardziej gospodarczy i służyć do produkcji żywności lub jako zagrody dla zwierząt hodowlanych. Najokazalsze pozostałości zabudowy odkryto w trzeciej wydzielonej ogrodzeniem strefie. Tzw. Rezydencja Dolnoegipska znajdowała się na północny-zachód od obszaru osiedla mieszkalnego. Podczas gdy wielkość domostw z tamtej strefy nie przekraczała 7 x 3 m, budynek Rezydencji mierzył aż 25 x 20 m. Posiadał liczne wewnętrzne podziały, które również manifestowały się w postaci rowków (Chłodnicki i Geming 2012: 94 – 95). W porównaniu do pozostałych obszarów wewnątrz tego budynku znajdowało się znacznie mniej jam oraz kości zwierząt. Jak sugerują M. Chłodnicki i M. Geming (2012: 94) może to świadczyć o braku codziennych aktywności osadniczych i być może specjalnej funkcji tego budynku. Naprzeciw Rezydencji Dolnoegipskiej od strony południowej w ostatnich latach odkryto współczesny jej duży budynek o bardzo podobnej konstrukcji (Fig. 6.34). W przeciwieństwie do Rezydencji nie był on jednak otoczony ogrodzeniem. Wewnątrz znajdowały się liczne jamy, dołki posłupowe, dołki wypełnione mułem oraz przecinające się liczne rowki utrudniające ostateczną interpretację układu wewnętrznego (Chłodnicki 2019a: 100 – 101). Wraz z wprowadzeniem cegły mułowej w okresie Nagada IIC, drewniane ogrodzenia oddzielające od siebie obszary osady zostały zastąpione przez regularne mury. Południowa granica obszaru zajmowanego przez Rezydencję Dolnoegipską została w tym czasie zabudowana murem o szerokości 1.6 m. Układ wewnątrz również uległ pewnym zmianom, jednak wydaje się że charakter obszaru pozostał niezmieniony. W tym czasie wewnątrz Rezydencji prawdopodobnie wciąż częściowo znajdowała się zabudowa z materiałów nietrwałych, ale obecnie była ona otoczona murem z cegły mułowej 113

(Chłodnicki i Geming 2012: 95). Wewnątrz okręgu w jego południowo-zachodniej części znajdowały się dwa pomieszczenia: jedno nieco oddalone od południowego muru założenia, o wymiarach 7.5 x 3 m oraz kolejne nieco mniejsze – ok. 5 x 2 m (Fig. 6.35). To ostanie wbudowane było w południowo-zachodni narożnik muru otaczającego obszar Rezydencji (Chłodnicki 2019a: 100). W okresie Nagada IID w miejscu domów leżących w południowo-wschodniej część głównego wykopu, wybudowano browar. Rejon ten był nadal oddzielony od reszty osiedla, tym razem murami z cegły, ale nastąpiła wyraźna zmiana funkcji (Fig. 6.36). Instalacja ta składała się z trzech częściowo nachodzących na siebie kół (każde o średnicy ok. 2 m) uformowanych z wypalonych D-kształtnych cegieł. Cegły te jednak nie zawsze posiadały kształt płasko- wypukły, niekiedy ich przekrój był bardziej trapezowaty, a nawet trójkątny. Niektóre miały także odmienne od standardowych rozmiary. Były bardziej płaskie i widocznie wklęsłe na jednym końcu. Można odnieść wrażenie, że w niektórych przypadkach wykonane były niedbale z widocznymi śladami palców na bokach. Niekiedy miały nawet do 50 cm długości (Chłodnicki i Geming 2012: 100). Część cegieł ułożona była pod kątem, tak by podtrzymywać z wszystkich stron kadź, tworząc tzw. „gniazdo”. Niestety tylko jedno z trzech gniazd zachowało się w całości. Co istotne, na wschód od browaru wciąż można było zauważyć pozostałości po konstrukcjach z materiałów nietrwałych (Chłodnicki i Geming 2012: 100). Być może są to ślady po jakiegoś rodzaju zadaszeniu wykorzystywanym przez pracujące tam osoby. Na północ od browaru znajdowała się kolejna instalacja o kształcie sześciokąta o średnicy 115 cm, częściowo skonstruowana także z cegieł browarnych. Dookoła odkryto liczne okrągłe podstawki z syltu (Fig. 6.37). Możliwe, że instalacja ta również mogła być wykorzystywana w którymś z etapów produkcji piwa. Interesującym jest, że w okresie Nagada IID zmianie nie uległa strefa w północno- wschodniej części głównego wykopu. Najprawdopodobniej nadal nie znajdowały się tam żadne zabudowania. KOM Zachodni Kom Zachodni w okresie funkcjonowania kultury dolnoegipskiej był obszarem w którym można zaobserwować intensywną działalność produkcyjną. To tu odkryto najwięcej instalacji browarnych. Cztery z nich można przypisać do starszej fazy kultury dolnoegipskiej. W 114

młodszej fazie znajdowała się tam jedna tego typu konstrukcja (Ciałowicz 2012a: 149). Wszystkie instalacje ulegały ulepszeniom i dość częstym przebudowom związanym zarówno z koniecznością ich naprawy i odbudowy po większych wylewach Nilu jak i uszkodzeniami spowodowanymi intensywnym użytkowaniem (Ciałowicz 2012a: 154 – 155). Jest to istotna obserwacja wskazująca na poziom organizacji społeczności dolnoegipskiej, umiejętności budowniczych oraz ich determinacji do kontynuowania produkcji pomimo zniszczeń. Możliwe, że zaawansowanie techniczne instalacji browarnych wynika z inspiracji podobnymi konstrukcjami znanymi z okresu Nagada IA – IIA z terenu Górnego Egiptu, z stanowisk takich jak Mahasna, Abydos i Hierakonpolis (Peet i Loat 1913: 3 – 4, Geller 1992, Takamiya 2008). Oprócz browarów na Komie Zachodnim odkryto także konstrukcje osadnicze o typowo dolnoegipskim charakterze (Fig. 6.38) zachowane w postaci licznych rowków, glinianych podstawek (służących prawdopodobnie do stabilizacji naczyń zasobowych), dołków posłupowych, palenisk oraz jam o nie do końca znanej funkcji (niektóre z nich zawierały naczynia przykryte misami) (Ciałowicz 2012a: 161). Podobnie do Komu Centralnego, na Zachodnim można zaobserwować czytelne podziały przestrzeni wydzielone ogrodzeniami z materiałów organicznych. Wydaje się, że podział przestrzeni musiał być zaplanowany z wyprzedzeniem, uwzględniając mające znajdować się wewnątrz obiekty (Ciałowicz 2012a: 160). Ogrodzenia w warstwach archeologicznych manifestowały się w formie równoległych rowków (Fig. 6.39) oddzielających poszczególne strefy z bardziej wyrafinowanymi konstrukcjami od obszarów położonych na północny-wschód i południe, w których odkryto jedynie jamy. Niestety ślady złożonego i prawdopodobnie gęstego układu zabudowy z pierwszej fazy osadnictwa dolnoegipskiego zostały w dużej części zniszczone przez późniejsze konstrukcje browarne (Fig. 6.38). Wciąż jednak do pewnego stopnia niektóre struktury z tej fazy były czytelne. Jak zauważa K. M. Ciałowicz (2012a: 149) ich rozmiary były niewielkie i w związku z tym prawdopodobnie nie mogły pełnić roli domostw. Możliwe, że wspomniane obiekty posiadały funkcję magazynową. Dla A. Mączyńskiej (2013: 84) jedną z najbardziej interesujących konstrukcji datowanych na wcześniejsza fazę funkcjonowania kultury dolnoegipskiej (okres Nagada IIB – C) jest obiekt W96-98 (Fig. 6.40), w którym można rozróżnić aż pięć faz architektonicznych. Częste reorganizacje układu mogły być związane z przebudowami spowodowanymi zniszczeniami po obfitych wylewach. W starszej fazie konstrukcja miała wymiary 8 x 3.2 m, ale jedna z jej części znajdowała się poza obszarem wykopalisk (Mączyńska 2013: 85), w związku z czym jej rozmiary mogły być większe. W młodszej fazie konstrukcja (ok. 11 x 4 m) była zorientowana N-E – S-W. Ściany, podobnie jak w przypadku budynków z Komu Centralnego, skonstruowane były z materiałów organicznych. 115

Ich pozostałością są rowki o szerokości od 12 do 30 cm, z wypełniskiem ciemnej ziemi i syltu. Prawdopodobnie powstało ono z rozłożonych struktur drewnianych oraz warstwy stabilizującej. Budynek był wewnętrznie podzielony i mógł składać się z korytarza oraz serii pomieszczeń przylegających do dziedzińca (Mączyńska 2013: 85). Wewnątrz odkryto dołki posłupowe, jamy zasobowe oraz jamy z śladami przepaleń wykorzystywane jako paleniska. Na północny-zachód od W96-98 i na północ od browaru nr W192 znajdowały się instalacje o charakterze gospodarczym i/lub produkcyjnym. Zlokalizowane były tam liczne okrągłe i owalne jamy o różnych rozmiarach. Długie, choć stosunkowo cienkie ogrodzenia z materiałów organicznych dzieliły te przestrzeń na cztery części. W wydzielonych obszarach odkryto regularne okrągłe jamy (Fig. 6.41). W jednej z nich znajdowały się dwa równoległe do siebie rzędy składające się z trzech regularnych okrągłych jam każdy (Ciałowicz 2012a: 160). Wszystkie posiadały wypełniska składające się z zmieszanego mułu, gliny i fragmentów ceramiki. Posiadały średnicę ok. 1 m (por. Mączyńska 2013: 85; Fig. 7). Możliwe, że są to pozostałości jakiegoś rodzaju instalacji (być może podstawek na kadzie) wykorzystywanych podczas procesu fermentacji (Kubiak-Martens i Langer 2008: 437; Ciałowicz 2012a: 160). Podobnie jak w przypadku Komu Centralnego wraz z wprowadzeniem cegły mułowej ogrodzenia z materiałów organicznych zostały zastąpione murami w fazie współczesnej Nagada IIC. W niektórych miejscach wciąż wzmocnionych elementami drewnianymi. Wskazuje na to obecność dołków posłupowych odkrytych przy murach. W kilku przypadkach rozmiar cegieł był możliwy do ustalenia – wynosił 34 x 17 cm (Ciałowicz 2012a: 161). Architektura osadnicza okresu Protodynastycznego KOM Wschodni Jak wspomnieliśmy przy opisie architektury dolnoegipskiej z Komu Wschodniego, konstrukcje osadnicze tej kultury na niemal całym stanowisku zostały przykryte grubą warstwą aluwium, będącej pozostałością po intensywnym wylewie Nilu w okresie Nagada IID1. W warstwie tej niekiedy widoczne były niewielkie jamy i niewyraźnie zarysowane fragmenty murów oraz pojedynczych cegieł mułowych. Wspomniane obiekty również zostały przykryte kolejną warstwa aluwialną. W jednej z jam odkryto liczne fragmenty agatu oraz zaawansowane technicznie narzędzia, które mogły być używane warsztacie rzemieślniczym (Kabaciński i Szejnoga 2007: 90). Najwcześniejszy układ architektury datowany na okres Nagada IIIA związany	był	z	budynkiem	wzniesionym	na	zniwelowanym	poziomie	gruntu,	co 116

najprawdopodobniej znacznie zaburzyło wyżej opisaną warstwę. Interesującym jest, że założenie to jako jedyne spośród wszystkich odkrytych na stanowisku posiadało orientację północ-południe (Fig. 6.42). Większość murów miała szerokośc dwóch cegieł, zdarzały się jednak cieńsze o szerokości półtora oraz zaledwie jednej cegły. Przestrzenie wewnętrzne założenia miały różne rozmiary. Największa (EN 52) mierzyła co najmniej 7 x 5 m i prawdopodobnie należy interpretować ją jako dziedziniec (Chłodnicki 2012b: 22). Pozostałe zajmowały obszar od 2 x 2 m do 6 x 3 m. Zarówno na dziedzińcu jak i w większych pomieszczeniach odkryto konstrukcje piecowe z naczyniami in situ. Na południe od tej strefy znajdował się mur nr 210/141 o szerokości przekraczającej czasem nawet 2.5 m (Karmowski 2013: 101; Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 185). Mur był złożony z dwóch ściśle przylegających do siebie sekcji o podobnej szerokości (Fig. 6.43). Co istotne mur wyznacza granice zmienionej orientacji zabudowy pomiędzy strefą opisana powyżej, a strefą po jego południowej stronie, w której wszystkie konstrukcje posiadały typową dla stanowiska Tell el-Farcha orientację N-E – S-W. Pomimo znacznej grubości, walory obronne muru 210/141 są dość wątpliwe ponieważ zarówno od strony północnej jak i południowej ściśle przylegały do niego zabudowania o charakterze osadniczym. Obszar na południe od muru charakteryzowała gęsta zabudowa z cegły mułowej z licznymi pomieszczeniami o różnych rozmiarach i przeważających kształtach prostokątnych. Niekiedy pojawiają się tu również mury lekko zakrzywione (Fig. 6.43). Intrygującym faktem jest niezwykła bliskość monumentalnej mastaby (ob. nr. 10; Fig. 6.44) datowanej na okres Nagada IIIA2/B1 (Dębowska 2018: 21), a więc czas w którym funkcjonowała również osada z opisywanego obszaru (Chłodnicki 2012b: 23, Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 185). Istnieje możliwość, że budynki te pomimo typowych śladów związanych z aktywnością osadniczą takich jak: paleniska, piece, jamy śmietniskowe, liczne fragmenty ceramiki i widoczne przebudowy mogły być w jakiś sposób funkcjonalnie związane z mastabą. Być może stanowiąc część kompleksu grobowego (Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 185). Możliwe, że wspomniany wcześniej mur 141/210 oraz mur 336/308 (Fig. 6.45), który również skonstruowany był z dwóch przylegających do siebie sekcji i przystawał do mastaby od strony północno-wschodniej, stanowiły granicę takiego kompleksu. Mur otaczałby wówczas większość budynków w obszarze znajdującym się na północ od mastaby. Zabudowę tego obszaru możemy podzielić na dwie główne fazy architektoniczne: fazę datowaną na okres Nagada III A/B oraz drugą datowaną na fazę IIIB (Fig. 6.46, 6.47). Budynki przylegające do północnego muru tego obszaru w obu fazach były dość wątłej konstrukcji. W fazie starszej (Nagada IIIA) znajdował się tam budynek o wymiarach 8 x 3 m (EN 279), w którym odkryto nagromadzenie popiołów oraz bardzo dużą ilość dolnych części naczyń typu L30 wg. Petrie’go 117

(Rozwadowski 2012: 44 – 46). W centralnej części tego obszaru znajdował się wówczas niewielki budynek (EN.355/356) składający się z trzech pomieszczeń: większego (4 x 2.50 m) oraz dwóch mniejszych (1.5 x 1.5 m i 1.5 x 0.8 m) przylegających do niego od strony wschodniej (Fig. 6.43). Większe pomieszczenie oddzielono od mniejszych bardzo cienkim murkiem o grubości zaledwie 20 cm. Wewnątrz znajdowało się niewielkie palenisko. W południowej części obszaru odkryto kolejny, przylegający do mastaby budynek (EN 207/231) o wymiarach 8 x 3 m (Fig. 6.43, 6.46). Na wschód od muru 336/308, w strefie poza hipotetycznym okręgiem związanym z mastabą, odkryto część następnego budynku (Fig. 6.48), który kontynuował się w późniejszych fazach architektonicznych, datowanych na Nagada IIIB. W budynku odkryto przedmioty miedziane oraz krzemienny nóż (Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 187). W fazie datowanej na okres Nagada IIIB układ zabudowy w obszarze na północ od mastaby uległ pewnym zmianom. W północnej części do muru 141/210 przylegał budynek złożony z 7 lub nawet ośmiu pomieszczeń o różnych rozmiarach i cieńszych niż pozostałe murach o szerokości ok. 1 cegły (Fig. 6.47). Układ konstrukcji sugeruje liczne przebudowy w związku z czym nie ma pewności czy wszystkie funkcjonowały w tym samym okresie (Chłodnicki 2012b: 23). W najbardziej wschodnim pomieszczeniu – EN205 (Fig. 6.47) odkryto depozyt zawierający dwie złote figury, noże krzemienne oraz 382 paciorki z karneolu i skorup strusich jaj. Skarb znajdował się w pobliżu północno-wschodniego narożnika pomieszczenia. Najprawdopodobniej został tam zdeponowany w środkowym okresie Nagada IIIB, jednak typologia noży krzemiennych oraz stylistyka figur wchodzących w skład depozytu wskazuje najpóźniej na okres Nagada IIIA jako czas ich wykonania. Biorąc pod uwagę wątły charakter zabudowy, w której dokonano odkrycia M. Chłodnicki (2012b: 24) zakłada, że przedmioty te zostały ukryte tam jedynie tymczasowo. Na południowy-zachód od opisanego powyżej budynku znajdował się kolejny przylegający do mastaby od strony północno-zachodniej (Fig. 6.47). Posiadał dość grube mury o szerokości ok 1 m. Był to duży budynek ok 15 x 9 m z podziałami wewnętrznymi na 3 do 4 pomieszczeń (EN213, 209, 220). Na wschód od niego znajdowała się pusta przestrzeń wokół której zlokalizowane były kolejne trzy pomieszczenia (lub wolnostojące budynki) nr 231, 226 i 229 (Fig. 6.47). Trudno określić czy były to samodzielne mniejsze budynki czy też kolejne pomieszczenia należące do budynku EN 213/209/220 otaczające dziedziniec. Jeden z nich- EN 207/231 podobnie jak we wcześniejszej fazie zabudowy przylegał do mastaby od strony północnej (Fig. 6.46, 6.47). Na wschód od niego w okresie Nagada IIIB, podobnie jak w wcześniejszej fazie, znajdował się mur 308. 118

Również w tej fazie mógł on stanowić wschodnią granicę obszaru zabudowy związanej z mastabą. Za murem od strony wschodniej znajdował się budynek (Fig. 6.48, 6.49, 6.50), którego odkryta cześć mierzyła 8 x 6 m (341/342/350). Odkryto w nim, między innymi, kolejny przedmiot z miedzi – tym razem nóż oraz bifacjalny nóż krzemienny (Chłodnicki 2012b: 24). Budynek w odkrytej części był podzielony na trzy pomieszczenia, a jego ściany zewnętrzne pokrywał szary tynk. Przestrzeń pomiędzy zachodnią ścianą tego budynku a murem 308 tworzyła regularną, szeroką na 1.5 m drogę (EN 300) biegnącą w kierunku północno- wschodniego narożnika mastaby (Fig. 6.49, 6.50). Cześć Komu Wschodniego zlokalizowana na południe od mastaby to obszar cmentarzyska w którym na przestrzeni ok. 4000 odkryto łącznie ponad 150 pochówków datowanych na okresy od późnego okresu Predynastycznego po okres Starego państwa włączając w to wyżej wspomnianą mastabę, będąca najstarszą budowlą sepulkralną (Dębowska 2018: 21). Oprócz konstrukcji grobowych na obszarze tym odkrywano także struktury, których powiązanie z konstrukcjami grobowymi nie jest do końca jasne. Wśród nich znajduje się konstrukcja odkryta w sondażu zlokalizowanym w południowej części tellu. Obiekt ES.119 posiadał mury o grubości ok 1 m, tworzące regularne pomieszczenie o wymiarach 2.5 x 6 m, do którego prowadziły dwa wejścia umiejscowione naprzeciw siebie, w środkowej części dłuższych ścian północnej i południowej (Fig. 6.51). Konstrukcja posiadała lekko odchyloną od osi północ-południe charakterystyczną dla stanowiska Tell el-Farcha orientację N-E – S-W. Niestety materiał odkryty w kontekście obiektu nie pozwala na bezsprzeczne ustalenie jego dokładnej chronologii. Najprawdopodobniej należy on do trzeciej fazy stanowiska datowanej na okres Nagada IID2/IIIA1 (Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 188). W opisanej powyżej konstrukcji odkryto także kamienne jarzmo drzwiowe. Na południe od Mastaby odsłonięto także mur o szerokości ok. 1 m (Fig. 6.52). Mur datowany jest na okres Nagada IIIB i przebiegał równolegle do mastaby. Poniżej w warstwach datowanych na okres Nagada IID2/IIIA1, ok. 2 m na południe od poprzedniego odkryto kolejny mur o podobnej szerokość (Fig. 6.52). Mury z obu faz prawdopodobnie oddzielały obszar mastaby od obszaru osady (Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 190 – 191). Być może stanowiły zamknięcie wyżej opisywanej strefy funkcjonalnie związanej z mastabą od strony południowej. m2 Po wschodniej stronie cmentarzyska zlokalizowany był kolejny obiekt, którego funkcja pozostaje niejasna. Budynek nr. 128 datowany na okres Nagada IIIB do Nagada IIIC1 (Ciałowicz 2018: 17 – 20). Był dość dużych rozmiarów (15 x 10 m) i posiadał co najmniej trzy pomieszczenia. Szerokość murów tego budynku wahała się od 0.8 do 1 m. Jego ściany były 119

pokryte grubą (ok. 3 – 5 cm) warstwą jasnego tynku zarówno od strony zewnętrznej jak i wewnętrznej (Fig. 6.53). Pomieszczenie północne o wymiarach 7 x 3 m (Fig. 6.54- A) było oddzielone od zewnętrznego muru założenia ok. półtora metrowej szerokości niezabudowaną przestrzenią będącą prawdopodobnie korytarzem (zakładając, że przestrzeń ta była zadaszona) (por. Ciałowicz 2019a: 122). Mogła to być także część otwartej przestrzeni znajdującej się pomiędzy wspomnianym pomieszczeniem (A), a murem otaczającym całe założenie. W północnej części pomieszczenia A odkryto kolejny mur ok. 2 m długości przylegający bezpośrednio do północnej ściany pomieszczenia (Fig. 6.54). Być może jest to pozostałość ławy biegnącej wzdłuż muru. Obiekty tego typu spotykane są w architekturze tego okresu zarówno w Egipcie, jak i na terenach południowego Lewantu. Pozostałe dwa pomieszczenia (Fig. 6.54: B, C) znajdowały się w południowo-zachodniej części założenia. Oba posiadały rozmiary ok 4 x 4 m. W obu znajdowały się mniejsze przestrzenie wydzielone murami w pobliżu zachodniej ściany, jednak przecinające je późniejsze groby utrudniają interpretację ich dokładnego układu i funkcji. Na wschód od wspomnianych pomieszczeń odkryto zgrupowanie regularnie przylegających do siebie cegieł występujących na szerokości ok 1.2 m i długości 2 m. Widoczna zachodnia granica tego obiektu była jednak o wiele dłuższa niż fragment z dobrze widocznymi cegłami i manifestowała się w postaci linii o długości ok. 8 m. Jak sugeruje K.M. Ciałowicz (2019a: 123) jest to pozostałość po zawalonym murze (Fig. 6.54). KOM Centralny Na Komie Centralnym pozostałości osadnicze datowane na okresy Nagada IIIA1, IIIA2 oraz IIIB (zawierające się w 3 i 4 fazie stanowiska) odkryto zarówno w głównym obszarze wykopalisk jak i w wykopie eksplorowanym od roku 2012 roku, znajdującym się w północnej części komu. Pozostałości architektury datowanej na okres Nagada IIIB we wspomnianym wykopie północnym znajdowały się zaraz pod warstwą niwelacyjną, która została utworzona przed wybudowaniem tam masywnej okrągłej struktury z okresu Wczesnodynastycznego (Chłodnicki 2019b: 96). Zabudowania osadnicze z okresu Nagada IIIB zachowały się lepiej w wschodniej części tego odcinka. W starszej fazie architektonicznej znajdował się tam budynek z dziedzińcem o nie do końca czytelnych wymiarach (Fig.6.55). Na zachód od dziedzińca ulokowano co najmniej jedno niewielkie prostokątne pomieszczenie o wymiarach 3 x 4.5 m. Dwa wejścia do pomieszczenia leżały naprzeciw siebie na dłuższych ścianach wschodniej i zachodniej (Fig. 6.55). W obydwu zachowały się progi wejściowe. W przypadku wschodniego przejścia (prowadzącego na dziedziniec), w którym próg zachował się znacznie lepiej, wyraźnie 120

widać, że został skonstruowany z 4 wypalonych cegieł ułożonych w linii. Cegły przylegały do siebie częściami wozówkowymi. Wypalone cegły wykorzystane były także w konstrukcji południowego muru dziedzińca. Wszystkie one pochodziły najprawdopodobniej ze zniszczonej i w większości zdemontowanej instalacji z wypalonych cegieł odkrytej we wschodniej części dziedzińca (Fig. 6.55). Na obecnym etapie badań trudno jednak ocenić czy mógł być to browar. W młodszej fazie architektonicznej dom z dziedzińcem, otoczony był wydłużonymi pomieszczeniami, o nie do końca czytelnym układzie (Fig. 6.56). Dziedziniec w tej fazie miał 4 x 6 m. Występował tam także łukowaty mur o długości ok 4 m (Chłodnicki 2019b: 96 – 97). Na głównym wykopie z Komu Centralnego, gdzie wcześniej znajdowała się osada kultury dolnoegipskiej w okresie współczesnym Nagada IIIA1 nastąpiły duże zmiany układu przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowej orientacji budynków. I tutaj można wydzielić dwie fazy architektoniczne związane z 3 i 4 fazą stanowiska. Wszystkie domostwa starszej fazy architektonicznej wzniesione z cegły mułowej składają się z kilku pomieszczeń, z których część sąsiaduje z dziedzińcami (Fig. 6.57, 6.58). Występują zarówno niewielkie pomieszczenia o powierzchniach ok. 1 m2, jak i duże przekraczające 10 m2. Szerokość pomieszczeń wynosiła zazwyczaj 3.5 – 4 m. Mury najczęściej osiągały szerokość 1.5 do 2-óch cegieł. Zdaniem M. Chłodnickiego (2012c: 105) przylegające do siebie pomieszczenia mogły mieć wspólne zadaszenie, z czym może być związana standaryzacja szerokości pomieszczeń. Możliwe, że podyktowane to było długością belek stropowych. Niekiedy większe przestrzenie, będące najprawdopodobniej dziedzińcami, dzielono na mniejsze murami o szerokości jednej cegły. Możliwe, że były to ogrodzenia dla zwierząt hodowlanych lub części jakiegoś rodzaju instalacji gospodarczych. W architekturze tej fazy widać także całkowitą standaryzację rozmiaru cegieł wykorzystywanych w budownictwie. Cegły o wymiarach ok. 30 x 15 x 7 cm występowały w dwóch rodzajach: syltowe (z domieszką sieczki) o kolorze ciemno szarym, niekiedy ciemno zielonkawym oraz cegły piaskowe (z dużą domieszką piasku i niewielką domieszką sieczki). Trudno doszukać się konkretnego wzoru lub zasad związanych z użyciem konkretnego typu cegieł. Oba typy spotykane są w konstrukcjach o różnych funkcjach, w różnych wątkach oraz w różnych proporcjach ilościowych. Zauważa się, podobnie jak w innych miejscach stanowiska, ponowne wykorzystywanie cegieł z zdemontowanych instalacji browarnych w konstrukcjach murów domostw. Miejsce, na którym wcześniej leżała Rezydencja Dolnoegipska obecnie było zajęte w części zachodniej przez budynki mieszkalne, a we wschodniej przez dziedziniec (Chłodnicki 2012c: 107). Organizację przestrzeni zmieniono również w rejonie, w którym w okresie funkcjonowania kultury dolnoegipskiej leżał duży budynek z materiałów 121

nietrwałych sąsiadujący z Rezydencją od strony południowej. W okresie Nagada IIIA1 powstał tam masywny budynek interpretowany jako główny magazyn (Chłodnicki 2019c: 97). Miał co najmniej dwie fazy architektoniczne (Fig. 6.59, 6.60) datowane na fazę Nagada IIIA1 oraz okres od końcówki Nagada IIIA1 do początku Nagada IIIB (Chłodnicki i Mączyńska 2018: 86). Jak sugeruje Chłodnicki (2019c: 98) pomiędzy dwoma fazami miała miejsce jakiegoś rodzaju katastrofa naturalna (powódź lub trzęsienie ziemi), która zniszczyła zachodnią część budynku. Ślady tej katastrofy manifestują się jako kilkucentymetrowej grubości warstwy popiołów. Po tym okresie użytkowano tylko część tego założenia. Budynek magazynowy został odkryty tylko w jego wschodniej części. Jego rozmiary są imponujące. Odsłonięty fragment wschodniego boku założenia miała ok. 27 m długości, natomiast częściowo odkryta ściana północna ok. 13 m. Wzdłuż ścian znajdowały się pomieszczenia o szerokości 2.5 m i długości ok. 8.5 m. W całości odsłonięto tylko pomieszczenie w północno-wschodnim narożniku kompleksu, ale odkryto także części dwóch lub nawet trzech innych. Biorąc pod uwagę bardzo regularny plan założenia, ich wymiary mogły być takie same. Wspominane pomieszczenia prawdopodobnie były zorganizowane wokół dziedzińca znajdującego się wewnątrz założenia. Odkryta część dziedzińca posiada również imponujące wymiary – 20 x 6 m (por. Chłodnicki 2019c: 98; Fig. 27). Zewnętrzne mury budynku miały niemal 2 m grubości, a mury wewnętrzne ok. 0.8. – 1.5 m. Odkryto także dwa wejścia od strony dziedzińca do pomieszczeń CW.94 i CW.57 (Fig. 6.59, 6.60). W jednym z nich prowadzącym do pom. CW.57 znajdowało się kamienne jarzmo drzwiowe. Pomieszczenie to zasługuje na uwagę ze względu na znajdujące się w nim pozostałości maty na poziomie podłogi z wcześniejszej fazy, zdeponowane naczynia oraz piec z naczyniem znajdujący się w połudnowo-wschodnim narożniku pomieszczenia. Z fazy późniejszej pochodzi kolejny piec ulokowany w tym samym miejscu, a wokół niego odkryto ponad 80 niewypalonych jeszcze glinianych kulek. Na dziedzińcu tego założenia w fazie wcześniejszej znajdowały się liczne paleniska, które w kolejnej fazie architektonicznej zostały zastąpione przez silosy (Fig. 6.60) (Chłodnicki 2019c: 99). W pozostałych częściach głównego wykopu na Komie Centralnym układ architektoniczny był dość nieczytelny, prawdopodobnie z uwagi na niwelację terenu przed konstrukcją zabudowy z kolejnej fazy (por. Chłodnicki 2012c: 107). W okresie Nagada IIIA1/B (Fig. 6.61) mur oddzielający w czasie kultury dolnoegipskiej wschodnią część tego obszaru został przesunięty o 1.5 m na wschód. Mur ten obecnie był skonstruowany w całości z cegły mułowej i miał grubość trzech cegieł. Po jego zachodniej stronie leżała niewielka otwarta przestrzeń z nielicznymi paleniskami. Dalej na zachód odkryto pozostałości domostwa 122

składającego się z co najmniej 6 pomieszczeń (Fig. 6.61). Najmniejsze zajmowało przestrzeń ok. 1 x 1 m podczas gdy największe miało ok. 6 m długości. Mury budynku były dość cienkie (1 – 1.5 cegły szer.). Wewnątrz wydłużonego pomieszczenia znajdującego się w południowej części domostwa odkryto nietypowy przedmiot. Ponad poziomem dwóch instalacji piecowych znajdowało się tam bogato ornamentowane koło z ceramiki o średnicy 80 cm (Chłodnicki 2012c: 108; Fig. 6). W pobliżu odkryto fragmenty podobnych kół. Jedno z nich było podobnie dekorowane, a drugie nie było ornamentowane (Chłodnicki 2004: 365, Chłodnicki i Kirkowski 2005: 53 – 55; fig. 5, 6). Trudno określić funkcję tego przedmiotu. Jak dotąd nie posiada ono analogii z innych rejonów Tell el-Farcha, ani nawet z innych stanowisk z tego okresu. Na wschód od wyżej wspomnianego muru działowego znajdowało się kolejne domostwo składające się z 6 – 7 pomieszczeń różnych rozmiarów: o szerokości ok. 3 – 3.5 m i długości dochodzącej do 10 m (Fig. 6.61). Pomieszczenia najprawdopodobniej były rozmieszczone wokół dziedzińca o wymiarach ok 5 x 5 m. Jak zauważa M. Chłodnicki (2012c: 108) przestrzenie wewnątrz tego budynku wielokrotnie zmieniały swoja funkcję. Kilkukrotnie pojawiały się nowe wewnętrzne podziały, jednak podstawowy układ budynku pozostał bez zmian aż do okresu Nagada IIIC. Od okresu Nagada IIIA1 w obrębie dziedzińców oraz pomieszczeń pojawia się wiele instalacji piecowych o bardziej zaawansowanej konstrukcji niż w okresach wcześniejszych. Widoczne są cienkie ścianki takich instalacji tworzące kształty od kół poprzez owale, aż po prostokąty posiadające półkoliste zakończenie na jednym z krótszych boków. Podobną prawidłowość można zaobserwować także na Komach Wschodnim i Zachodnim. KOM Zachodni Pod koniec okresu funkcjonowania kultury dolnoegipskiej na Komie Zachodnim po obfitym wylewie Nilu, który zakończył okres działalności znajdującego się tam browaru, układ zabudowy uległ zupełnej zmianie. Powstały tam duże założenia o masywnych murach i skomplikowanym układzie wewnętrznym, których funkcja w różnych okresach interpretowana jest jako administracyjna i/lub kultowa. Mowa o tzw. Rezydencji Nagadyjskiej oraz późniejszym wybudowanym w tym samym miejscu tzw. Centrum Administracyjno-Kultowym. Oba budynki zostaną opisane później, w części poświęconej architekturze pełniącej funkcje administracyjne i kultowe. 123

Architektura osadnicza obszaru zachodniej Delty Nilu Tell el-Fara’in (Buto) Leży w zachodniej Delcie Nilu ok. 95 km na wschód od Aleksandrii oraz ok. 35 km na południe od współczesnej linii brzegowej morza Śródziemnego w prowincji Kafr El Sheikh. Wielkość stanowiska szacuje się na ok. 100 ha. Wysokość telli wchodzących w jego skład dochodzi nawet do 15 m powyżej poziomu sąsiadujących pól uprawnych (Faltings 1998: 365; Hartung 2015: 61). Buto jest znane przede wszystkim z okresu historycznego jako miejsce pochodzenia bogini Wadżet, która została, wraz z górnoegipską boginią Nechbet, jednym z symboli państwa. Miasto to odgrywało istotną rolę również w okresie Ptolemejskim. Ze źródeł klasycznych pochodzi jego bardziej rozpoznawalna nazwa – Buto. Badania nad okresem Predynastycznym w regionie stanowiska zainicjował na początku lat 80’ dwudziestego wieku W. Kaiser – ówczesny dyrektor Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w Kairze. W roku 1984 pod kierownictwem T. von der Way’a (1984) rozpoczęto prace ukierunkowane na rozpoznanie najwcześniejszych warstw osadniczych. W Buto występują warstwy datowane na okresy Predynastyczny, Protodynastyczny, Starego Państwa, Trzeci Okres Przejściowy, Późny, Ptolemejski oraz Rzymski (von der Way 1992: 3, Hartung 2015: 61). Co istotne, podobnie jak w Tell el-Farcha, w Buto odnotowano fazę przejściową pomiędzy zabudową z materiałów organicznych z okresu kultury dolnoegipskiej i zabudową z cegły mułowej charakterystycznej dla kultury nagadyjskiej. W odległości ok. 3 km na południowy-zachód od Buto znajdują się dwa kolejne stanowiska: Ezbet el-Qerdashi oraz Konasiyet es-Sardusi, na których występował materiał datowany na okres predynastyczny odkryty podczas badań powierzchniowych (von der Way 1992: 1). Architektura osadnicza kultury dolnoegipskiej W warstwach drugiej fazy stanowiska – datowanych na okres funkcjonowania kultury dolnoegipskiej odkryto liczne jamy, dołki posłupowe oraz paleniska. Okrągłe i owalne jamy o średnicy od 0.5 do 1.5 m były głębokie na ok. 20 do 30 cm. Niektóre z jam i dołków były wzmocnione syltem. Dołki posłupowe miały średnicę ok. 20 cm, a ich głębokość nigdy nie przekraczała 30 cm. Wewnątrz składały się z warstwy gliny oraz pokruszonej ceramiki. T. von 124

der Way (1997: 65 – 68) wskazuje, że dołki są pozostałością po strukturach z słupami, podtrzymującymi plecione maty z trzciny i papirusu oblepione mułem. Dołki rozciągają się także wokół palenisk, sugerując istnienie rodzaju lekkiej konstrukcji zadaszenia. Paleniska dolnoegipskie o średnicy ok. 2.5 m były lekko zagłębione. Wewnątrz odkrywano grube warstwy popiołów, co może wskazywać na ich intensywne użytkowanie podczas codziennego przygotowywania posiłków (von der Way 1997: Abb. 18 – 30). Z tych warstw pochodzą też D- kształtne fragmenty wypalonej gliny, przypominające cegły. Zawierały widoczną domieszkę sieczki. Ich średnie wymiary to 30 x 7 – 9 x 6 – 8 cm (von der Way 1997: 73 – 74). Być może był to rodzaj cegieł używanych oryginalnie w instalacji browarnej. W warstwach o charakterze osadniczym odkryto pojedynczy typowy dla kultury dolnoegipskiej pochówek w prostej jamie oraz rozproszone kości dziecka, być może ze zniszczonego grobu (von der Way 1997: 74 – 75). Jest to dość nietypowa sytuacja, biorąc pod uwagę, że w kulturze dolnoegipskiej pochówki zazwyczaj znajdują się na cmentarzyskach poza osadą. Z okresu współczesnego Nagada IIIA1, schyłkowego dla funkcjonowania kultury dolnoegipskiej w Buto, na odcinku E18 odkryto domostwo o wymiarach ok. 2.5 x 6.5 – 7 m. Zarys konstrukcji z materiałów organicznych zachował się w postaci rowków (Fig. 6.62). Była ona zorientowana wzdłuż osi N-S - E-W (Hartung et al. 2016: 76). Wewnątrz odkryto pozostałości maty o wymiarach 6 x 3 m oraz dołki posłupowe o średnicy ok. 10 cm ulokowane przy ścianach. Na środku pomieszczenia znajdował się dołek wypełniony mułem, o średnicy ok. 25 – 30 cm, interpretowany jako ślad po słupie podtrzymującym konstrukcję dachu (Hartung et al. 2016: 76). W zachodniej części pomieszczenia leżały dwa nieduże paleniska. W pobliżu odkryto dwie okrągłe grudy gliny o średnicy ok. 5 – 10 cm i lekko żółtawym zabarwieniu, które mogły służyć jako podstawki do naczyń. Wnętrze budynku było zagłębione na ok. 10 – 20 cm i zawierało więcej fragmentów ceramiki (Hartung et al. 2016: 75). Przed budynkiem od strony południowej odkryto co najmniej trzy paleniska oraz piec. Biorąc pod uwagę liczne ślady przepaleń, wydaje się że opisywane domostwo uległo zniszczeniu w trakcie pożaru (Hartung et al. 2016: 75). Być może dzięki temu jego układ był bardziej czytelny. Następna faza architektoniczna również jest datowana na okres współczesny Nagada IIIA1. Odkryta architektura charakteryzowała się tą samą orientacją, przy kompletnej zmianie układu zabudowy (Fig. 6.63). Wydaje się, że funkcja tego obszaru nie uległa zmianie i odkryte założenia, podobnie jak starsze, pełniły rolę domostw. Pojawiło się o wiele więcej śladów charakterystycznych dla architektury z materiałów organicznych, jam oraz palenisk. Materiał ceramiczny jest zdominowany ilościowo przez fragmenty o charakterze Nagadyjskim. 125

Wskazuje to najprawdopodobniej na okres przejściowy, w którym widoczne są przeżywające się jeszcze dolnoegipskie tradycje budowlane występujące na równi z przedmiotami w znacznej większości posiadającymi stylistykę nagadyjską. Układ zabudowy w tej fazie jest bardziej skomplikowany (por. Hartung et al. 2016: 77; Abb. 3). Liczne rowki o szerokości od ok. 10 do 30 cm biegnące prostopadle i równolegle względem siebie są pozostałościami konstrukcji, które mogły być kilkukrotnie przebudowane. Na podstawie planu trudno określić ile domostw/pomieszczeń dokładnie znajdowało się w odsłoniętym obszarze. Wyraźnie widoczny jest podział na dwie części – północną oraz południową. Granicę stanowi regularny i grubszy niż pozostałe (ok. 30 – 40 cm) rowek odkryty na długości ok. 8 m, przebiegający ze wschodu na zachód (Fig. 6.63, 6.64). Na północ od niego znajdowało się więcej rowków, które w części wschodniej były być może pozostałością po prostokątnym domostwie o wymiarach 4.5 x 2.5 m. Po stronie zachodniej odkryto instalację z paleniskiem (Fig. 6.64). W części południowej widoczne są dwie większe otoczone rowkami przestrzenie, na których znajdowały się palenisko i piec. Być może są to jakiegoś rodzaju obszary produkcyjne lub dziedzińce o wymiarach ok. 2.5 x 4 m i ok. 3.5 x (co najmniej) 4 m. Architektura osadnicza okresu Protodynastycznego W Obszarze E13 oraz E14 odkryto pozostałości osady datowanej na okres Nagada IIIA2 (Fig. 6.65). Znajdowały się tam wykonane z cegły mułowej mury, najczęściej o szerokości 1.5 cegły (Hartung et al. 2016: 79). W obszarze tym również widoczny jest podział na dwie strefy podzielone murem biegnącym ze wschodu na zachód. Również układ zabudowy posiadał orientację taką samą jak w obszarze E18 czyli na osi N-S – E-W. W części północnej znajdowało się więcej palenisk, podczas gdy w części południowej przestrzeń była dość gęsto pokryta budowlami z cegły mułowej, z murami łączącymi się głównie pod kątem prostym. Wewnątrz pomieszczeń podłogi były robione z warstw mocno ubitej ziemi. W części południowej ulokowano także dziedzińce (Hartung et al. 2016: 79). Po północnej stronie muru działowego było zdecydowanie więcej otwartej przestrzeni, na której znajdowały się różnego rodzaju jamy i paleniska (Fig. 6.65). W środkowej części muru dzielącego, od jego północnej strony dobudowano niewielkie pomieszczenie (zaledwie 2.5 x 2 m) o murach zrobionych z całych cegieł mułowych oraz cegieł wypalonych (być może browarnych), a także fragmentów cegieł pierwszego i drugiego typu (Fig. 6.66). Wewnątrz znajdowało się palenisko (por. Hartung et al. 2016: 79; Abb. 5). Być może pomieszczenie nie było zadaszone i stanowiło 126

jedynie rodzaj osłony od wiatru przy jakiegoś rodzaju instalacji, w której wykorzystywano ogień. Późniejsza faza architektoniczna datowana na okres Nagada IIIA2 charakteryzowała się bardziej skomplikowanym układem pomieszczeń w południowym obszarze (Fig 6.67). Mur dzielący obie strefy nadal funkcjonował. Wydaje się, że charakter obu stref pozostał niezmieniony. W części północnej, z wyjątkiem wyżej opisanej instalacji, wciąż nie występowała żadna zabudowa. Na południe od muru działowego w młodszej fazie rysują się zdecydowanie bardziej regularne zabudowania z prostokątnymi pomieszczeniami o wymiarach 2 x 3 m , 4 x 5 m czy 4 x 8 m (por. Hartung et al. 2016: 80; Abb. 7). Wewnątrz pomieszczeń widać podziały krótkimi murkami na niewielkie przestrzenie, zazwyczaj nie przekraczające 2 x 1 m powierzchni. W największym z pomieszczeń zlokalizowanym na południowy-zachód od muru działowego, odkryto 4 równolegle ułożone do siebie rzędy wypalonych cegieł. Każdy o długości ok. 1 m. Pomiędzy rzędami znajdowały się ok 40 cm przerwy. W późniejszym okresie pojawia się jeszcze więcej instalacji tego typu, choć z niewypalonych cegieł mułowych. Następna faza architektoniczna, datowana na okres Nagada IIIB, charakteryzowała się jeszcze większym zagęszczeniem zabudowy po południowej stronie muru (Fig.6.68). Większość murów łączyła się pod katem prostym, choć pojawiają się mury połączone pod katem mniejszym niż 90 stopni, tworząc pomieszczenia o nieregularnym pseudo-trójkątnym układzie. Przykładem może być pomieszczenie w N-W części obszaru (Fig. 6.68). Oprócz pomieszczeń znajdowały się tam podobnie jak wcześniej dziedzińce ulokowane wewnątrz układów gęstej zabudowy. Często interpretacja co w takim układzie przestrzennym stanowiło niezadaszony dziedziniec, a co zadaszone pomieszczenie, jest bardzo trudna. Na dwóch obszarach uważanych przez U. Hartunga (et al. 2016: 80) za dziedzińce odkryto niespotykane dotąd instalacje w formie systemu 10 równoległych murków zajmujących łącznie powierzchnie ok. 4 x 4.5 m (Fig.6.69). Murki te były wykonane z cegieł mułowych. Miały zaledwie pół cegły szerokości, przy wysokości ok. 15 – 20 cm. Leżały w odległości ok. 20 – 25 cm od siebie . Cała instalacja była najprawdopodobniej pokryta matą (Fig. 6.70), której pozostałości zostały odkryte w kilku miejscach. Jak sugerują odkrywcy (Hartung et al. 2016: 80) instalacje tego typu służyły być może do suszenia produktów rolnych, które umieszczano na macie. Mogły być to np. ziarna czy owoce, a także oskórowane mięso i ryby. Produkty położone na macie powyżej poziomu podłoża byłyby w ten sposób odizolowane od wilgoci. Dodatkowo instalacja zapewniała lepszą wentylację. Taką interpretację potwierdzają znalezione w instalacji ziarna. Bardzo ważne jako analogia są odkryte w Gizie podobne instalacje datowane na okres Starego 127

Państwa (Hartung et al. 2016: 81). Łącznie w Buto natrafiono na trzy takie urządzenia, jedno niewidoczne na planie, znajdowało się w obszarze E3 (Hartung et al. 2016: 81). Odkrywcy zakładają, że zabudowania na południe od muru działowego należały do jednego założenia o wymiarach ok. 26 x 14 m. Układ tworzyło ok. 8 pomieszczeń o różnych wymiarach oraz dwa lub trzy dziedzińce. W pomieszczeniach często znajdowały się paleniska. W niektórych z nich dodatkowo widoczne są wejścia. U. Hartung (et al. 2016: 82) interpretuje węższe z nich jako przejścia przeznaczone dla zwierząt, prowadzące do stajni lub obór. Przestrzeń znajdująca się na północ od muru działowego prawdopodobnie nadal posiadała charakter otwartej strefy, w której przeważały aktywności o charakterze gospodarczym (Fig. 6.68). Pojawiły się tam jednak nowe murki tworzące półotwarte przestrzenie (por. Hartung et al. 2016: 81; Abb 8). Pod koniec okresu Nagada IIIB w pomieszczeniu znajdującym się na wschód od dziedzińca z rzędami murków, funkcjonowała inna instalacja. Odkryto tam cegły browarne, ślady spalenizny oraz serie dołków posłupowych, które być może są pozostałościami po słupach podtrzymujących niegdyś zadaszenie tej instalacji (Fig. 6.71). Możliwe, że było to coś w rodzaju niewielkiego browaru o charakterze przydomowym. W pobliżu odkryto także drugą instalację wykorzystującą ogień. Prawdopodobnie był to piec, w którym również odkryto cegły browarne (Fig. 6.72). Najprawdopodobniej podtrzymywały one położone na nich naczynia (Hartung et al. 2016: 83). W kolejnej fazie zabudowy datowanej na okres Nagada IIIC1/IIIC2 orientacja układu pozostaje niezmieniona (Fig.6.73). Zaczyna być zauważalna standaryzacja rozmiarów pomieszczeń spośród których większe miały ok. 3 x 7.5 – 8 m, a mniejsze 2.5 x 5.5 – 6 m. Rzędy mniejszych pomieszczeń zdają się należeć do tego samego kompleksu. Były dostępne zarówno od korytarzy jak i od strony dziedzińców. Występowały także niewielkie, niemal kwadratowe pomieszczenia (prawdopodobnie o funkcji magazynowej). Układ zabudowy tej fazy był regularny i wydaje się być dobrze zaplanowany (Hartung et al. 2016: 84). W przeciwieństwie do wcześniejszych faz jest tutaj o wiele mniej pieców i instalacji magazynowych. W najbardziej południowej części zabudowy, na planie z wykopalisk przeprowadzonych przez von der Way’a i D. Faltings (por. Hartung et al. 2016: 84/85 Abb 17) widoczne są dwa silosy o średnicy ok. 4 m oraz dodatkowy mniejszy, w części południowo- wschodniej. Być może magazynowanie dóbr rolnych oraz przygotowywanie produktów spożywczych w tym obszarze zostało zorganizowane ponad poziomem pojedynczego domostwa. Na początku okresu I dyn. w zabudowie pojawiają się piece do wypieku chleba o złożonej konstrukcji z cegieł mułowych (Hartung et al. 2016: 84). Możliwe, że brak instalacji 128

kuchennych i magazynowych w poszczególnych domostwach pod koniec tej fazy zapowiada zmianę charakteru tego obszaru, który na przełomie I i II dyn. stał się miejscem dla kompleksu pałacowego. Sais To duże stanowisko tellowe, znane także pod nazwą Sa el- Hagar, zlokalizowane w zachodniej Delcie Nilu ok. 60 km na południe od wybrzeża morza Śródziemnego i ok. 25 km na południe od Buto. Sais było stolicą Egiptu w czasach XXVI dyn. i jest znane miedzy innymi z opisów Herodota. Niestety, jak zauważali już podróżnicy i badacze z XIX wieku, stanowisko w dużej mierze zostało zniszczone. Pomimo tego od czasów objęcia przez Mariette’a stanowiska dyrektora ds. Zabytków Egipskich w roku 1858, cieszyło się zainteresowaniem archeologów (Wilson P. 2006b: 1). W ostatnich dekadach objęte było badaniami nieinwazyjnymi oraz wykopaliskowymi przeprowadzonymi przez Egypt Exploration Society pod kierownictwem P. Wilson (2006b) z Durham University. Na stanowisku odkryto pozostałości z licznych okresów, spośród których najwięcej można przypisać do okresu Saickiego. Na bardzo ograniczonej przestrzeni, w wykopie nr 8, o wymiarach 4.5 x 6 m udało odsłonić się także pozostałości z okresu Predynastycznego. W tzw. Wielkim Dole (the Great Pit), powstałym w wyniku intensywnej działalności sebakkhinów pozyskujących ziemię i kamienie z głównego tellu, odsłonięto warstwy datowane na okres funkcjonowania kultury dolnoegipskiej. Pod nimi znajdowały się również warstwy neolityczne (Fig. 6.74). W warstwach o chronologii kultury dolnoegipskiej odkryto obiekt z „szarej gliny” (najprawdopodobniej z syltu nilowego), który jak twierdzą P. Wilson i G. Gilbert (2012: 28) był platformą lub pozostałością po murze (Fig. 6.75). Kształt struktury był wydłużony i nieregularny, ok. 3.5 x 1.5 m (por. Wilson i Gilbert 2012: 27; Fig. 2). Na granicy obiektu zatrzymało się wiele fragmentów ceramiki, narzędzi krzemiennych oraz kości. Badający ten obszar sugerują, że dookoła mogły znajdować się dołki posłupowe, ale dodają, że ich obserwacja była utrudniona ze względu na niewielki obszar prowadzonych prac wykopaliskowych oraz znajdujący się w pobliżu wkop z okresu XXVI dyn. (Wilson i Gilbert 2012: 28). Poza opisanym powyżej obszarem skromne pozostałości osadnicze z okresu kultury dolnoegipskiej odkryto także w wykopie nr 3. Natrafiono tam na częściowo wypalony „wczesny rodzaj cegły” oraz dołek posłupowy (Wilson et al. 2002: 88, 2006a: 86 – 88). Na podstawie obecnego stanu badań można stwierdzić jedynie, że w Sais występowało osadnictwo 129

z okresu kultury dolnoegipskiej. Niestety, zarówno zasięg jak i jego dokładniejsza charakterystyka pozostaje nieznana. Architektura osadnicza z północnego Egiptu poza obszarem Delty Nilu Maadi Stanowisko Maadi znajduje się w obrębie jednej z południowych dzielnic Kairu. Pozostałości predynastycznej osady zostały odkryte tam już w pierwszej połowie dwudziestego wieku, kiedy był to jeszcze obszar o charakterze pustynnym. Obecnie stanowisko z wszystkich stron otoczone jest zabudową miejską stolicy Egiptu. Występowanie pozostałości osadniczych odnotowano w obrębie pasa o długości ok. 1 km i szerokości 100 – 200 m, rozciągającego się na osi wschód – zachód (Fig. 6.76). Pierwsze badania archeologiczne pod auspicjami Uniwersytetu Kairskiego odbyły się tam w latach 1930 – 1948. Podczas pierwszych lat wykopalisk odsłonięto przestrzeń ok 40 000 m2 w centralnej i wschodniej części stanowiska (Hartung 2013: 178). W latach pięćdziesiątych XX w. w pobliżu odkryto dwa współczesne osadzie cmentarzyska, które częściowo zostały przebadane (Amer i Rizkana 1953a, 1953b). W latach 1977 – 1984 na stanowisku badania prowadził zespół z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie (Caneava et al. 1987, 1989). W latach osiemdziesiątych w zachodniej części stanowiska, która wcześniej znajdowała się na terytorium wojskowym, badania przeprowadził zespół z Uniwersytetu Al Azhar w Kairze (Badawi 1987, 2003). Na początku XXI w. rozwój współczesnej zabudowy miejskiej zaczął poważnie zagrażać stanowisku. W odpowiedzi na ten problem niemiecki zespół z DAI w kooperacji z SCA oraz uniwersytetem Kairskim przeprowadził tam badania mające na celu dokumentację wciąż istniejących obiektów archeologicznych. Projekt ten odbył się w latach 1999 – 2002 (Hartung et al. 2003, Hartung 2004, 2006). Funkcjonowanie osady datuje się na okres współczesny Nagada I do Nagada IIB/C (Hartung 2013: 180), a wiec nieco wcześniej niż większość osad kultury dolnoegipskiej w Delcie Nilu. W Maadi odkryto cztery typy struktur osadniczych: owalny (Fig. 6.77), prostokątny (Fig. 6.78), o głębokiej konstrukcji podziemnej (Fig. 6.79, 6.80) oraz o konstrukcji kamiennej i prostokątnym kształcie z zaokrąglonymi narożnikami (Fig. 6.83, 6.84). Typ owalny charakteryzował się występowaniem dołków posłupowych, które tworzyły zarys owalnego kształtu. Pionowe podpory zadaszenia, jak twierdzą I. Rizkana i J. Seeher (1989: 39 – 43), były zrobione z drewna tamaryszku. Mierzyły od 5 do 15 cm średnicy i były zagłębione w ziemię 130

na ok. 20 – 40 cm. Dołki posłupowe były rozmieszczone w odległości 1 do 2 m od siebie. Konstrukcje ok. 4 x 2.5 m, były wydłużone na osi E-W i prawdopodobnie lekko zagłębione w ziemi. Wejście znajdowało się w ścianie południowej. W strukturach tego typu odkryto paleniska, moździerze kamienne, jamy z naczyniami oraz pozostałości po naczyniach zasobowych. Zdaniem A. Mączyńskiej (2013: 80) dołki wypełnione syltem odkrywane w kontekście tych obiektów mogą być dowodem na istnienie lekkich przenośnych struktur (o konstrukcji słupowej), takich jak ekrany osłaniające od wiatru lub zagrody dla zwierząt. Drugi typ struktur o kształcie prostokątnym (Fig. 6.78) manifestował się w formie dużych płytkich jam oraz otaczających je płytkich rowków. I. Rizkana i J. Seeher (1989: 45) zakładają, że są to pozostałości po lekkich organicznych konstrukcjach o charakterze półziemniankowym. Wewnątrz odkryto mniejsze jamy i dołki, które pełniły funkcje użytkowe i strukturalne wewnątrz obiektu. Struktury tego typu zazwyczaj były zorientowane na osi N-S, z wejściem zlokalizowanym w północnej lub południowej ścianie. Rowki podobnie jak w przypadku późniejszych konstrukcji znanych z Delty, są najprawdopodobniej pozostałością po ścianach z trzciny i mat trzcinowych. Wydaje się, że zadaszenie było wsparte podporami znajdującymi się wewnątrz struktury. Kolejnym typem zabudowy odkrytej na osadzie w Maadi są głębokie podziemne konstrukcje odkryte w północnej części stanowiska (Fig. 6.79, 6.80). Były to wydłużone obiekty o średnicy ok. 3 do 4.8 m i głębokości od 2 do 3 m. Wejście znajdowało się od strony południowej i prowadziło do schodzącego w dół korytarzyka z schodkami. Możliwe, że schodki były wyłożone kamieniami (Hoffman 1979: 201 – 202). Wewnątrz znajdowały się liczne jamy oraz dołki posłupowe (Fig. 6.79) wykorzystywane do umieszczenia pionowych podpór zadaszenia, które najprawdopodobniej skonstruowane było z lekkich organicznych materiałów takich jak trzcina, maty plecionkowe i niewielkie elementy drewniane. Mniej więcej pośrodku ziemianki znajdowało się palenisko (Fig. 6.79). W niektórych przypadkach ściany takich obiektów były wzmacniane od środka kamieniami i suszonymi cegłami mułowymi (Fig. 6.80, 81, 82). Odkrywane wewnątrz naczynia, narzędzia krzemienne oraz kości zwierzęce wskazują na mieszkalny charakter tego typu struktur (Hoffman 1979: 201 – 202, Rizkana i Seeher 1989: 49 – 55, Midant-Reynes 1992: 198). W latach 1985 – 86 wykopaliska przeprowadzone przez zespół z Uniwersytetu El-Azhar doprowadziły do odkrycia kolejnego typu struktury. Była to prostokątna konstrukcja z zaokrąglonymi narożnikami o wymiarach ok. 8.5 x 4 m, zagłębiona na ok. 2 m z kamiennymi ścianami tynkowanymi mułem (Fig. 6.83, 6.84 ). Wejście znajdowało się na dłuższej ścianie północnej. Wewnątrz odkryto 3 jamy, które prawdopodobnie stanowiły pozostałość po pionowych podporach zadaszenia (Hartung 2004: fig. 1 – 2). Zaprawa mułowa wykorzystana do związania kamieni zawierała 131

liczne fragmenty ceramiki. L. Watrin (1999, 2000: 163 – 184) zauważa, że struktura ta przypomina domostwa z terenów południowego Lewantu występujące w okresie WB IA na takich stanowiskach jak Aszkelon Afridar (Obszar F, por. niżej str. 203 – 207) czy Sidon- Dakerman (por. wyżej str. 74 – 75). Podczas ostatnich badań przeprowadzonych przez zespół z DAI odkryto kolejny typ struktury, różniący się od opisanego powyżej. Składała się ona z owalnego pomieszczenia o wymiarach ok. 5 x 4 m, wkopanego w skałę macierzystą (Fig. 6.85) z długim na 5.5 m, pochyłym korytarzem wejściowym o szerokości ok. 1 do 1.5 m (Fig. 6.86). Głębokość obiektu sięgała od 2 do 2.5 m. Ściany korytarza były wzmocnione kamieniami oraz tynkiem mułowym. Budowle tego typu prawdopodobnie można zaliczyć do wyżej opisanej grupy struktur o głębokiej podziemnej konstrukcji. Wewnątrz odkryto dołki posłupowe, co sugeruje istnienie zadaszenia (Hartung 2004: 343 – 350, fig. 4 – 8). Struktura interpretowana jest jako domostwo ze względu na odkryty wewnątrz typowy inwentarz zabytków charakterystycznych dla codziennych aktywności związanych z przygotowywaniem i przechowywaniem pożywienia. Były to między innymi duże ilości ości rybich, narzędzia krzemienne i naczynia o proweniencji lewantyńskiej. Poza obiektami interpretowanymi jako założenia mieszkalne w Maadi odkryto liczne ślady świadczące o obecności instalacji takich jak jamy zasobowe, ogrodzenia, dołki posłupowe i paleniska towarzyszące zabudowie mieszkalnej (Fig. 6.87). Konstrukcja ogrodzeń opierała się na słupkach ustawionych rzędami o długości ok. 10 m i orientacji N-S lub E-W. Prawdopodobnie słupki były połączone jakiegoś rodzaju plecionką lub matami. Mogą to być pozostałości po zniszczonych strukturach mieszkalnych lub zagrodach dla zwierząt. Jamy zasobowe w Maadi posiadały różne kształty i wymiary. Odkryto tam zarówno mniejsze o głębokości do 50 cm i średnicy od 20 do 50 cm oraz większe o średnicy powyżej 1 m, głębokie na ok. 1.5 m. Te głębsze posiadały dwa poziomy tworzące swoisty „schodek” prowadzący do najgłębszej części, która najprawdopodobniej była wykorzystywana jako przestrzeń do magazynowania. Takie jamy były wyłożone syltem. Wewnątrz często znajdowały się fragmenty naczyń, co może potwierdzać magazynowy charakter tych instalacji (Rizkana i Seeher 1989: 57). I. Rizkana i J. Seeher (1989: 61) rozróżnili trzy rodzaje palenisk: proste, z obstawą kamienną oraz z strukturą kamienną w formie podkowy. Proste paleniska manifestowały się jedynie w formie cienkiej warstwy popiołów. Paleniska z obstawą kamienną posiadały ok. 4 do 5 kamieni otaczających miejsce, w którym rozpalano ogień. 22 paleniska zaliczono do trzeciego typu. Składały się z kamieni ustawionych w podkowę na specjalnie przygotowanej platformie syltowej o średnicy ok. 1 – 1.5 m. Niektóre paleniska były większe 132

o średnicy ok. 2 do nawet 3 m. W obrębie osady odkryto również pojedyncze przypadki pochówków jamowych, w tym dwa należące do osób dorosłych. Jeden z nich jak zakładają I. Rizkana i J. Seeher (1989: 66) mógł być związany z późniejszą aktywnością osadniczą. W jednym z palenisk odkryto także pojedynczą czaszkę osoby dorosłej (Rizkana i Seeher 1989: 67). Wewnątrz osady odkryto ponadto 54 pochówki dzieci i niemowląt złożone w naczyniach zasobowych lub prostych jamach (Rizkana i Seeher 1989: 67). Podobne praktyki odnotowuje się także w niektórych chalkolitycznych osadach z południowego Lewantu. W literaturze od dawna spotykany jest pogląd, że osadnictwo z Maadi przypomina późnochalkolityczne podziemne domostwa znane z obszaru doliny Berszewa. Mogłoby to świadczyć o jakiegoś rodzaju związkach kulturowych pomiędzy tymi obszarami (Perrot 1955, 1984, Watrin 2000: 163 – 184). Później pojawiły się także opinie mówiące, że Maadi położone jest zbyt daleko od terenów Negewu i ścisłe związki kulturowe pomiędzy tymi regionami wcale nie wydają się oczywiste (Commenge i Alon 2002). E. Braun i E.M.C. van den Brink (2008: 649 – 650) sugerują też, że struktury z Maadi są młodsze od tych znanych z południowego Lewantu. Niestety, wydaje się, że ustalenie faz zasiedlenia stanowiska oraz poszczególnych faz architektonicznych jest niezmiernie utrudnione ze względu na fakt, że liczne ekipy na przestrzeni wielu lat prowadziły swoje osobne badania w różnych częściach stanowiska. Największe badania były prowadzone bardzo wcześnie, jeszcze przed rozwojem metodyki umożliwiającej skrupulatne wydzielanie faz osadniczych. Być może, na podstawie zaawansowania technicznego, można domniemywać, że niektóre struktury takie jak kamienne domostwo z zaokrąglonymi narożnikami posiadają późniejsza chronologię (por. Watrin 1999, 2000: 163 – 184). Niekiedy jednak bardziej zaawansowane technicznie budownictwo poprzedzało architekturę o prostych konstrukcjach, jak miało to miejsce na przełomie Chalkolitu i okresu WB I w południowym Lewancie. W związku z tym należy być ostrożnym w datowaniu budownictwa jedynie na podstawie poziomu zaawansowania technicznego. 133

Architektura świątynna i budynki administracyjne W północnym Egipcie w 4 tys. p.n.e. mamy do czynienia z nielicznymi budynkami, których funkcję można interpretować jako kultową i/lub administracyjną. Przykłady ograniczają się jedynie do dwóch stanowisk: Tell Ibrahim Awad oraz Tell el-Farcha. Ich funkcje można określić na podstawie zarówno elementów i charakteru architektury jak i obecności odkrytych w ich kontekście przedmiotów kultowych i pieczęci. Charakterystyczną cechą tych założeń jest długotrwała kontynuacja zabudowy o tej samej lub podobnej funkcji na przestrzeni kolejnych okresów w tym samym obszarze osady. Tell Ibrahim Awad, budynki kultowe z faz 5 i 6 W Tell Ibrahim Awad pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX w. odkryto dużą świątynię o ścianach z wapienia, datowaną na okres Średniego Państwa (Eigner 1992). Dalsze badania tego obiektu wykazały, że został wybudowany na zniwelowanym i nadsypanym piaskiem obszarze ponad starszymi konstrukcjami z cegły mułowej. W miejscu tym, na niższych poziomach odkryto aż jedenaście faz architektonicznych starszych konstrukcji o charakterze kultowym (Eigner 2000: 17). Sekwencja budynków z starszych okresów została podzielona przez D. Eignera (2000: 17) na sześć faz zawierających się w okresach od Protodynastycznego (Nagada IIIa) aż po okres Średniego Państwa (XI dyn.). Łącznie składających się na ok. 1300 lat kontynuacji budownictwa o charakterze kultowym w jednym miejscu (Eigner 2000: 25). Fazy zostały ponumerowane w kolejności od najmłodszej do najstarszej. W fazie 7 (najstarszej) nie odkryto żadnych pozostałości architektury. Poniżej skupimy się na dwóch najstarszych fazach zawierających pozostałości zabudowy i instalacji z 4 tys. p.n.e. W fazie 6d datowanej na Nagada IIIa odkryto jedynie mur o długości 13.10 m i szerokości 45 cm (półtora cegły). Mur zbudowano z cegieł mułowych o wymiarach 28 x 14 cm. Cegły zawierały glinę ochrową (Eigner 2000: 35). Mur przebiegał z S-W na N-E. Na długości 7 m (patrząc od S-W) w murze znajdowało się przejście szerokości 52.5 cm (Fig.6.88). Jest to długość jednego łokcia – miary wykorzystywanej w architekturze i sztuce okresu faraońskiego. D. Eigner (2000: 18) zakłada, że już wtedy była to znana jednostka miary wykorzystywana w przedsięwzięciach budowlanych. W pobliżu znajdował się dołek wypełniony gliną interpretowany jako pozostałość po jarzmie drzwiowym. Zakłada się, że w okresie Nagada IIIa główny budynek kaplicy zlokalizowany był za murem temenosu, w miejscu w którym obecnie znajduje się 134

współczesny sad uniemożliwiający przeprowadzenie badań wykopaliskowych (Eigner 2000: 35). Mur zachował się do wysokości maksymalnie dwóch warstw i został niemal w całości rozebrany przed kolejną fazą. Była to praktyka stosowana pomiędzy wszystkimi kolejnymi fazami w tym obszarze (Eigner 2000: 25). Kolejna faza 6c datowana na okres Nagada IIIb charakteryzowała się występowaniem warstw popiołów, przepalonych na kolor czerwony warstw ziemnych oraz serią okrągłych i prostokątnych zagłębionych w ziemi palenisk lub pieców (Fig. 6.88) (Eigner 2000: 35). Wydaje się, że faza 6c była jedynie krótkim epizodem przejściowym pomiędzy kolejnymi fazami zabudowy o charakterze kultowym. D. Eigner (2000: 35) zauważa, że paleniska znajdowały się w dwóch liniach biegnących wzdłuż ścian kaplicy z późniejszej fazy. Badacz ten wskazuje, że piece mogły służyć budowniczym kolejnego założenia w trakcie ich pracy. W następującej fazie 6b w tym samym obszarze znajdował się wydłużony prostokątny budynek o szerokości ok. 2.90 m i nieznanej długości (Fig.6.89). Dłuższy mur został odkryty jedynie fragmentarycznie na odcinku 6 m. Budynek skonstruowany był z cegieł występujących w dwóch rozmiarach: 31 x 15 cm oraz 35 x 17 cm. W północno-zachodniej części budynku znajdował się L-kształtny mur oddzielający niewielką przestrzeń (ok. 52.5 cm x 1.05 m), w której miało znajdować się przedstawienie bóstwa, od pozostałej części budynku (Eigner 2000: 30). Wspomniany mur był zbudowany ze „specjalnego typu cegieł z większą domieszką gliny” o wymiarach 28 x 14 cm (Eigner 2000: 30). W pobliżu muru odkryto depozyt składający się z ceramicznych podstawek z dekoracją rytą w formie trójkątów, kulistego przedmiotu wapiennego oraz innych typów naczyń ceramicznych. Na podłodze z ubitej gliny odkryto także figurkę z fajansu przedstawiającą pawiana. W odległości ok. 2.5 m na północ od budynku kaplicy znajdował się mur o szerokości 2-óch cegieł, który mógł stanowić granicę okręgu kultowego (Eigner 2000: 30). W opisanej fazie 6b po raz pierwszy mamy do czynienia z kaplicą mającą kształt wydłużonego prostokąta. W kolejnych fazach (aż po okres Starego Państwa) kształt ten był powielana w różnych układach i niekiedy nieco odmiennej lokalizacji. W kolejnej fazie 6a, datowanej na okres Protodynastyczny, funkcjonował nowy budynek o szerokości ok 2.90 m i nieznanej długości (Fig. 6.90). Tym razem odkryto jedynie fragment dłuższego południowego muru na odcinku 7 m. W północno-zachodniej części budynku częściowo zachowała się posadzka z cegieł syltowych o wymiarach 31 x 15 cm. Od strony południowej do budynku kaplicy przylegał kolejny budynek, podzialony wewnętrznie na co najmniej 3 pomieszczenia. W północno- zachodniej części założenia został uchwycony mur temenosu odgradzający przestrzeń kultową od pozostałych rejonów osady. W jednym z pomieszczeń budynku, który przylegał do kaplicy od strony południowej (Fig. 6.90), odkryto liczne naczynia ceramiczne, ok. 80 muszli, nieduże 135

naczynie kamienne, ok. 100 paciorków z fajansu, paletę kamienną oraz fragment antymonu (Eigner 2000: 30). Pomieszczenie było niewielkich rozmiarów ok. 2 x 1.5 m i interpretowane jest przez D. Eignera (2000: 30) jako rodzaj „zakrystii” służącej kapłanom do przebierania się w szaty ceremonialne. Na podłodze w budynku kaplicy odkryto też ceramiczną figurkę przedstawiająca głowę pawiana. W fazie 5d po demontażu i wyczyszczeniu terenu powstaje kolejny budynek zlokalizowany nieco na północ w stosunku do fazy poprzedzającej (fig. 6.91). Ponownie szerokość krótszego boku wynosiła ok. 2.90 m, podczas gdy dłuższy bok przekraczał długość 8.5 m. Był to wydłużony prostokątny budynek z wejściem znajdującym się na dłuższej ścianie przy północno-wschodnim narożniku. Wejście posiadało szerokość ok. 1 m. Przed kaplicą odkryto pozostałość posadzki z cegieł o rozmiarach 37 x 17 cm (Eigner 2000: 30). Ściany budynku zbudowano z nieco mniejszych cegieł o wymiarach 33 x 16 cm. Wewnątrz kaplicy w tej fazie odkryto fragment fajansu. W fazie 5c, wydaje się, że układ budynku pozostaje niemal niezmieniony (Fig. 6.92). Cegły wykorzystane do budowy posiadały wymiary 37 x 17cm. Wewnątrz kaplicy odkryto niewielkie naczynie fajansowe interpretowane przez D. Eignera (2000: 30) jako votum. Opisana powyżej faza 5c jest ostatnią datowaną na okres 4 tys. p.n.e. Kolejne fazy 5b i 5a są datowane na okres Wczesnodynastyczny i charakteryzowały się ponowną zmiana układu zabudowy. Tell el-Farcha, Tzw. Rezydencja Nagadyjska Tzw. Rezydencja Nagadyjska to pokaźnych rozmiarów budynek z cegły mułowej wzniesiony na Komie Zachodnim w niedługim czasie po obfitym wylewie Nilu, który całkowicie zniszczył zabudowę znajdującą się tam w okresie funkcjonowania kultury dolnoegipskiej (Ciałowicz 2007: 920, 2012b: 163). Jedynie wschodnia część budynku została odkryta do tej pory. W pierwszej fazie architektonicznej budynek miał grube mury o szerokości od 1.40 do 1.60 m. Tylko wschodni mur został odkryty w całości na długości 24 m (Fig. 6.93). Północne i południowe ściany kompleksu wychodziły częściowo poza obszar wykopaliskowy (Ciałowicz 2012b: 164) w związku z czym rekonstrukcja ich długości nie jest możliwa. Wewnątrz założenia odkryto liczne większe i mniejsze prostokątne pomieszczenia, zorganizowane wokół wewnętrznego dziedzińca. Większość pomieszczeń posiadała niewielkie rozmiary. Tylko pomieszczenie zlokalizowane w południowej części kompleksu było większe – 15 x 2 m (Fig. 6.94). Wewnątrz odkryto naczynie zasobowe oraz dużą koncentrację fragmentów naczyń ceramicznych. Możliwe, że pełniło ono rolę magazynu (Ciałowicz 2012b: 164). Ściany kompleksu posiadały grubość ok 30 – 40 cm. Budynek z pierwszej fazy 136

architektonicznej uległ zniszczeniu o czym świadczą odkryte zawalone mury znajdujące się na południe i północny-wschód od głównego budynku (Ciałowicz 2012b: 165). Pod zawalonymi murami odkryto liczne zmiażdżone zabytki, a także kompletny szkielet świni. Zakłada się, że zniszczenia mogły zostać spowodowane trzęsieniem ziemi (Ciałowicz 2012b: 165). Kompleks został szybko odbudowany na jeszcze większą skalę. W drugiej fazie architektonicznej składał się z szeregu pomieszczeń (Fig. 6.95). W centralnej części odkrytego obszaru znajdowały się dwa pomieszczenia o wymiarach 7 x 2 m oddzielone od siebie murem o grubości ok. 80 cm. Wewnątrz wschodniego odkryto zniszczoną posadzkę z cegieł mułowych. Oba pomieszczenia od strony północnej przylegały do kolejnego oddzielonego od nich następnym grubym murem. W tym ostatnim odkryto pozostałości pieców oraz palenisk (Ciałowicz 2012b: 165). Dalej na zachód częściowo odkryto dziedziniec wewnętrzny otoczony kilkoma kolejnymi pomieszczeniami. Niestety ich kompletne wymiary i wzajemne relacje nie są znane z uwagi na ograniczony obszar wykopaliskowy w zachodniej części Komu. Cały kompleks otoczony był masywnymi murami z cegły mułowej. Grubość murów wynosiła od 1 do nawet 2.5 m, podczas gdy powierzchnia odkrytej części założenia- ok. 500 m2 (Ciałowicz 2012b: 165). W młodszej fazie założenie było zorientowane w typowym dla zabudowy w Tell el-Farcha kierunku N-E – S-W i składało się z dwóch części: zachodniej i wschodniej, oddzielonej od siebie masywnym murem o grubości 2.5 m. Mur złożony był z dwóch ściśle przylegających do siebie sekcji zbudowanych z innego rodzaju cegieł. Wewnętrzna część zawierała głównie cegły z znaczną domieszką piasku oraz ciemna zaprawę mułową. Na stronie zewnętrznej wykorzystano zaprawę o jasnym kolorze z domieszką piasku (Ciałowicz 2012b: 165). Podwójna konstrukcja tego typu występowała także w kilku innych murach o znacznej grubości z Tell el-Farcha (np. mur 210/141; Fig. 43 oraz mur 336/308; Fig. 45). W południowej części muru znajdował się narożnik zaokrąglony od zewnętrznej strony (Fig. 6.95). W koronie muru na połączeniu dwóch sekcji znajdowały się 3 duże jamy o średnicy ok. 1 m, ulokowane w jednej linii w odległości ok. 1.25 i 1 m względem siebie (Fig. 6.96). Górną cześć tych instalacji pokrywała warstwa spalenizny i mułu, znajdująca się także na pozostałych częściach budynku. Wewnątrz odkryto niewielkie fragmenty ceramiki oraz popioły (Ciałowicz 2012b: 166). K.M. Ciałowicz (2012b: 166) proponuje dwie możliwe interpretacje funkcji tych instalacji. Pierwsza z nich zakłada, że jamy są pozostałością po strukturalnym elemencie muru. Druga interpretacja zakłada, że jamy mogą być pozostałością po dużych naczyniach zasobowych. W wschodniej części kompleksu znajdowało się kilka pomieszczeń z znaczną koncentracją naczyń zasobowych spośród których wiele zostało 137

odkrytych in situ w ich oryginalnym kontekście. Od strony wschodniej młodsza faza Rezydencji Nagadyjskiej była zamknięta murem o grubości ok. 80 cm. Do muru od wewnętrznej strony kompleksu przylegały dwa pomieszczenia o wydłużonym prostokątnym oraz drugie o niemal kwadratowym kształcie (Fig. 6.95). W mniejszym (północnym) odkryto dwa naczynia zasobowe oraz kompletne formy mniejszych naczyń. W większym pomieszczeniu (południowym) odkryto kilka poziomów podłóg z ubitej gliny pokrytej tynkiem na której znajdowały się m.in. liczne fragmenty ceramiki, dwa kompletne naczynia zasobowe o stożkowatym dnie umieszczone w jamach wyłożonych mułem oraz sześć innych naczyń zawierających rybie ości (Ciałowicz 2012b: 166). Do południowej ściany większego pomieszczenia przylegała niewielka (1.50 x 1.20 m) instalacja w postaci zaokrąglonego murku o szerokości ok. 30 cm, złożonego z powtarzającego się wątku dwóch cegieł przylegających do siebie stroną wozówkową (Fig. 6.95). Podobna, choć większa instalacja znajdowała się w tym miejscu na wschód od muru otaczającego Rezydencję Nagadyjską. Murek posiadał podobną szerokość, ale był skonstruowany z wątku jednej cegły ułożonej w poprzek, obiema główkami zwróconymi do lic muru (Fig. 6.95). Możliwe, że kilka cegieł odkrytych na północ od tej instalacji stanowi pozostałość po posadzce (Ciałowicz 2012b: 166 – 168). W zachodniej części kompleksu znajdował się szereg pomieszczeń o różnym charakterze. Gruby na ok. 2 m mur oddzielał budynek od strony południowej od pomieszczenia, w którym odkryto dwa duże piece ze stojącymi w nich naczyniami (Fig. 6.97). W jednym z pomieszczeń odkryto też szereg dołków posłupowych biegnących wzdłuż zachodniego muru (Fig. 6.97). K.M. Ciałowicz (2012b: 168) sugeruje, że mogą to być pozostałości po pionowych podporach wpierających wyższą kondygnację budynku. Na południe od pomieszczenia z piecami odkryto liczne rozproszone D-kształtne wypalone cegły, które być może stanowią pozostałość po instalacji browarnej znajdującej się niegdyś w pobliżu założenia. W okresie Nagada IIIA1 Rezydencja Nagadyjska została zniszczona w wyniku kolejnej katastrofy manifestującej się w formie warstw spalenizny będących świadectwem dużego pożaru oraz znajdującej się powyżej warstwy mułu naniesionej przez kolejny wylew Nilu (Ciałowicz 2012b: 168 – 170). Tell el-Farcha, Centrum Administracyjno-Kultowe To kolejny duży kompleks pomieszczeń wybudowany na Komie Zachodnim w krótkim czasie po zakończeniu funkcjonowania Rezydencji Nagadyjskiej. Mury najwcześniejszej fazy Centrum Administracyjno-Kultowego zostały postawione bezpośrednio na warstwach spalenizny i mułu pokrywających pozostałości wcześniejszej zabudowy. Nowe założenie 138

posiadało co najmniej trzy fazy architektoniczne. Od początku układ zabudowy zorganizowany był wokół niemal kwadratowego dziedzińca o wymiarach ok. 8 x 8 m i orientacji północny- wschód – południowy-zachód (Ciałowicz 2012b: 171). W kierunku północnym, wschodnim i zachodnim od dziedzińca znajdowały się liczne pomieszczenia o ścianach grubości ok 1.6 m. Na południe od dziedzińca odkryto zaledwie kilka fragmentów nie najlepiej zachowanych murów. Brak czytelnych pozostałości architektury w tej części Komu Wschodniego związany jest z powstaniem współczesnego kanału irygacyjnego oraz pól uprawnych, co najprawdopodobniej zniszczyło tę część założenia. Na północ od dziedzińca znajdowało się kilka dużych pomieszczeń. W niektórych z nich odkryto pozostałości po piecach. W pobliżu, na północny-wschód od założenia, odkryto paletę kosmetyczną w kształcie sokoła wykonaną z łupku. Przedmiot ten intencjonalnie został umieszczony pionowo w ziemi (Ciałowicz 2012b: 173). W południowo-wschodniej części kompleksu z początku niezabudowana przestrzeń szybko została zagospodarowana. W miejscu tym powstał szereg niedużych prostokątnych, a niekiedy nawet kwadratowych pomieszczeń oddzielonych od siebie cienkimi murami (Fig. 6.98). Wewnątrz niektórych z nich pomimo braku czytelnych instalacji takich jak paleniska czy piece, odkryto warstwy popiołów (Ciałowicz 2012b: 173). W części na zachód od dziedzińca, najbardziej skrajny obszar również został zniszczony przez współczesne pola uprawne i kanał irygacyjny. Widoczna jednak była przestrzeń podzielona dwoma murami (pomieszczenie W240) do której od strony północnej przylegało niewielkie kwadratowe pomieszczenie o wymiarach 2 x 2 m. Wewnątrz odkryto fragmenty ceramicznej figurki przedstawiającej hipopotama. Pomieszczenie zostało szybko przebudowane. Od wewnętrznej strony wschodniej ściany pomieszczenia W240 o grubości ok 1.6 m, odkryto pozostałości co najmniej trzech dołków posłupowych o średnicy ok. 15 cm znajdujących się w odległości ok. 80 cm od siebie (Fig. 6.99). K.M. Ciałowicz (2012b: 173, 175) zakłada, że niewielka średnica słupów może wskazywać, że służyły one raczej do podtrzymania drewnianej okładziny ścian pomieszczenia niż jako podpory dla zadaszenia lub kolejnej kondygnacji. W drugiej fazie rozwoju Centrum Administracyjno-Kultowego ogólny układ kompleksu nie uległ znacznym zmianom (Fig. 6.100). W północnej części odkryto o wiele więcej instalacji piecowych. W niektórych z nich znajdowały się naczynia (Ciałowicz 2012b: 175). Największe zmiany widoczne są w obszarze zachodnim. Znajdujące się tam pomieszczenie W211 miało obecnie prostokątny kształt i było zorientowane na osi wschód-zachód (Fig. 6.101). Posiadało wymiary 8 x 3.3 m i ściany o grubości ok. 45 cm. Zachodnia cześć była węższa od wschodniej i tworzyła rodzaj westybulu. W północno-zachodniej części znajdował się murek wydzielający 139

niewielką przestrzeń ok. 0.5 x 0.5 m. Jego południowo-wschodni narożnik był zaokrąglony od zewnątrz. W centralnej części pomieszczenia pod podłogą zdeponowano muszlę pochodzącą z Morza Czerwonego (Lambis truncata). Również w części centralnej, choć bliżej północnego muru pod podłogą znajdowały się 3 naczynia zasobowe wraz z dużym krzemiennym nożem oraz kilkoma żebrami bydlęcymi (Ciałowicz 2012b: 175). W pobliżu, pod murem północnym odkryto kolejne naczynie przykryte niewielką miską (Sobas 2012: 192; Fig. 6: 9). Podczas eksploracji północnego muru odkryto także dwie wapienne głowice maczug o kształcie gruszkowatym, róg gazeli, fragment kamiennego zoomorficznego naczynia w kształcie żaby oraz paciorki wykonane z różnego rodzaju kamieni i fajansu (Ciałowicz 2012b: 175). Wewnątrz wspomnianych wyżej naczyń wotywnych odkryto liczne zabytki o charakterze kultowym i administracyjnym takie jak: pieczęć cylindryczna, figurki antropo- i zoomorficzne, kamienne palety kosmetyczne, kościany model noża i niewielkie naczynia kamienne (Ciałowicz 2012b: 176). Układ pomieszczenia oraz odkryte w nim przedmioty wotywne wskazują, że mogło ono pełnić funkcję kaplicy. W północno-wschodniej części kompleksu znajdowała się najprawdopodobniej kolejna kaplica, której początki można datować podobnie jak wyżej opisaną kaplicę zachodnią (Ciałowicz 2012b: 176). Było to duże pomieszczenie (W106) o niemal kwadratowym kształcie ok. 7 x 6 m w którym odkryto m.in. gliniane figurki przedstawiające człowieka oraz barana (Ciałowicz 2012b: 176). Trzecia i ostatnia faza funkcjonowania Centrum Kultowo-Administracyjnego manifestowała się w formie najgorzej zachowanych pozostałości architektury. Szczególnie pozostałości w zachodniej cześć Komu Zachodniego były zdecydowania gorzej czytelne niż w poprzednich fazach. Stan zachowania części północnej i południowo-zachodniej mógł być dodatkowo spowodowany ich lokalizacją na zboczach tellu, co wiązało się z narażeniem ich na bardziej intensywne procesy erozyjne (Ciałowicz 2012b: 177). Zmiany w układzie zabudowy widoczne w tej fazie mogły zostać spowodowane kolejnym katastrofalnym wydarzeniem takimi jak trzęsienie ziemi (Ciałowicz 2012b: 176). We wschodniej części odkrytego obszaru widoczne były części zawalonych murów pod którymi znajdowały się zmiażdżone naczynia ceramiczne o charakterze zasobowym i stołowym, a także narzędzia krzemienne i kamienne oraz fragmenty kamiennych palet kosmetycznych (Ciałowicz 2012b: 177). W najmłodszej fazie kaplica wschodnia (W106) była podzielona na dwie części – południową oraz północną (Fig. 6.102: A). W tej pierwszej na poziomie podłogi odkryto depozyt wotywny (Ciałowicz 2012b: 177). W północno-wschodniej części dziedzińca powstał szereg nowych niewielkich pomieszczeń o orientacji na osi wschód-zachód. Uległ zmianie także układ zabudowy w kaplicy 140

zachodniej. Było to obecnie prostokątne pomieszczenie o podobnych wymiarach co w poprzedniej fazie, jednak nie posiadało już westybulu (Fig. 6.102: B). W kontekście kaplicy z tej fazy zabudowy odkryto kolejne przedmioty o charakterze kultowym w tym naczynia ceramiczne oraz aż 62 obiekty znajdujące się w jednym z nich. Były to m.in. kościane i fajansowe figurki zoo- i antropomorficzne, kamienne miniaturki naczyń oraz miedziany nóż (por. Ciałowicz 2012b: 208; Fig. 10). K.M. Ciałowicz (2012b: 177, 180) wskazuje, że mógł być to depozyt przedmiotów kultowych złożony w połowie I dyn., kiedy Kom Wschodni został ostatecznie opuszczony. 141

7. Architektura osadnicza z okresu Wczesnego Brązu I na terenach południowego Lewantu Okres Wczesnego Brązu I (WB I) w południowym Lewancie obejmuje większość czwartego tysiąclecia p.n.e. (Sharon 2014: 62) i dzielony jest na dwie fazy: WB IA (ok. 3750 – 3400) oraz WB IB (ok. 3400 – 3000). W tym czasie występowało tam osadnictwo zarówno o charakterze stałym jak i okresowym. Osadnictwo WB IA po obu stronach rzeki Jordan, na terenach współczesnego Libanu oraz południowej Syrii można określić jako dość rozproszone. Poziom zorganizowania społeczności tego okresu nie był najwyższy, a dalekosiężne kontakty ograniczone. Dopiero w okresie WB IB zauważyć można wzrastającą liczbę stałych i coraz lepiej zorganizowanych osad. Rozproszone społeczności prawdopodobnie zaczęły łączyć się w większe grupy tworząc w niektórych regionach gęstą sieć osadniczą. Niektóre z osad zaczynają rosnąć do rozmiarów nawet powyżej 30 ha, nabierając charakteru centrów regionalnych (Greenberg 2014a: 270). Pod koniec WB IB zauważalne są także istotne dla rozwoju tego regionu wpływy kulturowe z Predynastycznego Egiptu (Śliwa 2005: 237). Charakter tych wpływów jest przedmiotem ciągłej dyskusji pomiędzy badaczami. Generalnie dzielą się oni na zwolenników teorii mówiących o kolonialnym charakterze kontaktów (np. de Miroschedji 2015) oraz na zwolenników teorii mówiących o pokojowych/handlowych relacjach pomiędzy obiema kulturami (np. Czarnowicz 2019). Problem nie został do dzisiaj jednoznacznie rozstrzygnięty, ale dla oceny procesów urbanizacyjnych istotne jest, że obecność Egipcjan w południowym Lewancie była z pewnością czynnikiem wpływającym na rozwój i wzrost poziomu organizacji wewnątrz systemu osadniczego, bez względu na charakter kontaktów pomiędzy obiema kulturami (Greenberg 2014a: 271). Ogólna charakterystyka architektury osadniczej z okresu WB I na terenach południowego Lewantu Początek WB I w południowym Lewancie wydaje się być zdominowany przez nieduże osady o charakterze wiejskim. Niekiedy, podobnie jak w okresie Chalkolitu, osady były znacznych rozmiarów. Początek okresu WB IA charakteryzował się dominacją architektury o zaokrąglonych murach (Braun 1989). Typowymi przykładami budynków z tego okresu są 142

pojedyncze, niepołączone ze sobą struktury będące najprawdopodobniej domostwami dla poszczególnych rodzin (Eisenberg et al. 2001: 39 – 43; Yannai 2006: 34 – 38). W najwcześniejszych fazach WB I pomimo zauważalnie rozwijających się sieci handlowych i wzrastającego poziomu specjalizacji rzemieślniczej, raczej nie dostrzega się tendencji do powstawania zorganizowanych miast, co mogłoby przejawiać się w powstawaniu budynków pełniących role administracyjne i kultowe. Zauważa się jednak duży wzrost populacji w osadach, szczególnie na północy regionu jak np. w Byblos (Dunand 1973). Architekturę wczesnej fazy okresu WB I dokładnie przebadał i opisał E. Braun (2001). Zaintrygowany kształtami architektury, którą odkrył na stanowisku Yiftah’el rozpoczął dogłębne studia nad tym problemem i wprowadził do literatury przedmiotu określenie „domu o kształcie kiełbaskowym” (ang. ‘sausage-shaped house’) (Braun 2001: 32). Określenie to odnosi się do niewielkiego podłużnego budynku zakończonego na obu krótszych bokach półokrągłymi murami w rodzaju absyd. Początkowo E. Braun zakładał, że budownictwo tego typu charakterystyczne było jedynie dla terenów północnych i wywodziło się z kultur późnochalkolitycznych tego regionu, jednak wraz z napływem kolejnych danych z badań wykopaliskowych coraz wyraźniej można było dostrzec ten typ budownictwa także na południu. Przykładami mogą być tutaj ‘Ein Assawir czy Palmahim (Braun 2001: 33). Wskazuje on również (2001: 31 – 39), że wraz z upływem czasu zmniejsza się ilość struktur o zaokrąglonych murach. Początek WB I charakteryzował się niemal całkowitym brakiem architektury o kątach prostych, natomiast w późniejszych fazach epoki zauważamy tendencję do zanikania budowli z zakrzywionymi murami i powrót do konstrukcji znanych sprzed okresu WB IA, a więc architektury zdominowanej przez kąty proste. Nie znaczy to, że po okresie WB IA zakrzywione mury w ogóle nie występują. Ich ilość znacznie się zmniejsza i najczęściej występują jedynie jako elementy większych budynków o kątach prostych lub w różnego rodzaju innych konstrukcjach. Pojawiają się także budowle interpretowane jako kultowe i/lub administracyjne. Przykłady pochodzą ze stanowisk takich jak Megiddo (Finkelstein et al. 2006, Adams et al. 2014), Beth Shean (Mazar i Rotem 2009) czy Jabal al-Mutawwaq (Muniz et al. 2016). Coraz częściej w osadach zauważa się również pozostałości dużych i z pewnością zaplanowanych projektów infrastrukturalnych jak system nawadniania pól. Szczególnym przykładem mogą być tu stanowiska z terenów pustynnych i półpustynnych: Jawa, Tulul al- Ghusayn, Khirbet al- Ja’bariya, Khirbet Abu al-Husayn (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 220 – 235) czy WF100 z doliny Wadi Feynan (Baker 2012: 86 – 90). Głównie pod koniec WB I pojawiają się także mury obwodowe powstające wokół osad lub tylko pewnych ich części. Za przykład mogą posłużyć tutaj: Tel Erani (Milevski et al. 2016b: 45 – 57), Jabal al-Mutawwaq 143

(Muniz et al. 2017: 430), Jerycho (Parr 2000), Beth Yerah (Greenberg i Paz 2005), Tel Shalem (Eisenberg 1996), Tell Abu al-Kharaz (Fischer 1994), Tel Apheq (Gal and Kochavi 2000: 62 – 65, Figs. 7/4 – 7.6), Tell es-Sakan (de Miroschedji 2015), Jawa, Tulul al-Ghusayn, Khirbet al- Ja’bariya czy Khirbet Abu al-Husayn (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a; 2018b). Ostatnie cztery określane są nawet mianem ufortyfikowanych grodzisk (Müller-Neuhof i Abu-Azizeha 2018a: 411), lecz kwestia funkcjonowania fortyfikacji tych stanowisk oraz to przed kim miałyby bronić ich mieszkańców wciąż pozostaje otwarta. Dane archeologiczne wskazują na postępujący proces urbanizacji w drugiej połowie WB I: zwiększenie się populacji na stanowiskach centralnych i tworzenie gęstej, prawdopodobnie zaplanowanej zabudowy architektonicznej. W tym samym czasie wciąż istnieją również stanowiska o charakterze wiejskim nie wykazujące żadnych cech miejskich lub elementów fortyfikacji. Sieć osadnicza Okres WB I na terenie południowego Lewantu jest przełomowy dla rozwoju sieci osadniczych w tym regionie. Niestety stan badań nad tym zagadnieniem jest zróżnicowany w zależności od obszaru geograficznego. Najsłabiej rozpoznana jest północna część w obrębie której znajdują się dzisiejsza Syria i Liban. Uważa się, że niektóre osady takie jak Hama w Syrii mogły znajdować się wówczas pod wpływem kultury Uruk (Cooper 2014: 280). Jednak poza wspomnianym stanowiskiem	raczej podkreśla się rozwój	lokalnej kultury, z charakterystycznymi tradycjami wywodzącymi się z Chalkolitu. Jak dotąd nie udowodniono także intensywnych kontaktów handlowych czy wpływów bardziej zurbanizowanych społeczeństw z innych części Bliskiego Wschodu na społeczności tworzące sieć osadniczą w Syrii okresu WB I (Cooper 2014: 280). Niestety trudno określić czy obraz słabo zurbanizowanych terenów Syrii w tym okresie należy uznać za prawdziwy. Nasza wiedza na temat wielkości i złożoności osad tego okresu jest daleka od kompletnej (Mazzoni 2002: 71). P. Akkermans i G. Schwartz (2004: 226) na podstawie dotychczasowych odkryć zakładają, że większość osad zamieszkiwana była raczej przez niewielkie i niepiśmienne społeczności pasterskie. Podkreślają także brak zauważalnej centralizacji, niski poziom zróżnicowania ekonomicznego oraz brak widocznej stratyfikacji społecznej. 144

Podobnie niezbyt zaawansowany jest stan badań nad osadnictwem z okresu WB I na terenach współczesnego Libanu. Większość systematycznych badań wykopaliskowych prowadzono na wybrzeżach Morza Śródziemnego, a nowe stanowiska odkryte w ramach badań powierzchniowych nie zostały jeszcze przebadane do poziomów datowanych na okres WB I (Genz 2014). Dwoma najczęściej przywoływanymi przykładami osadnictwa z tego okresu są Byblos i Siddon-Dakerman. Stanowiska te zostały już wspomniane w rozdziale traktującym o urbanizacji okresu Chalkolitu (patrz wyżej, str. 74 – 75). W dyskursie naukowym coraz bardziej zyskuje na sile pogląd mówiący, że przynajmniej niektóre fazy architektoniczne łączone na stanowisku Siddon-Dakerman z okresem Chalkolitu oraz zaliczane w Byblos do tzw. okresu eneolitu starszego, należy utożsamiać z osadnictwem okresu WB I (Genz 2014). Z pewnością jest to problem związany z korelacją chronologii terenów współczesnego Libanu z obszarami położonymi na południe od tego kraju, gdzie stan badań jest bardziej zaawansowany. Z drugiej jednak strony jest to problem typowy dla okresów przejściowych – w tym przypadku pomiędzy Chalkolitem i WB I. Zdaniem E. Brauna (2001: 33), tradycja owalnej architektury (odkrytej na obu wymienionych stanowiskach) wywodzi się z późnego Chalkolitu. Badacz ten początkowo zakładał, że owalne i zaokrąglone konstrukcje występują pierwotnie na północy, a dopiero później zaczęły pojawiać się na południu. Jednak badania na stanowiskach Beth Shean, Yiftah’el, Tel Teo, Tel Kabri czy ‘Ein Assawir udowodniły, że konstrukcje tego typu były charakterystyczne także dla wczesnych faz WB I na południu (Braun 2001: 33). Podobny problem dotyczy Hujayrat al-Ghuzlan oraz Tall al-Magass, stanowisk z południowej Jordanii (patrz wyżej, str. 75 – 76). Wyniki datowań radiowęglowych z Tall Hujayrat al-Ghuzlan i Tall al-Magass umiejscawiają te stanowiska w okresie pomiędzy 4000/3900 – 3500 p.n.e. (Klimsha 2011: 182; Notroff et al. 2014), a więc w okresie przejściowym pomiędzy Chalkolitem a WB I. Mając jednak na uwadze, że wspomniane stanowiska opisywane są najczęściej jako późno-chalokolityczne (por. Siegel 2009, Klimsha 2011, Notroff et al. 2014) zdecydowałem się na omówienie ich w rozdziale traktującym o architekturze chalkolitycznej. Należy pamiętać jednak, że nie ma absolutnej pewności do którego z tych okresów (jeśli nie do obu) powinniśmy zaklasyfikować odkryte na nich osadnictwo. Badania nad osadnictwem okresu WB I na terenach współczesnego Izraela i Jordanii są zdecydowanie bardziej zaawansowane. Na wielu obszarach widoczny jest hiatus osadniczy sygnalizujący przejście pomiędzy późnym Chalkolitem i okresem WB I (de Miroschedji 2014: 308). Wiele z osad funkcjonujących w pierwszej z tych epok zostaje opuszczonych. Na 145

początku WB I powstają zupełnie nowe, zakładane w miejscach do tej pory niewykorzystywanych do celów osadniczych, jak niemal niezasiedlone wcześniej tereny Wyżyny Centralnej. W okresie tym mamy do czynienia ze znacznym zwiększeniem ilości stanowisk osadniczych, co może sugerować wzrost demograficzny często wiązany z trwałym przejściem na w pełni osiadły tryb życia (de Miroschedji, 2014: 308). Z drugiej strony w tym samym czasie odnotowano wzrost liczby niedużych osad o charakterze pasterskim związanych z okresowym osadnictwem na południowej granicy Negewu (Rosen 2008: 123). Może sugerować to wzrost demograficzny także wśród społeczności pasterskich charakteryzujących się pół-mobilnym trybem osadnictwa. Jak zauważa P. de Miroschedji (2014: 308) poziom sedentaryzmu i przyczyny zakładania dużych osad w tym okresie są zróżnicowane. W niektórych regionach takich jak Szefela możemy zauważyć, że część osad powstałych w tym okresie stosunkowo szybko zostaje opuszczona. Przypuszczalnie ich mieszkańcy przenoszą się do większych ośrodków, które powoli zaczynają urastać do poziomu centrów regionalnych. W innych miejscach takich jak Tell el-Far’ah North, Jerycho czy Bab edh-Dhra osadnictwo wydaje się skupiać wokół wcześniejszych cmentarzysk społeczności półnomadycznych (Rast 1992; Harrison 2001). Na północy Izraela w dolinie Jezreel w okresie WB I wiele danych na temat osadnictwa pochodzi z badań powierzchniowych (Zuckerman 2003a: 7). A. Raban (1982: tabela na str. VII) zidentyfikował 20 stanowisk datowanych na WB I w zachodniej części doliny. Większość z tych stanowisk została wyznaczona na podstawie skromnych znalezisk materiału ceramicznego. W południowo-wschodniej części doliny odkryto kolejnych 35 stanowisk datowanych na ten okres (Esse 1991: 150; Raban 1999: 27). Ilość stanowisk jest więc podobna do liczby stanowisk chalkolitycznych w tym regionie. Wydaje się wobec tego, że wczesnobrązowy układ osadniczy w zachodniej części doliny Jezreel był podobny do tego z okresu wcześniejszego. Przełom następuje później, pomiędzy okresem WB IB a WB II, kiedy liczne, małe i nieufortyfikowane osady zostają opuszczone i powstają mniej liczne, ale o wiele bardziej zaludnione i ufortyfikowane stanowiska (Esse 1991: 146 – 152). Być może wynika to z faktu, że badania powierzchniowe nie przynoszą odpowiedzi na pytanie dotyczące podziału chronologicznego tego obszaru na osadnictwo z okresu WB IA i to z okresu WB IB (Zuckerman 2003a: 8). Ten problem dotyczy właściwie wszystkich terenów południowego Lewantu. Jak zauważa G. Philip (2001: 170) ceramika tego okresu bardzo różni się w zależności od regionu. Tradycyjny podział WB I na WB IA i WB IB jest dostrzegalny w materiale posiadającym swoje 146

dobrze osadzone sekwencje, ale tylko w ramach regionów, a nie obszaru całego południowego Lewantu. Osadnictwo doliny Jezreel w WB I jest nieufortyfikowane i zajmuje duże obszary w pobliżu brzegów doliny (Raban 1982). Układ osadniczy jest dość rozproszony, a głównym kryterium potrzebnym do założenia osady wydaje się być bliskość źródła wody i dostępność żyznych ziem, w szczególności w zachodniej części doliny (Zuckerman 2003a: 8). Dno doliny najprawdopodobniej nie było zasiedlone ze względu na panujące tam bagienne warunki (Esse 1991: 20) i aż do czasów współczesnych nie występowało tam zintensyfikowane osadnictwo. Centralna cześć doliny wykorzystywana była najprawdopodobniej głównie do celów rolniczych, a osady zakładano jedynie na brzegach doliny. W tym rejonie tylko nieliczne stanowiska z WB I zostały przebadane wykopaliskowo. Są nimi Tel Qashish w zachodniej części doliny, ‘En Shadud położone nad jednym z dopływów Kishonu w jego części centralnej, cmentarzysko Hazorea na południu doliny, Megiddo które dominuje nad południowym wejściem do doliny oraz Afula. Na wszystkich wymienionych stanowiskach pozostałości WB I datowane są na jego późniejszą fazę – WB IB (Zuckerman 2003a: 8). Większość pozostałych stanowisk z okresu WB I znana jest tylko z badań powierzchniowych (Raban 1982; 1999). Można tu wymienić: Tel Tiv’on, Tel Risim, Tel Shem oraz Tel Shimron (Esse 1991: 146 – 152). Łączna liczba stanowisk znanych z badań powierzchniowych z tego regionu i datowanych na WB I jest bliska stu (Esse 1991: 150, Tab. 5), jednak S. Zuckerman (2003a: 8) wskazuje, że niektóre z tych datowań należy traktować z ostrożnością. Duże znaczenie terenów północnej Palestyny (w szczególności dolin Jezreel i Jordanu) jako centrum osadniczego w okresie WB I było wielokrotnie podkreślane (np. Joffe 1993: 73 – 76; Getzov et al. 2001: 23 – 24;). Jest też możliwe, że niektóre z większych stanowisk w tym regionie wykazują kontynuację pomiędzy okresem Chalkolitu i WB I, w większym stopniu niż widać to na terenach północnego Negewu (Braun 2004; Finkelstein et al. 2006: fig. 40.17). Należy pokreślić, że na północy występują stanowiska o bardzo dużych rozmiarach. Zdaniem części badaczy (Wilkinson et al. 2014: 87), niektóre z deklarowanych rozmiarów stanowisk mogą być przeszacowane z uwagi na horyzontalne rozproszenie materiału archeologicznego z różnych okresów. Ich zdaniem okres trwania WB IB (300 – 350 lat) sugeruje i tak, że stanowiska te reprezentują dużą koncentrację populacji i intensywną aktywność ekonomiczną. Osady takiej wielkości są uważane za duże w każdej z faz okresu Wczesnego Brązu w tym regionie (Broshi i Gophna 1984; 1986). Stanowiska te są zlokalizowane zazwyczaj w miejscach pozwalających gospodarować wodą powodziową do celów irygacyjnych (Philip 2008: 170). Oprócz wymienionego powyżej 147

Megiddo, którego wielkość szacuje się na 45 ha (Finkelstein et al. 2006) innymi dużymi stanowiskami na północnych nizinach południowego Lewantu są Tel Bet Yerah, którego wielkość szacowana jest na 35 ha (Greenberg et al. 2012: 89) Tel esh- Shuna North od 20 do 25 ha (Wilkinson et al. 2014: 88) i Ain el- Assawir/ En Esur. To ostatnie zlokalizowane w północnej części Niziny Przybrzeżnej Izraela, którego wielkość szacowana na podstawie rozproszenia materiału zabytkowego na 60 ha (Yannai 2006: 2) była poddawana w wątpliwość i określana jako 30 ha (Wilkinson et al. 2014: 88). Jednak na podstawie odbywających się tam badań ratunkowych na bardzo dużą skalę prowadzonych w latach 2017 – 2019 można określić wielkość stanowiska nawet na 65 ha występowania samej tylko architektury osadniczej (nie wspominając o rozprzestrzenieniu materiału masowego) w okresie WB IB (Yitzhak Paz; informacja ustna podczas wizyty na stanowisku). Osadnictwo w północnej i centralnej części wzgórz Golan wydaje się zanikać po okresie Chalkolitu (Epstein 1993: 531). Nie odkryto tam żadnych stanowisk z WB I. Natomiast w południowej części, w pobliżu rzeki Yarmuk i Nahal Mezar, zostało odkrytych kilka stanowisk datowanych na ten okres (Epstein 1993: 531). Materiał z okresu WB I jest też znany z badań w Leviah leżącym na wschód od jeziora Galilejskiego. Nieliczne sondaże na stanowisku Pitah ha- Yarmuk również ujawniły pozostałości architektoniczne, w tym zaokrąglone mury (Epstein 1993: 531). Na terenach współczesnej Jordanii osadnictwo z okresu WB I najlepiej przebadane jest w północnej części kraju. G. Philip (2001: 190) uważa, że stanowiska w dolinie Jordanu umiejscawiane były u wylotu dolin do niej wpadających. Niestety jak dotąd opublikowano niewiele rezultatów badań powierzchniowych zorientowanych na poszukiwanie pozostałości sieci osadniczej z tego okresu. Prace przeprowadzone w tzw. trójkącie az-Zarqa i w obszarze przylegającym od północy do Morza Martwego (Helms 1992a; Prag 1992) wykazują, że w rejonach tych osadnictwo WB I przejawia się głównie w formie nieobwarowanych stanowisk takich jak Tall Umm Hammad, wokół których funkcjonowały też mniejsze, również nie otoczone murami rozproszone osady. Na północy doliny Jordanu występuje też stanowisko Tall ash-Shuna o wielkości ok 5 – 10 ha które, jak się szacuje, w późnej fazie WB I rozrosło się do 15 – 20 ha (Philip 2001: 191) lub jak sugerują inni nawet do 25ha (Wilkinson et al. 2014: 88). W wyżynnym rejonie Ajlun już od neolitu występowała stała sieć osadnicza, która rozszerza się w okresach WB I – II. Od okresu Chalkolitu uprawiano tam oliwki, z którymi łączy się główną aktywność produkcyjną tego regionu. Z dalszym rozwojem tej produkcji 148

wiąże się także zagęszczenie osadnictwa, podobnie jak miało to miejsce na Wyżynie Centralnej Izraela (Philip 2001: 191). 60 km na północny-wschód od Azraq, na obszarze pustyni Syryjskiej w Wadi Rajil leżącej w pobliżu granicy z Syrią znajduje się stanowisko Jawa. Odkryta tutaj osada z okresu WB I, charakteryzuje się wysoce wyspecjalizowanym systemem hydrotechnicznym składającym się z serii basenów, tam i kanałów oraz murem interpretowanym jako pozostałość systemu fortyfikacji (Meister et al. 2017: 33). Wielkość osady szacuje się na ok. 10 ha. Uważa się, że mogła ona funkcjonować jako ważne centrum handlowe na drodze z Lewantu do Mezopotamii. Zdaniem badaczy (Meitser et al. 2017: 34), w okresie WB IA w osadzie mogło zamieszkiwać nawet 5000 mieszkańców. Domostwa z Jawa opisywane są jako „komórki”, gdyż są to zaledwie kilkumetrowe wydłużone owalne konstrukcje zbudowane z nieobrobionej skały bazaltowej. Ze względu na położenie w bardzo suchej strefie klimatycznej i w znacznym oddaleniu od sieci osadniczej znajdującej się po obu stronach Jordanu, funkcjonowanie tego stanowiska było archeologiczną zagadką. Jednak dzięki badaniom prowadzonym w ostatnich latach przez Niemiecki Instytut Archeologiczny, zarówno kwestia pozyskiwania wody, jak i wyizolowanie stanowiska zostały rozwikłane. W latach 2010 – 2014 badania powierzchniowe w regionie Badia ujawniły kolejne stanowiska o podobnej chronologii, systemie irygacji, architekturze, a nawet elementach fortyfikacji: Tulul al-Ghusayn, Khirbet al-Ja’bariya i Khirbet Abu al-Husayn (Müller-Neuhof i Wael Abu-Azizeh 2016: 220 – 235). Duża liczba stanowisk z okresu WB I została zadokumentowana w pobliżu Wadi az- Zarqa, ar-Rumman i Jerash. Przynajmniej niektóre z nich wykazują podobieństwa w materiale ceramicznym nie tylko do centralnej doliny Jordanu, ale także wspomnianego wyżej Jawa (Gordon i Villiers 1983: 288; Hanbury-Tenison 1987; Helms 1987: 55 – 60 ; Betts 1991: 74 – 75; 1992: 47 – 48). Stanowiska te zazwyczaj odkrywane były w pobliżu źródeł wody. Dla okresu WB I najważniejszym z nich jest z pewnością Jabal al-Mutawwaq znajdujące się w środkowej części Wadi az-Zarka w pobliżu wsi Qunayah. Badania przeprowadzone w ostatnich latach przez hiszpańsko-włoską ekspedycję odsłoniły zarówno pozostałości osady, jak i cmentarzyska zawierającego setki dolmenów. Stanowisko było zasiedlone co najmniej od okresu WB IA (Muniz et al. 2016: 477). Osada zlokalizowana jest na południowym zboczu wzgórza i była otoczona murem kamiennym, nie posiadającym zdaniem odkrywców charakteru obronnego (Muniz et al. 2017: 430). Mur zbudowany był z kamieni, a jego wysokość najprawdopodobniej nie przekraczała 1.6 m. Osada określana jest jako wieś, choć występują w 149

niej ulice (również na cmentarzysku) oraz budynek określany jako kultowy (tzw. Świątynia Węży) oraz ok. 300 owalnych domostw (Polacro et al. 2016). Rozprzestrzenienie materiału datowanego na WB I można zapewne wiązać także z aktywnościami pasterskimi (Philip 2001: 192). Badania powierzchniowe na równinie Madaba (Harrison 1997) ujawniły tendencje do występowania klasterów osadniczych w systemach dolin leżących wzdłuż zachodniego brzegu niziny. W czasie WB II w miejscach wspomnianych klasterów występują duże i zwarte stanowiska. Kilka z większych stanowisk WB II i III na terenach nizinnych także wyewoluowało z osadnictwa późnochalkolitycznego/WB I (Harrison 1997: Tab. 3), co sugerowałoby ekspansje systemów osadniczych z dolin nadrzecznych na równinę Madaba pod koniec 4 tys. p.n.e. Biorąc pod uwagę krajobraz, w którym znajdują się te stanowiska można założyć, że mieszkańcy tych osad najprawdopodobniej trudnili się rolnictwem (Philip 2001: 193). Rezultaty badań z Madaba Plains Project (Harrison 1997) ujawniają dla okresu Późnego Chalkolitu i WB I sieć małych stanowisk, nie przekraczających swoją wielkością 2 ha, ulokowanych w głównych dolinach lub w pobliżu źródeł. W okresie WB II, III system osadniczy przeniósł się również na płaskowyż (Harrison i Savage 2003: 36). W roku 2000 S. H. Savage rozpoczął swój projekt Moab Archaeological Resource Survey (MARS) i odkrył, że na okres WB I można datować także stanowiska Khirbet Qarn al-Qubish oraz al-Murayghat (Harrison i Savage 2003: 40). Khirbet Qarn al-Qubish to małe (ok 1.7 ha) stanowisko znane również jako Khirbet al-Kabsh lub Khirbet Qurn el-Kibish. Ulokowane jest na naturalnym wzgórzu na zachodnim skraju równiny Madaba. Było opisywane przez wielu badaczy (Conder 1889: 171-172; Musli 1907:344; Glueck 1935: 111; Ibach 1987: 12; Harrison 1997a; Palumbo 1998). Stanowisko składa się z górnej osady na akropolu, i dolnej osady ulokowanej niżej o jakieś 5 – 8 m w kierunku południowo-zachodnim. Stanowisko Al- Murayghat zlokalizowane jest w pobliżu współczesnego kamieniołomu na południowy zachód od Ma’in. Wydaje się, że był to duży ośrodek ceremonialny. Znajdowały się tam ortostaty i podłogi z ułożonym koncentrycznie brukiem kamiennym oraz pola menhirowe i dolmenowe. Co najmniej 100 takich zostało zlokalizowanych podczas sezonów 2000 i 2001. Koncentracja przedmiotów kamiennych i ceramicznych rozciąga się na powierzchni ok 25 ha. Pole dolmenowe jest ulokowane głównie na wzgórzach znajdujących się na zachód od centrum stanowiska, a nieliczne dolmeny ulokowano również na północ i południe od niego. Centralna część stanowiska rozpościera się na skalistym wzgórzu, pokrytym płytką warstwą ziemi. Jego pozostała część leży pod współczesnym polem uprawnym, co może wskazywać na większą 150

miąższość warstwy. Nieuprawiane obszary w pobliżu drogi do Ma’in mają 1.5 m miąższości. Ta „szara” warstwa zawiera liczne przedmioty datowane na WB I (Harrison i Savage 2003: 14). Badania powierzchniowe prowadzone w Wadi al-Hasa wskazują na dominacje gospodarski pasterskiej. Warto zauważyć też, że stanowiska datowane na okres WB I przeważają nad tymi z WB II i III (MacDonald 1988b: 155 – 66; Tab. 24 – 26; 1992: 61 – 71), a więc odwrotnie niż w regionie Keraku i Madaby. Łącznie podczas tych badań odkryto w Wadi al-Hasa 38 stanowisk datowanych na okres WB I (MacDonald 1988b). Bardzo istotne dla okresu WB jest Bab edh-Dhra’, zlokalizowane na południowo- wschodnim końcu Morza Martwego na wschód od Ghor el Mazra’a oraz półwyspu Lisan. Wiele wskazuje na to, że Bab edh-Dhra’ w okresie WB IA i IB było osadą i cmentarzyskiem, z kulturowymi korzeniami sięgającymi okresu Chalkolitu. Potwierdzają to odkrycia na cmentarzysku, natomiast dane osadnicze nie sa tak pewne. Możliwe więc, że nomadyczna społeczność użytkująca pierwotnie cmentarzysko z czasem osiadła tam na stałe wznosząc rozrastającą się z upływem czasu osadę (Schaub 1982). Informacje z południowej części kraju są nieliczne i trudne do zinterpretowania. Ze względu na wydobywaną tu już od okresu Chalkolitu miedź, eksportowaną również do południowego Kanaanu, waga regionu wydaje się duża (Hauptmann et al. 1992; Shalev 1994). Badania wskazują na intensywną eksploatacje złóż w dolinie Feynanu w wszystkich podokresach Wczesnego Brązu (Fritz 1994; Adams i Genz 1995: 14; Adams 2000). Wstępne badania powierzchniowe przeprowadzone przez zespół brytyjski w latach dziewięćdziesiątych XX w. doprowadziły do odkrycia koncentracji materiału wczesnobrązowego na znacznych obszarach jednej z części doliny. Przeprowadzone następnie w 1996 i 97 dokładniejsze badania powierzchniowe i wykopaliskowe (Wright et al. 1998) wykazały, że tzw. obszar WF100 (ok. 11 ha) był głównym miejscem koncentracji osadnictwa z WB I. Stanowisko Tall Magass leżące ok. 4 km na północ od Akaby także ujawniło dowody na obróbkę miedzi. Intensywne osadnictwo Późnego Chalkolitu jest dobrze widoczne w tym obszarze (Khalil 1987), a obecność wkładek kanaanejskich sugeruje aktywność także w czasie WB I. Na podstawie obecnego stanu badań można stwierdzić, że w Jordanii w okresie WB I najprawdopodobniej nie istniał żaden zwarty system osadniczy z hierarchicznym układem. 151

Występowało natomiast duże zróżnicowanie zarówno pod względem zajmowanego terenu jak i form zasiedlania. Stanowiska datowane na WB I w środkowym i południowym Izraelu, a także w Autonomii Palestyńskiej na terenach Zachodniego Brzegu Jordanu oraz w strefie Gazy są liczne i wskazują na intensywne zasiedlenie przejawiające się w osadnictwie występujących w obszarach o bardzo różnych krajobrazach (Śliwa 2005: 237). Są to takie stanowiska jak Jerycho znajdujące się na północny-zachód od północnego brzegu Morza Martwego, Ai leżące na terenach Wyżyny Centralnej, Tel Halif, Arad i Tell Malhata znajdujące się na pustynnych terenach Negewu; Hartuv, Horvat Ilin Tahtit, Tel Yarmuth, Tel Erani, Ptora, Lachisz, Amacja i Tel Maahaz znajdujące się w regionie Szefeli oraz liczne stanowiska leżące w pasie nizin nadmorskich takie jak: Tel Aviv, Azor, Gezer, Ramla, Lod, Palmahim, Nitsanim, Ashkelon Barnea, Ashkelon Afridar, Tell es-Sakan, Taur Ikhbeineh i En Besor (Tell, tzw. Stanowisko H oraz tzw. Stanowisko M). Uwagę zwraca różnorodność środowisk naturalnych, w których powstają osady tego okresu oraz występujące na nich różne formy architektoniczne. Prawdopodobnie wskazuje to na udoskonalone strategie osadnictwa, które zmniejszały wpływ środowiska na podejmowanie decyzji dotyczącej miejsca powstawania osiedli ludzkich. Konkretny krajobraz z pewnością posiadał pewien wpływ na formę osadnictwa. Niewątpliwie wpływ na to miał także drugi często wspominany i powszechnie dostrzegany w materiale archeologicznym czynnik kulturowy – kontakty z Predynastycznym Egiptem (Śliwa 2005: 237). Jak już wspomniano charakter relacji z kulturami Predynastycznego Egiptu i siła ich oddziaływania na kultury okresu WB I w najbardziej południowej części Lewantu jest nadal przedmiotem ożywionej dyskusji (Greenberg 2014a: 271). Rozważa się możliwość kolonizacji, silnego wpływu kulturowego lub też ekonomicznego i politycznego impulsu pozytywnie wpływającego na poziom samoorganizacji lokalnych społeczności lewantyńskich. Badacze tacy jak D.Wengrow (2006: 135 – 150), czy Y. Yekutieli (2006) sugerują, że strona egipska była zainteresowana terenami południowych Nizin Przybrzeżnych ze względu na pozyskanie nowych rodzajów upraw. P. de Miroshedji (2015: 1007) zakłada, że Egipcjanom mogło zależeć wówczas głównie imporcie wina i oliwy. R. Greenberg (2014: 271) sugeruje też, że Egipt podobnie jak społeczności lewantyńskie wciąż poszukiwał i starał się pozyskiwać nową siłę roboczą, co także mogło być powodem zwiększających się wpływów Egiptu na opisywane tereny. Bardzo trudnym zadaniem jest stwierdzenie na podstawie materiału archeologicznego obecności Egipcjan na konkretnych stanowiskach, a także określenie czy dana osada została założona i zamieszkiwana przez przybyszów z Egiptu czy też przez społeczność lokalną. Próby 152

identyfikacji jednostek etnicznych na podstawie materiału archeologicznego były wielokrotnie krytykowane (np. Levy et al. 1997: 34). Z problemem tym mierzyło się wielu badaczy taki jak E. Braun (2005), C. Kramer (1977), G. Emberling (1997), czy G. J. Stein (1999). Ostatnia analiza materiału egipskiego na stanowiskach z okresu WB I w południowym Lewancie i wynikająca z tego możliwość obecności Egipcjan została dokonana przez M. Czarnowicza (2019: 186), który dzieli interesujące nas stanowiska na 5 grup: 1. Stanowiska o potwierdzonym istnieniu enklawy egipskiej: En Besor, Tel Erani, Tel Maahaz oraz Tell es-Sakan 2. Stanowiska o niepotwierdzonym istnieniu enklawy egipskiej: Lahav, Tel Lod, Aszkelon- Afridar, Site M (En Besor) 3. Stanowiska o czasowej obecności egipskiej: Amacja, el-Maghar 4. Stanowiska o widocznym oddziaływaniu egipskim: Ai, Arad, Azor, Bab edh-Dhra, Gezer, Horvat Illin Tahtit, Jerycho, Lachisz, Rafiah, Ramla, Tel Awiw, Tel Yarmuth, Tel Malhata (mniejszy) 5. Stanowiska z obszaru oddziaływania enklaw egipskich bez znanych świadectw pobytu Egipcjan, na przykład Eszta’ol Jako enklawy egipskie M. Czarnowicz rozumie części osad, w których występuje głównie materiał o charakterze egipskim. Odrzuca on możliwość istnienia osadnictwa o charakterze wyłącznie egipskim. Pogląd ten wyraźnie sprzeciwia się wielu dotychczasowym opiniom, zwłaszcza tym głoszonym przez P. de Miroshedji (2015), który podkreśla silną obecność Egipcjan w południowym Lewancie. Wskazuje on też na dużą dysproporcję pomiędzy nielicznym egipskim materiałem odkrywanym na terenie południowego Lewantu i licznymi importami lewantyńskimi odkrywanymi na terenach całego Egiptu (Miroshedji 2015: 1006 – 1008). Za przykład podaje grobowiec U-j z Umm el-Qa’ab, w którym znajdowało się niemal 700 naczyń głównie typu palestyńskiego z pozostałościami wina i fig (McGovern et al. 2011: 399 – 403). P. de Miroshedji uważa, że jest to odzwierciedlenie intensywnej eksploatacji południowego Lewantu przez egipskich osadników. Jego zdaniem odkrycia w Tell es-Sakan jednoznacznie wskazują na egipski charakter tej osady. Miałaby być ona zamieszkała głównie przez Egipcjan i pełnić rolę kolonii, sprawującej nadzór nad eksploatowanym terytorium południowego Lewantu (de Miroshedji 2015: 1019- 1020). 153

Ślady osadnictwa z okresu Wczesnego Brązu znajdują się także na Synaju. Niestety z przyczyn geopolitycznych półwysep jest nadal niewystarczająco przebadany. W okresie Chalkolitu i WB był zamieszkiwany najprawdopodobniej przez grupy nomadyczne i niewielkie grupy osiadłe budujące domostwa z pomieszczeniami ulokowanymi wokół dziedzińca (Beit- Arieh 2003: 101 – 110). Społeczności te miały głównie charakter pasterski, choć niektóre z nich trudniły się także wydobyciem i obróbką miedzi, na co mogą wskazywać badania powierzchniowe i wykopaliskowe przeprowadzone przez I. Beit-Arieh’a w południowej części półwyspu. W publikacji podsumowującej działania ekspedycji „Ophir” I. Beit-Arieh (2003: 295 – 375) wymienia oznaczone numerami stanowiska (1035, 1038, 1039, 1041 oraz 1177) na których znajdowały się dowody na wytop miedzi. Nieliczne stanowiska często opisywane jako obozowiska z okresu WB I odkryto także na północy półwyspu w rejonach przybrzeżnych. Takim stanowiskiem jest np. A301 ulokowane na północno-wschodnim krańcu półwyspu (Oren i Gilead 1981). Architektura osadnicza z północnego Izraela Megiddo Stanowisko to ma bardzo długą historie badań archeologicznych rozpoczętych już w 1933 roku przez Instytut Orientalny Uniwersytetu w Chicago. Od roku 1992 do 2010 prace prowadził tam Uniwersytet w Tel Avivie (Ussishkin 2015: 69). Obecnie stanowisko to jest badane przez połączoną ekspedycję z tego samego uniwersytetu oraz amerykańskiego Instytutu Badań Archeologicznych im. W. F. Albright’a. Megiddo w okresie WB I znane jest przede wszystkim z swojej monumentalnej świątyni datowanej na końcówkę 4 tys. p.n.e. (okres WB IB). Budynki związane z kultem zostaną omówione niżej. Tutaj należy wspomnieć o skromnych, ale istniejących na stanowisku śladach osadnictwa z tego okresu. Odkryto je na wschodnim zboczu tellu i datuje się je dość ogólnie od neolitu aż po okres WB IA (Ussishkin 2015: 73). Zabytki pozyskane z tych okresów przypisane są do fazy XX/poziomu J-1. Jak wskazuje D. Ussishkin (2015: 73) już wtedy pojawiają się pewne przesłanki aktywności kultowej. Występowały tam różne niedużych rozmiarów instalacje jak wydrążone w skałach jamy zasobowe, jamy obudowane kamieniami oraz niewielkie struktury znajdujące się ponad skałą macierzystą 154

odkryte przez G. Loud’a (1948: 59 – 61, Dothan 1958). W warstwach tych odkryto między innymi szarą ceramikę wyświecaną (ang. Gray Burnished Ware) datowaną na okres WB IA. Może to wskazywać na istnienie jakiejś aktywności osadniczej w tym okresie (Engberg i Shipton 1934:17 – 18; Joffe 2000: 163; Braun 2014: 72 – 79). S. Zuckerman (2003b: 32) pisze także o datowanym na okres WB IB, budynku (Fig. 7.1) z zaokrąglonymi narożnikami z Fazy V stanowiska, który został opublikowany jedynie w formie zdjęć lotniczych (Engberg i Shipton 1934: Fig 2; Guy 1938: Pl. 2). Jego ściany zbudowano z dwóch rzędów dużych kamieni. Mniejsze wypełniały przestrzeń między nimi. Prawdopodobnie wyższe partie ścian wzniesiono z cegieł mułowych. A. G. Bonn (1976: 106 – 107) na podstawie siatki zaprezentowanej na fotografii ocenia wymiary budynku na 8.75 x 5.25 m. Niewidoczne na zdjęciu wejście do niego mogło być zlokalizowane w północnej ścianie (Zuckerman 2015: 32). Nie wydaje się, żeby w którymś z pozostałych murów znajdowało się wejście, a kilka kamieni widocznych powyżej poziomu zachodniej ściany jest być może pozostałością ościeżnicy (Zuckerman 2015: 32). E. Braun (1989: 4) z kolei zauważa, że wewnętrzne mury tego budynku mogły być rodzajem ław, ścian działowych lub nawet należeć do wcześniejszych faz (Fig. 7.2). Budynek można datować jedynie na podstawie ceramiki z fazy V, która stanowi typowy przykład form charakterystycznych dla doliny Jezreel w okresie WB IB (Engberg i Shipton 1934). Na wschód od tellu, na niższej terasie odkryto także grupę domostw o prostokątnych kształtach i niestarannej konstrukcji. Jeden z nich miał zaokrąglony zewnętrzny narożnik. Konstrukcje te były znacznych rozmiarów i być może mogą być postrzegane jako zapowiedź późniejszych kultowych inwestycji budowlanych na głównym wzgórzu (Adams et al. 2015, Fig: 9 – 12). Beth Shean Beth Shean podobnie jak Megiddo posiada bardzo długą, sięgającą pierwszej połowy XX wieku, historię badań. Już w 1933 roku ekspedycja Muzeum Uniwersytetu w Pensylwanii (UME) kierowana przez G. M. FitzGeralda odkryła pierwsze poziomy datowane na okres Wczesnego Brązu (FitzGerald 1934). Osadnictwo z okresu WB I zostało odkryte na wierzchołku tellu, oraz w wykopach sondażowych w obszarze L na jego stoku. Pomimo trudności z oszacowaniem dokładnego zakresu osadnictwa z WB I na całym stanowisku, zakłada się, że struktury osadnicze tego okresu były obecne co najmniej na szczycie oraz na północnym stoku (Mazar i Rotem 2009: 131). Nie można wykluczyć, że występowały na 155

obszarze całego stanowiska, jednak obecny stan badań uniemożliwia stwierdzenie tego z wystarczającą pewnością. Oznacza to, że osadnictwo WB I w Beth Shean zajmowało obszar pomiędzy 2 a 4 ha (Mazar i Rotem 2009). Również w okolicy Beth Shean w interesującym nas okresie dostrzegana jest znaczna aktywność osadnicza. Na północ od Beth Shean odkryto kolejne duże stanowisko – Tel Iztaba. Po drugiej stronie doliny Wadi Jalud, 12 km na południowy-wschód znajduje się Tel Shalem zajmujący ok. 10 ha powierzchni (Eisenberg 1996). Pozostałości architektury z okresu WB IA w Beth Shean występują dość licznie w postaci zaokrąglonych murów z cegły mułowej. Podczas prac zespołu FitzGerald’a odkryto liczne struktury tego typu podzialone przez wspomniany zespół na fazy oznaczone cyframi rzymskimi. Niektóre z kamiennymi podłogami, jak w południowej części Stratum XVII, charakterystycznymi dla architektury tego typu (Braun 2004: 14). Liczne przykłady odkryte na stanowisku wskazują, że w okresie neolitu i Chalkolitu dominowała architektura o kątach prostych z towarzyszącymi owalnymi i okrągłymi strukturami magazynowymi, a w okresie WB IA prawdopodobnie nastąpiło przejście do architektury o zaokrąglonych murach. Niestety, jak podkreśla E. Braun (2004: 14 – 15), ze względu na jakość danych wykopaliskowych z starych wykopalisk FitzGerald’a dowody na to nie są pewne. W okresie WB IB ponownie pojawia się architektura o kątach prostych, choć niektóre z murów wciąż mają zaokrąglone narożniki. Wykazuje to tzw. „głęboki sondaż” (ang.”Deep Cut”), gdzie po Stratum XVI następuje przejście z architektury o owalnych kształtach do architektury o kątach prostych (Strata XIV- XIII). Kilka struktur z tych warstw posiadało dość nieregularne kształty o zaokrąglonych narożnikach lub łukowatych ścianach. W warstwach tych odkryto także niewielkie instalacje magazynowe powiązane z konkretnymi domostwami. M. in. są to małe okrągłe struktury z cegły mułowej (Stratum XV) oraz z kamienia (Stratum XIII) zlokalizowane w różnych miejscach, poza budynkami, wewnątrz budynków lub przylegające do nich (Braun 2004, Fig. 2.36). Pozostałości architektoniczne z WB IB w Beth Shean z późniejszych badań A. Mazara i Y. Rotema (2009) można podzielić na dwie fazy: stratum M3 oraz stratum M2. Z pewnością głównym odkryciem był duży budynek zniszczony przez pożar w fazie starszej (stratum M3). Przebadano 140 m2 budowli, która była zapewne większa. Jej wschodni i południowo-wschodni zasięg nie zostały całkowicie odsłoniete. Poza granice przebadanego obszaru wykraczają mury, świadczące o jego znaczniejszych rozmiarach (Mazar i Rotem 2009: 133). Budynek ten 156

zostanie dokładniej opisany w dalszej części tego rozdziału ponieważ najprawdopodobniej pełnił funkcje administracyjne i/lub kultowe. Budynek z młodszej fazy (stratum M2): Młodsza faza architektoniczna budynku nie przejawiała	żadnych cech charakterystycznych dla budowli o funkcji administracyjno/kultowej i stanowi przykład architektury o charakterze mieszkalnym. Po pożarze starszego budynku, został on odbudowany w tym samym miejscu. Ściany zewnętrzne zostały wzniesione na poprzednich pozostałościach, kontynuując łukowaty przebieg muru, z kulminacją w części północno-zachodniej. Ściany wewnętrzne zbudowano na nowo i według innego planu. Duża zachodnia sala budynku, została podzielona na dwie mniejsze murem biegnącym w kierunku wschód – zachód (Fig. 7.3). Wschodnia część budynku składała się z większej sali północnej, w której odkryto dwie kamienne bazy filarów, oraz dwóch mniejszych pomieszczeń na południu. Nie odkryto pozostałości wejść ani żadnych widocznych przejść łączących część zachodnią i wschodnią. Od zachodu i północy budynek obiegała ulica, która powstała już w fazie poprzedniej. W stratum M2 była nadal użytkowana, a jej powierzchnia została podniesiona, co wskazuje na kontynuację planu tej części osady. Podłogi w opisywanej fazie były zachowane tylko fragmentarycznie, a zostały zniszczone albo po okresie funkcjonowania budynku lub też wkopami wykonanymi w czasie jego użytkowania (Mazar i Rotem 2009: 137). Znaleziska z tej fazy to głównie ceramika. Nie odkryto żadnych przedmiotów wskazujących na kultowy lub administracyjny charakter struktury (Mazar i Rotem 2009: 137). Yiftah’el Stanowisko Yiftah’el było badane wykopaliskowo (początkowo tylko poprzez niewielkie sondaże) już w latach osiemdziesiątych XX w. przez zespół Uniwersytetu z Haify (Braun 1997: 8). W latach dziewięćdziesiątych Departament Starożytności Izraela przeprowadził wykopaliska ratownicze przed budową autostrady. Stanowisko położone jest przy strumieniu o tej samej nazwie (Nahal Yiftah’el) i było częścią większego kompleksu osadniczego zajmującego całą dolinę rzeki. Na jej brzegach odkryto pozostałości archeologiczne rozciągające się nawet kilkaset metrów od dna doliny (Braun 1997: 5). Badania 157

przeprowadzono na obszarze leżącym na północny-wschód od niewielkiego tellu Khirbet Khalladiya (nieprzebadanego), po wschodniej stronie doliny rzeki. Niestety z uwagi na intensywne pokrywanie stanowiska warstwami aluwialnymi oraz ogólnego poziomu zniszczenia, niezwykle trudno jest oszacować jego zasieg (Braun 1997: 5). Najprawdopodobniej największe stałe i najdłużej funkcjonujące osadnictwo należy wiązać z okresem Neolitu Preceramicznego B. Rezultaty badań ratowniczych oraz obecność artefaktów na powierzchni pozwalają sądzić, że osadnictwo okresu neolitu oraz WB I rozciągało się na przestrzeni co najmniej 250 m wzdłuż doliny rzeki. Architekturę datowaną na okres WB I odkryto w dwóch rejonach, określonych jako obszar A i B. W Stratum II mamy do czynienia z serią murów kamiennych w kontekstach z zabytkami ruchomymi datowanymi na okres WB I. Architektura w opisywanych warstwach przedstawia koherentny układ budynków funkcjonujących w tym samym czasie (Fig. 7.4). Tylko w niektórych przypadkach odkryto dowody na różnoczasowe fazy architektoniczne poszczególnych części zabudowy. Architektura mieszkalna odkryta w Stratum II reprezentowana jest przez grupę domostw o zaokrąglonych ścianach z dobrze zachowanymi podłogami, na których w wielu przypadkach zachowały się w całości naczynia ceramiczne (Braun 1997: 19). Podobne odkrycia zostały dokonane w obszarze B. I, tam architektura z Stratum II reprezentowana była przez równoczasowe konstrukcje o zaokrąglonych murach (Braun 1997: 22). Podstawowym materiałem budowlanym we wszystkich prahistorycznych fazach był tutaj kamień z którego budowano fundamenty. Cegła mułowa została odkryta w warstwach datowanych na okres neolitu preceramicznego B w kontekstach sugerujących konstrukcję wyższych partii murów. Zdaniem E. Brauna (1997: 23) nie ma żadnych dowodów, aby po okresie neolitu na stanowisku wznoszono mury w całości z cegły mułowej. Wszystkie struktury odkryte w warstwach datowanych na WB I posiadały fundamenty z nieopracowanych kamieni polnych, zachowane do mniej więcej podobnego poziomu. E. Braun (1997: 23) zakłada, że na kamiennych fundamentach wspierano mury z cegły mułowej lub pisé. Do tego wniosku skłania go brak zauważalnych zawalisk kamiennych mogących stanowić pozostałości murów z tego materiału oraz podobna wysokość zachowanych fundamentów. Niemal zupełny brak cegieł mułowych z okresu WB I badacz tłumaczy destrukcyjnymi procesami postdepozycyjnymi. Jedyny przykład cegły mułowej datowany na okres WB I został odkryty na poziomie podłogi struktury o fundamentach kamiennych. Cegła jak twierdzi autor raportu (Braun 1997: 23 – 24) była wypalona przypadkowo i to stanowi jedyny zachowany dowód na nadbudowę ceglaną. W warstwie fundamentowej kamienie były kładzione w dwóch rzędach przylegając do siebie, lub też (rzadziej) w rzędach oddalonych nieznacznie od siebie, z kamiennym rumoszem w środku. 158

Jako spoiwa używano zaprawy mułowej. Podłogi domostw zazwyczaj znajdowały się na poziomie gruntu, na którym postawione były fundamentowe części murów. Podłogi zazwyczaj tworzyły ściśle przylegające do siebie otoczaki umieszczone w warstwie zbitej ziemi. Oprócz jednego jarzma drzwiowego datowanego na WB I, nie odkryto żadnych pozostałości wejść do budynków. Brak też dostatecznych dowodów pozwalających zrekonstruować budowę dachu i jego ewentualnych pionowych podpór (Braun 1997: 24). Wczesnobrązowe konstrukcje z Yiftah’el miały różne rozmiary: od niewielkich silosów po spore domy (ok. 12 x 3 m). Mniejsze domostwa składały się z jednego pomieszczenia, natomiast większe były podzielone wewnętrznie, najczęściej na dwa lub więcej izb. Łącznie w obszarach A i B w Stratum II datowanym na okres WB I odkryto 24 struktury architektoniczne. 11 z nich na podstawie zachowanych pozostałości konstrukcyjnych oraz inwentarza zabytków można określić jako domy (Braun 1997: 29 – 42). Największe miały ok. 12 m długości i 3 m szerokości, podczas gdy najmniejsze owalne (pełniące najprawdopodobniej funkcje magazynów) zaledwie 2 m długości. Najbardziej charakterystyczny i zarazem najlepiej zachowany budynek z tego okresu to Budynek IIA/1 określany przez E. Brauna (1997: 30) jako typowy przykład budynku o kształcie „kiełbaskowym” (Fig. .7.5). Dom był zorientowany na linii wschód – zachód, co nie stanowiło jednak reguły dla osady, w której budynki i struktury były zorientowane w różnych kierunkach (patrz Fig. 7.4). Budowla składała się z centralnej długiej izby, flankowanej po obu stronach przez pojedyncze małe i nieregularne pomieszczenia. Wschodnia mniejsza część, była oddzielona od głównej przestrzeni krótkim zaokrąglonym murem. Na podłodze znajdowały się tu płaskie kamienie, tworząc podstawkę dla naczynia ceramicznego, którego fragmenty odkryto. Podobne instalacje zostały zarejestrowane w dwóch innych budynkach mieszkalnych. Zachodnie pomieszczenie o nieco większych rozmiarach, również było oddzielone jakimś rodzajem zaokrąglonego muru, jednak fakt, że jego fundamenty znajdowały się w podłodze skonstruowanej z dużych płaskich kamieni, utrudnia skuteczne podzielenie kamieni na te należące do muru działowego oraz na te które tworzyły podłogę pomieszczenia. Podobne podłogi skonstruowane z płaskich kamieni odkryto także w kilku pozostałych domostwach na stanowisku (Braun 1997: 30 – 31). Jak zauważa odkrywca opisanych struktur (E. Braun, informacja ustna) interesującym zagadnieniem dotyczącym tej osady jest brak palenisk oraz innych instalacji związanych z gotowaniem. Może to sugerować, że takie konstrukcje znajdowały się poza przebadaną przestrzenią, być może zgrupowane w strefie do tego wyznaczonej. To z kolei może stanowić dowód na zorganizowanie społeczności osady ponad poziomem pojedynczych domostw. 159

Tel Kabri Stanowisko o rozmiarze ponad 300 dunamów (ok. 30 ha), położone w zachodniej Galilei, na wschodnim krańcu niziny przybrzeżnej. W pobliżu stanowiska znajdują się cztery duże strumienie, z których jeden przebiega przez środek tellu (Frankel et al. 2001). W latach 1986 – 1933 przeprowadzono tam osiem sezonów wykopaliskowych pod auspicjami Uniwersytetu z Tel Avivu. Badania prowadzone były przez A. Kempinskiego i W. D. Niemieier (Kempinski 2002). W roku 1999 przeprowadzono tam także niewielkie wykopaliska ratunkowe pod kierownictwem D. Shalem (2009: 19-39) przed wzniesieniem słupów elektrycznych. Badania w ciągu wszystkich sezonów wykopaliskowych przyniosły odkrycie architektury na planie owalu i prostokąta, datowanej na okres WB I, pałacu, fortyfikacji i domostw z okresu Średniego Brązu II, a także śladów późniejszego osadnictwa (okres epoki Żelaza II). Ponad poziomem Stratum 10, w Stratum 9 odkryto kompletną strukturę o kształcie „kiełbaskowym”, datowaną na okres WB IB (Scheftelowitz 2002: 21 – 25). Wewnątrz budynku odsłonięto trzy płaskie kamienie, stanowiące najprawdopodobniej bazy drewnianych podpór dachu. Kamienie były ułożone wzdłuż osi budynku, ale nie przebiegały przez jego środek. Odkryte na jednej z dłuższych ścian wejście może sugerować, że można go przypisać do tzw. budowli z szerokim pomieszczeniem (z ang. broadroom). Taki rodzaj zabudowy, choć dla architektury o kątach prostych, jest charakterystyczny dla okresu WB w południowym Lewancie. Budynek z Tel Kabri byłby więc szczególnym wariantem tego typu ponieważ posiadał zaokrąglenia na obu dłuższych końcach. ‘Ein Asawir Stanowisko znane także jako En Esur, Esur oraz Asawir, leży w północnej części doliny Sharon w pobliżu strumienia ‘En Esur, od którego bierze swoją nazwę. Pierwsze prace badawcze w formie badań powierzchniowych przeprowadził W.F. Albright (1921/22) podczas rekonesansu archeologicznego wzdłuż Via Maris. Pierwsze prace wykopaliskowe przeprowadzone były na początku lat sześćdziesiątych XXw. przez M. Dothan’a (1970), który skupił się na grobowcu znajdującym się 200 m na wschód od źródła oraz na badaniach powierzchniowych osady z okresu Średniego Brązu IIA. M. Dothan nie był świadomy istnienia osadnictwa z okresu WB I na stanowisku. Pierwszym badaczem, który przeprowadził kompleksowe rozpoznanie stanowiska był R. Gophna (1974),identyfikując rozległe osadnictwo z okresu protohistorycznego, które datował na okres WB IB. Od 1966 roku zespół R. Gophny 160

prowadził tam badania powierzchniowe i wykopaliskowe. W roku 1993 ratunkowe badania wykopaliskowe przed poszerzeniem drogi ‘Afula – Hadera rozpoczął tam E. Yannai. Inwestycja obejmowała głównie wschodnie i południowe cmentarzysko. W roku 2001 ekspedycja Uniwersytetu w Haifie prowadziła także prace na tellu o znaczniej późniejszej chronologii. W roku 2017 Departament Starożytności Izraela, rozpoczął badania ratownicze na ogromną skalę przed budową węzła i dojazdów nowopowstałej autostrady (Fig 7.6). Już E. Yannai (2006) był świadomy dużego zasięgu osadnictwa protohistorycznego, które miało obejmować 60 – 70 ha. Szacunki te zostały potwierdzone przez najnowsze badania Y. Paz’a pracującego tam z ramienia Departamentu Starożytności Izraela (inf. ustna uzyskana podczas wizyty na stanowisku w lutym 2019 r.). Ponieważ prace wykopaliskowe oraz opracowanie danych nadal trwają ich wyniki nie zostały jeszcze opublikowane. W związku z tym poniżej zmuszony jestem odwoływać się jedynie do przykładów architektury odkrytej podczas wcześniejszych prac Yannai’a. Zaznaczę tylko, że znaczenie tego stanowiska dla interpretacji procesów urbanizacyjnych w południowym Lewancie z pewnością wzrośnie. Podczas swoich prac E. Yannai (2006: 51 – 62) odsłonił pozostałości struktur osadniczych z okresu WB I w obszarach A (Stratum AIII), B (Stratum III oraz II) oraz D (Stratum II). W Stratum III odkryto kilka budynków o krzywolinijnych murach, spośród których jeden został przebadany w całości (por. Fig. 7.7). Odkryto także szereg murów łączących się kątami prostymi. Jedna ze ścian miała nawet 10 m długości i jak sugerują jej odkrywcy należałoby się zastanowić czy budynek do którego należała powinno interpretować się jako domostwo (Yannai 2006: 57). Do jednego z murów innej struktury przylegała niewielka instalacja o niemal okrągłym kształcie wzniesiona z kamienia, prawdopodobnie silos. Co istotne Stratum III zawiera pozostałości budowli nadbudowanych na strukturach z warstw chalkolitycznych. Te ostatnie charakteryzowały się typowym dla tego okresu zastosowaniem kątów prostych (Yannai 2006: 51 – 62). Stratum II zawierało pozostałości architektury datowanej na rozwiniętą fazę WB I. Architektura tej warstwy podobnie jak poprzednio została nadbudowana na pozostałościach budynków z fazy wcześniejszej. Stratum II charakteryzowało się strukturami o kątach prostych wewnątrz budynków i zaokrąglonymi narożnikami od strony zewnętrznej (Yannai 2006: 52). W jednym z budynków tej warstwy odkryto wyłożone kamieniami wejście o szerokości 90 cm (Yannai 2006: 52). W innym przypadku w wejściu leżał płaski kamień tworzący próg domostwa (Yannai 2006: 58). Podłogi budynków występowały w dwóch wariantach: wyłożone niewielkimi kamieniami oraz z formie klepiska. Wewnątrz budynków odkrywano czasem płaskie kamienie będące najprawdopodobniej bazami pod drewniane podpory dachu (Yannai 2006: 58 – 59). Ponadto pod kamienną podłogą jednego z owalnych budynków (w jego 161

północnej części) odkryto pochówek szkieletowy w dużym naczyniu zasobowym (obiekt L145). Odkryto tam kości dziecka oraz kilka niewielkich naczyń ceramicznych stanowiących najprawdopodobniej dary grobowe (Yannai 2006: 59). Jest to ewenement w skali Wczesnego Brązu I i kojarzy się raczej z praktykami z wcześniejszych okresów Chalkolitu i neolitu. Beth Yerah To ogromne stanowisko tellowe o wielkości powyżej 20 ha leżące przy południowym brzegu jeziora Galilejskiego. Posiada ponad siedemdziesięcioletnią historię badań wykopaliskowych (Greenberg i Paz 2006: 15). Po raz pierwszy w latach dwudziestych ubiegłego stulecia było badane powierzchniowo przez E. Sukenika, a następnie przez W. F. Albrighta. W latach trzydziestych XX w. N. Makhouly z ramienia Departamentu Starożytności Mandatu Brytyjskiego jako pierwszy przeprowadził tam ratownicze badania archeologiczne przed budową autostrady. Stanowisko było badane także w latach czterdziestych przez B. Mazara, M. Avi-Yonah, M. Sheteklis oraz E. Dunayevsky’iego. W latach pięćdziesiątych badania prowadzili tam P.L.O. Guy wraz z P. Bar-Adonem. W latach sześćdziesiątych badania bizantyńskiego kościoła i fortyfikacji z tego okresu przeprowadziła ekspedycja z Uniwersytetu w Chicago. W 1976 R. Amiran kierowała tam następnymi badaniami ratowniczymi, po których w latach dziewięćdziesiątych kolejne prowadził N. Getzov. Wykopaliska zostały wznowione w roku 2003 przez zespół z Uniwersytetu w Tel Avivie kierowany przez R. Greenberga (Greenberg, Paz 2006: 1 – 17). Odkryte wówczas pozostałości architektury i artefakty z WB I podzielono na tzw. Okresy A i B. Pierwszy z nich można datować na WB IA, a drugi WB IB. Z Okresu A pochodzi wprawdzie wiele przykładów ceramiki datowanej na początek WB I, ale niewiele można powiedzieć o organizacji osady. Odkryte pozostałości cegieł mułowych i licznych jam zasobowych sugerują mocno rozproszone na powierzchni całego tellu osadnictwo (Greenberg i Paz 2014: 15). Na początku Okresu B mamy do czynienia z bardzo podobną sytuacja, w której rozproszone jamy zasobowe i otwarte przestrzenie dominują na całym stanowisku zaraz powyżej poziomu skały macierzystej. Dopiero w późnym Okresie B pojawiają się dystynktywne elementy architektury mieszkalnej oraz ślady organizacji osady (Greenberg i Paz 2014: 15). Ogólnie architekturę z tego okresu można opisać jako różnorodną mieszaninę 162

obiektów mieszkalnych i instalacji magazynowych występujących na całej powierzchni tellu. Wydaje się, że ludzie tam mieszkający stawiali swoje domostwa w różnych stylach budowlanych, nie zachowując konsekwencji w lokowaniu nowych struktur. Nie zwracano też uwagi na ogólny układ osady (Greenberg i Paz 2014: 23). Długo funkcjonujaca osada tego okresu jest mieszaniną architektury o kątach prostych i zakrzywionych murach w różnych konfiguracjach. Jeden z budynków posiadał w tej samej fazie budowlanej zarówno narożniki zakończone pod kątem prostym, jak i narożniki zaokrąglone (Eisenberg and Greenberg 2006, Plan 8.5, Figs. 8.3-8.6). W okresie WB II mamy już do czynienia tylko z architekturą o kątach prostych oraz widoczne fortyfikacje, które być może powstały już pod koniec okresu WB IB (por. Greenberg i Paz 2005; Getzov 2006; Greenberg 2014b: 8 – 9). Wśród wielu struktur osadniczych datowanych na WB IB odkryto m.in.: dwa okrągłe obiekty z grubymi i starannie zbudowanymi murami, do których przylegał kolejny krzywolinijny segment muru. Oba miały ok 2.5 m średnicy i mogły stanowić zarówno domostwa, jak i solidnie skonstruowane obiekty magazynowe (Paz i Paz 2006: 477 – 478) być może stanowiące część większego kompleksu. W tzw. obszarze „BS” odkryto budynek (nr 005) o kątach prostych składający się z kilku pomieszczeń. Wydaje się, że posiadał on dużych rozmiarów otoczony murami dziedziniec, na którym odkryto piec. Kolejnym dużym założeniem, również z dziedzińcem był budynek EY 475 z obszaru EY/MS (Fig. 7.8). Jeden z jego narożników miał zewnętrzne zaokrąglenie oraz kąty proste od strony wewnętrznej. Ponadto odkryto dwie starannie zbudowane okrągłe struktury (prawdopodobnie silosy) tworzące wspólny kompleks z budynkami BH 35 i 36. W tych ostatnich znajdowały się progi wejściowe wyłożone kamieniami, kamienny węgar z jarzmem drzwiowym w dolnej części, płaskie kamienie wewnątrz interpretowane jako podstawy drewnianych kolumn/filarów oraz znajdujące się na zewnątrz budynków wybrukowane kamieniami przestrzenie, których część pełniła prawdopodobne funkcje dziedzińców (Greenberg i Paz 2014: 20-21). Być może kompleks pełnił niegdyś rolę publicznego obiektu z silosem na zboże. Opisane struktury osadnicze i prawdopodobne fortyfikacje sugerują osiągnięcie wysokiego poziomu organizacji społecznej i postępujące intensywne procesy urbanizacyjne już po koniec okresu WB IB. Biorąc pod uwagę wielkość i charakter odkrytej architektury z WB IB, osadę odkrytą na tellu Bet Yerah należałoby określić jako wiodącą w transformacji pomiędzy osadnictwem o charakterze wiejskim i miejskim (Braun 2011, Chesson 2015). 163

Qiryat Ata Współczesna miejscowość Qiryat Ata położona nieopodal Hajfy jest bogata w zabytki archeologiczne o bardzo szerokiej chronologii. Świadectwa okresu WB zostały odkryte tam po raz pierwszy w roku 1945. Podczas prac budowlanych odsłonięto wtedy pochówki datowane na WB II. W roku 1965 dalsze prace budowlane ponownie powodowały niszczenie stanowiska archeologicznego, co sprowokowało Y. Olamiego do przeprowadzenia tam badań powierzchniowych. Przyniosły one odkrycie artefaktów z różnych okresów, w tym z WB I. Dalsze prace budowlane poprzedzone były już badaniami ratowniczymi podczas których ujawniono poziomy podłóg i mury datowane na okres WB I (Olami i Gal 2003). W dalszych latach różni badacze przeprowadzili łącznie 8 kampanii wykopaliskowych na tym stanowisku. Pierwsze były przeprowadzone przez E. Baruch’a, Sh. Giveona oraz D. Inbara z ramienia Uniwersytetu Bar-Ilana. Nastepnie Sh. Surkis (Uniwersytet w Hajfie), Y. Lehrer (Departament Starożytność Izraela- DSI), J. Gottlieb (U. w Hajfie), A. Fantalkin (Uniwersytet w Tel Avivie), A. Abu Hamid (DSI) oraz seria wykopalisk przeprowadzona przez A. Golaniego i E. Brauna (ten ostatni tylko tzw. obszar A) (obaj z DSI) (Golani 2003: 4 – 6). Podczas wykopalisk A. Golaniego (2003; 2013a; 2014a; 2014b; 2014c) odkryto grupę budynków datowanych na późniejszą fazę okresu WB IB. Pośród nich znajdowały się struktury zarówno o kształcie „kiełbaskowym” jak i o murach tworzących kąty proste z zaokrąglonymi narożnikami (por. Fig. 7.9, Fig. 7.10). Obie tradycje architektoniczne wydają się występować we współczesnych lub niemal współczesnych sobie kontekstach archeologicznych (Braun 2012). Odkryto między innymi sporą część owalnego budynku (Golani 2013; Plany 3-4) pełniącego funkcje magazynowe lub mieszkalne. Inne budynki interpretowane jako domostwa, również posiadały wewnętrzne instalacje o prawdopodobnych funkcjach magazynowych. W jednym z nich odsłonięto rodzaj piwniczki wykutej w skale macierzystej (Golani 2003: 21). Wspomniane budynki zostały skonstruowane z nieopracowanych kamieni ustawionych w dwóch lub większej ilości rzędów na powierzchni ziemi, stanowiąc podmurówkę dla cegieł mułowych (Golani 2003: 16). Podłogi domostw tworzyły warstwy ubitej ziemi lub były brukowane kamieniami. Niekiedy były to tylko zagłębienia wydrążone wprost w skale macierzystej (Golani 2003: 17 – 18, 21). Wewnątrz niektórych budynków odkryto większe płaskie kamienie interpretowane jako podstawy pod filary/kolumny oraz ścianki działowe, zazwyczaj ulokowane przed wejściem do zaokrąglonych końców budynków o kształcie „kiełbaskowym”. Większość budynków zajmowała powierzchnię ok. 11 x 5 m, tylko budynek nr 2 był większy – 18.5 x 164

7.15m, co skłoniło Golaniego (2003: 19) do wysunięcia hipotezy o jego możliwej publicznej funkcji. Tell el- Far’a (N) Stanowisko leży 11 km na północny-wschód od Nablus. Jego położenie na wzniesieniu z pewnością było bardzo atrakcyjne ze względów obronnych i możliwości kontrolowania dróg biegnących z doliny Jordanu na zachód. Dodatkowo leżace w sąsiedztwie dwa źródła (‘Ain ad- Dlaid oraz ‘Ain al-Far’a) mogły zachęcać do osiedlenia się. W.F. Albright w 1931 roku zaproponował jego identyfikację jako biblijnego miasta Tizrah. W roku 1946 Tell el-Far’a (N) został wytypowany przez R. de Vaux, ówczesnego dyrektora École Biblique et Archéologique Française (EBAF) w Jerozolimie, do zakrojonych na szeroka skalę prac wykopaliskowych. Od roku 1946 do 1960 łącznie przeprowadzono tam dziewięć sezonów wykopaliskowych, które doprowadziły do ustalenia chronologii złożonej 7 głównych okresów: od neolitu preceramicznego po warstwy związane z epokami Żelaza I i II. Od roku 2017 nowy projekt badawczy prowadzony w kooperacji przez uniwersytet w Corunie, uniwersytet NOVA w Lizbonie oraz Ministerstwo Turystyki i Starożytności Palestyny rozpoczął nowe badania wykopaliskowe skupiające się na wielu zagadnieniach. W tym na ustaleniu dokładnej chronologii stanowiska z wykorzystaniem metod datowania bezwzględnego (www.tellelfara.com/dostęp dnia 17.06.2019). Zabytki architektury datowane na okres WB I z północnej części tellu należą do rozwiniętej i późnej fazy tego okresu (de Vaux and Steve 1948: Pls. IX-X). Odkryto tam struktury o kątach prostych, kamienne bazy pod filary/kolumny oraz zaokrąglone części murów występujące w najwcześniejszych fazach architektonicznych. Niestety brak szczegółowych publikacji utrudnia dokładną analizę i wydatowanie wszystkich struktur. Tell Qashish Stanowisko tellowe średniej wielkości (ok. 4.3 ha) leżące w dolinie Jezreel, zlokalizowane na północnym brzegu rzeki Kishon, która w tym miejscu zakręca tworząc łuk i tym samym otaczając stanowisko z dwóch stron. Osada znajdowała się tym samym w bardzo dogodnej, naturalnie umocnionej lokalizacji. Niewielkie badania sondażowe na wschodnim i zachodnim stoku tellu zostały przeprowadzone tam już w 1920 roku przez J.B.E. Garstanga. 165

Podczas tych wczesnych badań odkryto głównie materiał ceramiczny datowany na okres WB (Garstang 1922: 16 – 17). W roku 1950 badania powierzchniowe na stanowisku prowadził R. Giveon (1954: 515 – 518), który odkrył także artefakty datowane od Średniego Brązu aż po czasy hellenistyczne. Kolejne badania powierzchniowe wykonał w latach siedemdziesiątych A. Raban (1982: 6 – 9). Od roku 1978 na tellu rozpoczęły się, trwające aż 8 sezonów, systematyczne badania wykopaliskowe ekspedycji Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie oraz Towarzystwa Eksploracji Izraela, kierowanej przez A. Ben-Tora (Ben-Tor et al. 1981: 137 – 164). Ostatnie badania wykopaliskowe w zachodniej części stanowiska, u podnóża tellu przeprowadził E.C.M van den Brink (2014).W Stratum XV, odkryto fragmenty budynków o narożnikach zaokrąglonych od zewnątrz i ścianach tworzących kąty proste wewnątrz budynków. Odkryto także struktury o zaokrąglonych ścianach oraz budynki całkowicie prostokątne (Ben-Tor i Bonfil 2003: 1 – 27). S. Zuckerman (2002: 33-34) wywodzi budowle o zaokrąglonych zewnętrznych narożnikach i kątach prostych wewnątrz z tradycji architektonicznych znanych z wybrzeży współczesnego Libanu. Takie budowle miały się wiązać z szarą ceramiką wyświecaną (ang. Gray Burnished Ware) i wraz z nią stanowić wyznaczniki jakiejś grupy etnicznej. Jednak zgodnie z najnowszym stanem badań i stwierdzeniem, że na licznych stanowiskach z okresu WB I koegzystują ze sobą różne typy architektury zarówno o kątach prostych jak i o zaokrąglonych murach (Fig. 7.11, Fig. 7.12) hipoteza ta wydaje się nieprawdopodobna. Podczas najnowszych wykopalisk w zachodniej części tellu oraz u podnóża odkryto kolejne przykłady architektury mieszkalnej datowanej na okres WB I. To dowodzi, że osadnictwo tego okresu najprawdopodobniej zajmowało większą przestrzeń niż następujące po nim osadnictwo okresu WB II. W obszarze tym odkryto struktury z murami łączącymi się zarówno pod katem prostym jak i z zaokrąglonymi narożnikami, a także fragment budynku o kształcie „kiełbaskowym”. Odnotowano także mniejsze struktury zarówno przylegające do budynków mieszkalnych, jak i wolnostojące interpretowane jako instalacje magazynowe (van der Brink 2014). En Shadud To kolejne stanowisko położone w rejonie doliny Jezreel, w jej północno-zachodniej części. Ulokowane nieopodal strumienia, który nadał nazwę stanowisku, płynącego zaledwie kilka metrów od pozostałości osady z okresu WB I. W roku 1978 przy okazji prac budowlanych odkryto tam pozostałości struktur, które zalegały dość głęboko pod powierzchnią pola 166

uprawnego, znacząco poniżej współczesnego dna doliny (Braun et al. 1985: 1). Podczas następujących po odkryciu pracach ratowniczych przeprowadzonych przez E. Brauna z ramienia DSI odkryto dwie, następujące bezpośrednio po sobie, fazy osadnicze w obu eksplorowanych obszarach (A i B). Niestety stratygrafia stanowiska w znacznej części została zaburzona pracami ziemnymi przed rozpoczęciem wykopalisk, doprowadzając do utraty wielu informacji. Wśród budynków odkrytych w tych warstwach współcześnie sobie występowały zarówno konstrukcje prostokątne jak i te o zaokrąglonych narożnikach (wewnętrznie i zewnętrznie) (por. Fig. 7.13). Mury wzniesiono z cegły mułowej na fundamentach z nieopracowanych kamieni. E. Braun (1985: 28) zakłada, że dwie odkryte fazy architektoniczne, świadczą raczej o zmianach w układzie budynków podczas jednego okresu zasiedlenia, niż o większych zmianach w samym osadnictwie. Dla architektury tego stanowiska charakterystyczne są obniżone podłogi domostw (zarówno wykładane niewielkimi kamieniami, brukowane, jak i w postaci klepisk), brukowane przestrzenie znajdujące się poza budynkami (możliwe dziedzińce), progi wejściowe z kamieni, bazy pod pionowe podpory dachu z płaskich i zaokrąglonych kamieni oraz możliwe ławy kamienne przylegające do dłuższych ścian niektórych z budynków (Braun 1985: 10 – 28) (por. Fig. 7.14). Afula To kolejne stanowisko z doliny Jeezrel. Tell znajduje się w centrum współczesnego miasta o tej samej nazwie. Wydzielono na nim kilka faz zasiedlenia, z których najistotniejsze datuje się na WB I ,Średni Brąz I (ŚB I), Średni Brąz II (ŚB II) oraz okres Mamelucki. Intensywne zasiedlenie tego miejsca spowodowało, że oprócz licznych drobnych artefaktów zachowało się tylko kilka obiektów z WB I. Podczas najwcześniejszych badań wykopaliskowych przeprowadzonych przez E. L. Sukennika (1948) w pierwszej połowie poprzedniego stulecia odkryto pozostałości z okresu późnego Chalkolitu, WB I, ŚB II, Epoki Żelaza I, czasów rzymskich i Bizancjum. W latach 1950 – 51 południowo-zachodni stok tellu został przebadany wykopaliskowo przez I. Ben-Dora (1951) i M. Dothana (1956). Badania te udowodniły, że warstwy archeologiczne tellu były niszczone już w starożytności. W roku 1989 badania ratownicze przeprowadzili tam Z. Gal i K. Covello-Paran (1996). Podczas swoich prac odkryli nieliczne fragmenty architektury datowanej na okres WB I. Nieliczne konstrukcje z Stratum VI interpretowane są jako relikty budynków mieszkalnych. Nie odkryto żadnych śladów fortyfikacji ani budowli o możliwej publicznej funkcji. Odkryte pozostałości budynków znajdowały się obok najwyższego punktu tellu, co wg Z. Gal i K. Covello-Paran (1996: 36) 167

może oznaczać, że osada miała wyłącznie charakter wiejski. Pozostałości datowane na okres WB I rozciągają się nawet 250 m na północ od tellu, co oznaczałoby, że osada mogła zajmować nawet do 10 ha powierzchni. Ceramika wskazuje na chronologię związana zarówno z wcześniejszą jak i późniejszą fazą WB I, niestety zaburzona stratygrafia i jedynie fragmentarycznie zachowane mury nie pozwalają na rozróżnienie faz architektonicznych (Gal i Covello-Paran 1996: 38). Na pewno występowały tam mury z podbudową kamienną zarówno o prostych kątach jak i zaokrąglonych od zewnętrznej strony narożnikach (Gal i Covello-Paran 1996: 27, Plan 3), a także ogromne ilości ceramiki mogące świadczyć o dużych rozmiarach osady. Architektura osadnicza z Północnej części Jordanii Tell Um Hammad To stanowisko tellowe położone 7 km na południowy-zachód od współczesnej miejscowości Deir ‘Alla w Jordanii, pomiędzy skalistym podnóżem doliny Jordanu i biegiem rzek Jordan oraz Zerqa. Stanowisko leży ok 230 m pod poziomem morza, na żyznych glebach aluwialnych (Helms 1984: 37). Po raz pierwszy zostało zarejestrowane przez N. Gluecka (1935) podczas jego pionierskich badań powierzchniowych na wschód od rzeki Jordan. W roku 1953 J. Mellart założył pierwsze wykopy sondażowe w ramach większego projektu mającego na celu przebadania osadnictwa z 4 i 3 tys. p.n.e. w dolinie Jordanu. W 1982 r. rozpoczęły się tam badania S. Helmsa i A. Betts (Helms 1992b: 7 – 9). Stanowisko składa się z dwóch wzgórz: Tell Umm Hammad al-Sharqi oraz Tell Umm Hammad al-Ghabri oddalonych od siebie o około 600 m. Odkryto tam również rozległe cmentarzysko datowane na WB IV. Badania wykopaliskowe na pierwszym tellu wykazały, że było zasiedlone od późnego Chalkolitu po okres WB IV z hiatusem osadniczym występującym w WB III. Co ciekawe drugie wzgórze Tell Umm Hammad al-Ghabri było zasiedlone jedynie w okresie WB IV (Betts 1992; Kennedy 2015: 5). Badania wykopaliskowe na tellu Umm Hammad al-Sharqi doprowadziły do odkrycia architektury z wczesnego okresu WB I o murach zaokrąglonych, częściowo zaokrąglonych i prostokątnych występujących w współczesnych sobie kontekstach archeologicznych (Betts 1992, Figs. 26-28) (por. Fig. 7.15). W późniejszej fazie WB I występowały tam budynki prostokątne o zarówno zaokrąglonych jak i prostych narożnikach (Fig. 7.16). Odkryto także szereg elementów architektonicznych: wejście z progiem wykonanym z cegieł mułowych, 168

znajdujące się pośrodku jednej z krótszych ścian budynku, owalne pojemniki zasobowe wykonane z pisé, przylegające do muru wewnątrz jednego z budynków (por. Fig. 7.16) oraz płaski kamień mogący być bazą pod pionową podporę dachu (Betts 1992: 33 – 34; Figs. 29 – 31). Większość murów była wzniesiona z cegły mułowej ustawianej na powierzchni ziemi. Nieliczne mury miały podmurówkę kamienną położona wprost na ziemi, a jeden z murów stał na wkopie fundamentowym częściowo wyłożonym kamieniami. Podczas przebudowywania murów, niektóre z starszych były wykorzystywane jako ławy i niskie mury terasowe, lub też były ścinane i wykorzystywane jako niskie progi (Betts 1992: 36). Cegły mułowe były najprawdopodobniej produkowane w formach, choć znane są też bardziej przypadkowe kształty oraz mury stworzone w technice pisé. Do jednego z murów dostawiono owalny gliniany element, interpretowany przez jego odkrywców jako możliwy fragment rodzaju półkolumny (Betts 1992: 37). Szacuje się, że osadnictwo w okresiach WB IA oraz WB IB było podobnych rozmiarów i zajmowało przestrzeń do nawet ok. 16 ha (Betts 1992: 35). Al-Basatin To stanowisko leżące w Wadi Ziqlap, dolinie rzeki o tej samej nazwie znajdującej się po wschodniej stronie doliny Jordanu, do której wpada. Odkryto go podczas badań powierzchniowych przeprowadzonych przez Uniwersytet w Toronto w roku 2000. Odkrycie przede wszystkim neolitycznych artefaktów na terasie rzecznej w pobliżu Tall Abu al-Fukhkhar doprowadziło w roku 2002 do rozpoczęcia wykopalisk. Następne badania (2004, 2006 i 2009) wykazały duże zagęszczenie osadnictwa póznoneolitycznego w dolinie oraz na wyższej terasie rzeki. Potwierdzono tam również osadnictwo z okresu WB I oraz ślady działalności rolniczej z okresów klasycznych (Gibs et al. 2010: 461). Z WB I, pochodzi dość dobrze zachowany owalny budynek. Jego mur wzniesiony z dwóch rzędów kamieni zachował się w niektórych miejscach nawet do wysokości trzech rzędów (Fig. 7.17, 7.18). Dwa równoległe mury, oddalone od siebie o ok. 1 m, przylegały do owalnego budynku (Gibs et al. 2010: 465). Odkryto także fragment prostokątnego budynku o murach z dwóch rzędów kamieni, którego podłoga została starannie wyłożona skorupami naczyń datowanych na okres WB I (Fig. 7.19). Nad nią wznosiła się owalna instalacja z kamieni, która ściśle przylegała do muru budynku. Zdaniem odkrywców mogła pełnić rolę paleniska (Gibs et al. 2010: 466; Fig. 7). Opisane konstrukcje datowane są na podstawie materiału ceramicznego i dat radiowęglowych na okres WB IA (Gibs et al. 2010: 463). 169

Tell esh-Shuna Leży w północnej części doliny Jordanu, na południowy-wschód od Jeziora Galilejskiego, na południe od Wadi Yarmuk. Jako pierwszy stanowisko w 1887 roku wizytował G. Schumacher określając je jako „antyczne”. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku stanowisko było badane sondażowo przez H. de Contensona i J. Mellaarta, następnie w 1984- 85 przez Gustavson-Gaube (Braid i Philip 1994: 118). Na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku stanowisko wykopaliskowo badali G. Philip i D. Baird (1994: 111) w ramach projektu prowadzonego przez Brytyjski Instytut Archeologii i Historii w Ammanie oraz Uniwersytet w Edynburgu. Relikty architektury z okresu WB I zostały odkryte głównie w Obszarze A (Fig. 7.20). Wcześniejsza faza okresu WB I charakteryzowała się murami (ok. 55 cm szer.) z podmurówkami kamiennymi z wapienia i bazaltu zachowanymi najwyżej do drugiego rzędu kamieni. Z najwcześniejszej fazy WB I pochodzą też podłogi wykładane płaskimi kamieniami (tzw. budynku nr 5). W następnej fazie architektonicznej, choć też z pierwszej połowy WB I, pojawiły się mury z cegły mułowej na podmurówce z kamieni (ok. 90 cm szer.) (Braid i Philip 1994: 116). Na koniec WB I datuje się pozostałości tzw. budynku nr 3, dużych rozmiarów założenia, które kilkukrotnie było przebudowywane (Fig.7. 21). Jego mury miały ok 1 m szerokości i zostały zbudowane z cegieł mułowych położonych na podmurówce z jednej warstwy kamieni. Podzielony na kilka pomieszczeń budynek miał tynkowaną podłogę i mierzył ok. 9.5 m na 5.5 m. Odkrywcy sugerują, że jego wielkość i ilość materiału masowego odkryta we wnętrzu i okolicy (m. in. formy do wytopu miedzi) mogą świadczyć o tym, że nie był to zwykły budynek mieszkalny (Braid i Philip 1994: 118). W pobliżu odkryto również datowaną na okres WB I okrągłą strukturę o średnicy 5.5 m zbudowaną z cegieł mułowych postawionych na kamiennych fundamentach. Na środku podłogi leżał płaski kamień – baza dla filaru/kolumny drewnianej, która podtrzymywała dach. Budynek ten był jedną z kilku okrągłych struktur zgrupowanych blisko siebie w centralnym obszarze stanowiska. Jest to zageszczenie większe niż na stanowiskach interpretowanych jako osady typu wiejskiego (Philip 2001: 178). G. Philip (2001: 178) zwrócił uwagę na podobieństwo formy tych struktur do okrągłych grobowców z Bab edh-Dhra, datowanych na WB IB (np. Schaub 1982: 73). Również kolejny budynek (nr 13) w Tell esh-Shuna jest datowany na okres WB I. Był prostokątny i posiadał liczne pomieszczenia. W narożnikach pomieszczeń odkryto tynkowane paleniska, a kamienne bazy (o niezbyt regularnych kształtach) pod drewniane podpory dachu, wskazują na znacznych wielkości obszary zadaszone. G. Philip (2001: 178) 170

twierdzi, że różne formy budynków dostrzegane w Tell esh-Shuna mogą sugerować występowanie w WB I rzeczywistego zróżnicowania zarówno w formie jak i gęstości zasiedlenia pomiędzy większymi długo funkcjonującymi osiedlami, a krócej zamieszkałymi mniejszymi – prawdopodobnie wiejskimi osadami. Lokalizacja w większych systemach dolin stanowisk takich jak Tell esh-Shuna, oraz Tell Um Hammad (Betts 1992) najprawdopodobniej oferowała duży potencjał irygacyjny (Philip 2001: 178). Jabal al-Mutawwaq Leży w środkowej części Wadi Zarqa, ok. 11 km od Jerash w miejscu ,w którym Wadi Zarqa łączy się z Wadi Hmeid niedaleko źródeł Qreisan. Jako pierwszy badania powierzchniowe przeprowadził tam J. W. Hanbury-Tenison (1986, 1989). Opisał otoczone murem osiedle składające się z domów o kształcie „kiełbaskowym” oraz kilkaset dolmenów umiejscowionych dookoła. Od roku 1989 przez ponad dwadzieścia lat stanowisko było badane przez hiszpańską ekspedycję prowadzoną przez J. A. Fernandez-Tresguerres Velasco, która badała zarówno struktury osadnicze jak i struktury kultowe. Ustalono, że osada składała się z ok. 300 domostw, choć w późniejszych publikacjach mówi się raczej o przedziale od 150 do 200. Wśród budowli kultowych wyróżnia się tzw. „Świątynia Węży”, określona tak od naczyń dekorowanych motywem tego gada (Fernandez-Tresguerres 2006: 55 – 56). W 2012 roku badania wykopaliskowe rozpoczęła tam nowa hiszpańsko-włoska ekspedycja z Uniwersytetów w Perugi i Salamance pod kierownictwem J. Muñiza i A. Polcaro. Zarówno osada, jak i cmentarzysko datowane są na okres WB I. Obecnie pracująca na stanowisku ekspedycja hiszpańsko-włoska zakłada funkcjonowanie obydwu w WB IA (Polcaro et al. 2016: 581). Uważają oni również, że mur otaczający osadę nie posiadał charakteru obronnego, lecz był granicą pomiędzy strefą mieszkalną a cmentarzyskiem (Polcaro et al. 2016: 576) (por. Fig. 7.22). Wiążą odkryte przez nich drogi z wejściami w murze udowadniając, że osada była intencjonalnie połączona z cmentarzyskiem stanowiącym miejsce pochówku dla jej mieszkańców (Polcaro et al. 2016: 581) (por Fig. 7.23). Domostwa wewnątrz osady posiadały wydłużone kształty z zaokrąglonymi bokami, i są bardzo podobne do tych określanych przez E. Brauna (1989) jako „kiełbaskowe”. Zachowane fragmenty u podstawy zbudowane były z jednego rzędu kamieni. W niektórych przypadkach wciąż można było dostrzec wejścia w ich dłuższych ścianach. Budynki o numerach 76 i 77 jako jedyne miały mury o kątach prostych. Tworzące je pomieszczenia, dziedziniec i zewnętrzne instalacje badacze określają mianem 171

„sanktuarium” kierując się analogiami architektonicznymi i odkrytą wewnątrz ceramiką dekorowaną plastyczną aplikacją z motywem węża (Fernandez-Tresguerres 2006: 55 – 56). W wschodniej części osady zlokalizowano przestrzeń uznaną za publiczną. Znajdowały się tam instalacje magazynowe oraz budynki przeznaczone do produkcji żywności. Odkryto również dużą półokrągłą przestrzeń otoczoną murem (ok. 50 m średnicy). Ze zdjęć i rysunków dostępnych w publikacjach można wywnioskować, że w obrębie osady znajdowało się wiele małych domostw oraz kilka instalacji być może o charakterze zagród dla zwierząt bądź magazynów (por Fig. 7.22). Mur otaczający osadę wygląda na zbudowany w trakcie jej funkcjonowania, tak by dopasować go do istniejącej przestrzeni zabudowanej strukturami osadniczymi. W związku z tym jego przebieg jest dość nieregularny i trudno interpretować jego charakter jako obronny. Wydaje się, że osada w Jabal al-Mutawwaq nie została tak dokładnie przebadana jak otaczające ją cmentarzysko dolmenowe. Jedna data radiowęglowa pozyskana z budynku określanego mianem sanktuarium, wskazuje na późniejszą fazę okresu WB I – okres WB IB. Ta data jest młodsza niż chronologia budynku uzyskana na podstawie typologii zabytków masowych. Pomimo wspomnianych niekonsekwencji datowanie całego stanowiska ustalono na okres WB IA, głównie na podstawie znalezisk ceramiki. Także interpretowanie wszystkich odkrytych struktur jako równoczasowych wydaje się powszechnie akceptowane (por. Fernández-Tresguerres 1992; 2005a; 2005b, Polcaro et al. 2014: 582). Pella Stanowisko Pella, znane również pod arabską nazwą Tabaqat al-Fahl, jest badane wykopaliskowo przez Uniwersytet w Sydney już od 1979 roku. Początkowo w kooperacji z Wooster College z Ohio, po roku 1985 samodzielnie. Na początku badań materiał z okresu WB I pozyskiwany był z warstw o znacznie późniejszej chronologii w miejscach o zaburzonej stratyfikacji. Jednak po wykonaniu głębokiego sondażu na głównym tellu, w 1983 roku, okazało się, że poniżej warstw antycznych znajdują się także te powstałe w okresie WB (McNicoll et al. 1992: 30 – 31). Dalsze prace wykopaliskowe przyniosły w 1992 roku odkrycie imponującej konstrukcji kamiennej (o długości ponad 20 m), która okazała się murem podpartym przyporami datowanym na okres WB IB (Bourke 2015: 1). Niestety mur został częściowo zniszczony przez późniejsze monumentalne fortyfikacje z Średniego Brązu. W latach 1994-95 odkryto kolejną 14 m część tego samego muru, co pozwoliło na lepsze przebadanie sekwencji chronologicznej od okresu WB IB do WB II/III (Fig. 7.24). Odkryte fragmenty muru otaczały główny tell od strony wschodniej oraz południowej. Australijska 172

ekspedycja skupiła się także na pracach wykopaliskowych na mniejszym szczycie o nazwie Tell Husn, znajduącym się na wschód od głównego szczytu tellu. Tu również odkryto liczny materiał wczesnobrązowy poniżej poziomów związanych rzymsko-bizantyńską fortecą (Watsnon i Tidmarsh 1996: 308 – 313). Podczas dwóch sezonów w 1994/95 odkryto tam struktury kamienne datowane na okres WB I-II. Były to trzy duże platformy terasowe wypełnione rumoszem kamiennym. Każda mierzyła ok. 15 x 5m. W niektórych miejscach były zachowane nawet do głębokości 5m (Bourke et al 1999: 58 – 64). Platformy przylegały do wschodniego szczytu wzgórza tworząc wyrównaną powierzchnię, na której wybudowano masywne mury obronne. Dwie najbardziej północne platformy były od siebie oddzielone metrowym przejściem, które wchodziło w strukturę platform i łączyło szerokie na dwa metry przejście wewnętrzne z przestrzenią znajdująca się na zewnątrz muru we wschodniej części wzgórza (Bourke 2015: 2) (Fig. 7.25). Druga i trzecia platforma były od siebie oddzielone szerokim na dwa metry brukowanym przejściem znajdującym się na południowo-wschodnim krańcu wzgórza (Gibbins 2001: 90 – 94). Powyżej platform niwelujących stok, od wewnętrznej strony muru odkryto powierzchnie interpretowane jako dziedzińce, kolejny niski mur (lub ławę) oraz kilka palenisk wyłożonych kamieniami. Kilka metrów na południe od dziedzińca znajdowały się duże instalacje magazynowe z kamienia z śladami tynkowania. Do instalacji magazynowych prowadziły wąskie, także brukowane, wejścia. W ich wnętrzu odkryto liczne pozostałości zbóż i oliwek, a najwyższe warstwy magazynów noszą ślady pożaru, który można najprawdopodobniej datować na początek WB II (Bourke 2015: 3). Architektura osadnicza z pustyni Syryjskiej (region Badia) Jawa To stanowisko leży w obecnie ekstremalnie suchej strefie pustyni bazaltowej w północno- wschodniej części Jordani, w regionie Badia. Jest to największe i najlepiej zachowane stanowisko z okresu WB w tym regionie. Charakteryzuje go złożony system hydrotechniczny wykorzystywany najprawdopodobniej w rolnictwie, zagadkowe struktury mieszkalne znajdujące się na wzgórzu oraz mur otaczający osadę stanowiący najprawdopodobniej rodzaj 173

fortyfikacji. Stanowisko ma wielkość ok. 10 ha i było częściowo eksplorowane wykopaliskowo już w latach 1972 i 1976 przez S. Helms (Helms 1981; Betts 1991). Wydzielono dwie fazy zasiedlenia. Pierwsza faza charakteryzowała się większą ilością mieszkańców, nawet do ok. 5000 (Meister et al. 2017: 34) i jest datowana na okres późnego Chalkolitu/WB I. Faza druga datowana od WB IV do Średniego Brązu I, to okres ponownego zasiedlenia na o wiele mniejsza skalę. Od roku 2010 badania powierzchniowe nakierowane na poszukiwanie pozostałości osadniczych z okresu późnego Chalkolitu/WB w całym regionie prowadzi B. Müller-Neuhof (2013; 2014). Wielkim osiągnieciem tego projektu było odkrycie dwóch kolejnych ufortyfikowanych osad na wzgórzach: Tulul al-Ghusayn oraz Khirbat Abu al-Husayn, które również mogą być datowane na okres współczesny Jawie (Müller-Neuhof 2013, 2014). S. Helms (1991: 12) na podstawie swoich wykopalisk określił Jawę jako osadę posiadającą masywne kamienne fortyfikacje, duży i złożony system pozyskiwania i zarządzania wodą oraz gęsto zabudowane obszary mieszkalne. Kompleks składa się z wyżej położonej i ufortyfikowanej osady (Fig. 7.26), oddzielonej murem od niższego obszaru, oraz ulokowanego poniżej złożonego systemu teras wodnych i basenów gromadzących wodę spływająca lokalną doliną rzeki okresowej w porach deszczowych (Meister et al. 2017) (por. Fig. 7.29). W murze oddzielającym osadę od niższych poziomów znajdowały się zarówno bramy, do których przylegały pomieszczenia jak i proste przejścia (por. Fig. 7.27, 7.28). Przykładem może być tutaj tzw. brama G1, która składała się z pary niewielkich filarów wystających poza obręb muru, tworzących niewielkie pomieszczenie (Helms 1981: 103 – 105, fig. 38, Betts 1991: 34 – 35; fig. 37) (Fig 7.28). Opublikowane plany (Betts 1991; fig. 210 – 226) pozwalają zauważyć, że architektura osadnicza z tego stanowiska nie przypomina żadnych struktur z pozostałych stanowisk WB I z wyjątkiem tych z samego regionu Badia. Budynki mają pewne cechy wspólne jak zagłębione podłogi, kamienne podstawy pod kolumny/filary, kamienne jarzma drzwiowe i ławy. Ich plan jest jednak nieregularny i zdaje się być przypadkowy. Tworzą go przylegające do siebie owalne komórki o większych i mniejszych rozmiarach, przylegające do siebie bez widocznej regularności, dopasowane do przebiegu muru fortyfikacyjnego. Mury niektórych struktur były tynkowane na żółto. Zostały one zinterpretowane jako domostwa. Przykładem może domostwo odkryte w wykopie UT1, które składało się z subcyrkularnego pomieszczenia głównego, podzielonego na dwa mniejsze. Płaskie kamienie na środku podłogi mogły stanowić bazę dla kolumny wspierającej dach (Betts 1991: 35 – 36, fig. 39, 40). Głębokość zalegania materiału w obrębie strefy ufortyfikowanej jest bardzo mała (Helms 1991: 23 – 54). Być może wskazuje to na jedynie krótkotrwały okres zasiedlenia. Również ilość artefaktów pochodzących z wykopalisk jest niewielka. Rozwinięty system infrastruktury hydro-technicznej znajdującej 174

się poniżej ufortyfikowanej osady składał się z czterech systemów terasowych i jednej terasy zlokalizowanej w największej dolinie rzeki okresowej Wadi Ragjil. Każdy system tarasowy składał się z licznych większych i mniejszych pól uprawnych połączonych ze sobą kaskadowo lub, w zależności od ich położenia, połączonych kanałami/spływami wyczyszczonymi z kamieni lub kanałami zbudowanymi z równoległych murów kierujących wodę w pożądanym kierunku (Meister et al. 2017: 39 – 40) (por. Fig. 7.29). Jak widać stanowisko to jest wyjątkowe i rodzi wiele pytań, m. in. o to kto mógł zamieszkiwać tego typu osadę? Helms (1982: 109) sugeruje, że osadnictwo w Jawa może być przykładem „urbanizmu transmigracyjnego”czyli krótkotrwałego zasiedlenia przez przybyszów z bardziej rozwiniętych urbanistycznie terenów, a nie odizolowaną i trudną do zrozumienia osadą zlokalizowaną na odludziu i zamieszkaną przez ludzi o zaskakująco dużym doświadczeniu inżynieryjno-technicznym. Warto wspomnieć, że na stanowisku bardzo dobrze zachowała się architektura. Wynika to z lokalizacji na pustyni gdzie pozostałości nie są aż tak narażone na rabunek materiału kamiennego czy zaburzenie stratygrafii późniejszymi fazami zasiedlenia. Tulul al-Ghusayn Leży na północ od drogi Amman – Bagdad we wschodniej części pustynnego regionu Harra. Znajduje się ok. 72 km na wschód od stanowiska Jawa, na wzgórzu będącym niegdyś częścią wulkanu. Zostało odkryte przez D. Kennediego i R. Bewleya dopiero w 2011 roku podczas rekonesansu lotniczego przeprowadzonego w ramach projektu APAAME. Wstępne rozpoznanie z powierzchni ziemi odbyło się dopiero w 2013 roku w ramach projektu prowadzonego przez B. Müller-Neuhofa (2013, 2014). W roku 2015 po raz pierwszy przeprowadzono tam stacjonarne 2 tygodniowe badania, które pozwoliły na lokalizację 329 struktur, w tym kopców kamiennych, sztucznych teras zalewowych, 126 domostw składających się z dwóch komórek (tzw. domy typu Ghura) oraz 10 bardziej złożonych architektonicznie budynków. Odkryto też ponad 100 struktur będących domostwami lub pomieszczeniami magazynowymi oraz zgrupowanie ok. 11 małych okrągłych struktur mogących być niegdyś studniami (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a: 413) (por. Fig 7.30, 7.31). Łącznie odkryto 4 strefy mieszkalne: wewnątrz krateru starego wulkanu, na wyniesieniu stworzonym przez południową wschodnim „ogrodami” krawędź krateru, na południowym zewnętrznym stoku krateru oraz na jego stoku. Strefy otoczone sztucznymi terasami nazywane przez ich badaczy zlokalizowane były wewnątrz krateru oraz na jego wschodnich zewnętrznych stokach. System teras wodnych bardzo przypomina ten z Jawa i posiada podobne instalacje: 175

powierzchnie uprawne otoczone terasami kamiennymi, ulokowane kaskadowo z niewielkimi przerwami pozwalającymi spływać wodzie w wybrane miejsce. Poniżej znajdowały się stopnie lub bruk kamienny umożliwiający szerokie rozpływanie się nagromadzonej wody i zapobiegający erozji gleby w kolejnym „ogrodzie” (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a: 414). Obszar osady na wzgórzu składał się wyłącznie z domów dwukomórkowych. Na wschodnim krańcu tego obszaru znajdował się też kopiec kamienny, od którego odchodziła, biegnąca na zachód linia stworzona z kamieni. Niestety kopiec został zniszczony najprawdopodobniej podczas wykopalisk rabunkowych. Opisywany obszar był otoczony murem o szerokości od 70 cm do 1 m, wzniesionym z dwóch rzędów kamieni bazaltowych, niekiedy wykorzystujący duże głazy znajdujące się naturalnie w tamtym miejscu. Mur w niektórych miejscach zachował się nawet do wysokości 1 m. Stok wschodni i zachodni nie były nim obwarowane, najprawdopodobniej z uwagi na ich znaczne nachylenie posiadające samo w sobie naturalny walor obronny. Zarejestrowano od 5 do 6 bram i przejść umożliwiających wejście do ufortyfikowanego obszaru (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a). Również na leżących niżej terenach, gdzie ulokowane były terasy wodne i „ogrody” odkryto architekturę osadniczą. Były to zarówno domostwa składające się z dwóch komórek, oraz bardziej złożone struktury. Niektóre z nich były zbudowane na stromych stokach, na których znajdowały się terasy, najprawdopodobniej chroniące takie budynki przed skutkami erozji stokowej. Niektóre z domostw dwukomórkowych i innych struktur przylegały do okalających je murów tworząc coś w rodzaju klastera, być może zamieszkałego przez jedną rodzinę. Najczęściej jednak były to pojedyncze małe dwukomórkowe domostwa przylegające do teras należących do „ogrodów” (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a: 415). Interesującego odkrycia dokonano na jednym ze zboczy pomiędzy dwoma „ogrodami”. Była to grupa 11 okrągłych struktur o średnicy od 2 do 2,5 m, z wewnętrznym wgłębieniem otoczonym rzędem kamieni. Niewielkie wykopaliska sondażowe w jednej z nich ujawniły, że wewnątrz struktury wykopano dół, który przebijał się również przez osady koluwialne stoku. Müller-Neuhof i Abu-Azizeh (2018a: 416) sugerują, że struktury te mogły być studniami bądź rodzajem silosów. Podczas sezonu w 2015 roku eksplorowano dwa domostwa znajdujące się na południowym stoku. Obydwa należą do najczęściej występującego typu składającego się z dwóch komórek: głównego pomieszczenia oraz znajdującego się przed nim mniejszego, przedsionka lub małego dziedzińca. Długość takich struktur wynosiła od 3 do 4,5 m, a szerokość nie przekraczała 1,4 m. Mury tych domostw najczęściej były skonstruowane z dwóch rzędów głazów bazaltowych wypełnionych wewnątrz mniejszymi kamieniami (por. Fig. 7.32, 7.33). Żadne z przebadanych wykopaliskowo domostw nie miało zachowanej podłogi. Na dziedzińcu jednego z nich odkryto ślady paleniska, z którego 176

pobrano próbki węgla. Datowanie C14 wskazuje na okres od 3700 do 3400 p.n.e. Zarówno badania powierzchniowe, jak i sondażowe, podobnie jak w przypadku Jawy, przyniosły nieliczne znaleziska materiału masowego. Na podstawie jego typologii oraz daty z paleniska badacze określają funkcjonowanie osady na okres WB IA (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a: 421). Khirbat al Ja’Bariya Stanowisko leży na wzgórzu bazaltowym (Zumulat al-Ja ‘bariya) znajdującym się ok. 25 km na południowy-wschód od Jawa, ok. 8 km na północ od drogi Amman-Bagdad. Zostało odkryte dopiero w roku 2015 dzięki analizie zobrazowań satelitarnych. W tym samym roku zespół APAAME został poproszony przez B. Müller-Neuhofa o wykonanie fotografii lotniczych stanowiska. Pierwsza wizyta na stanowisku miała miejsce w roku 2016 i w celu wykonania generalnych prac dokumentacyjnych pozwalających na stworzenie mapy, zebranie zabytków powierzchniowych i niewielkie wykopy sondażowe (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018b: 425 – 426). Po wspomnianym rekonesansie okazało się, że stanowisko dzieli się na trzy charakterystyczne obszary. Strefa 1 to osada ulokowana na wierzchołku wzniesienia, otoczona murem fortyfikacyjnym (Fig. 7.34). Strefa 2 zawierała domostwa ulokowane na południowym stoku wzgórza oraz ogrody terasowe podobne do tych odkrytych z Jawa i Tulul al-Ghusayn. Strefa 3 również zawierała pozostałości domostw i ogrody terasowe zlokalizowane na północnym stoku wzniesienia i u jego podnóża (por. Fig. 7.35). Strefa pierwsza to niemal płaska powierzchnia znajdująca się na kulminacji wzniesienia. Obszar otoczony murem ma zaledwie 0,2 ha powierzchni. Mur okalający o szerokości od 1.1 m do 1.8 m złożony jest z dwóch rzędów kamieni. W niektórych miejscach jest zachowany nawet do wysokości 2 m. Cała strefa otoczona murem jest wewnętrznie podzielona na ok. 13 obszarów o różnych wielkościach. Być może są to pozostałości domostw i dziedzińców/zagród, ale nieregularność tych struktur uniemożliwia dokładna interpretację (por. Fig. 7.35). Większość z nich przylega do muru głównego. W samym murze znajdowały się trzy przejścia/bramy: południowa, zachodnia i północna. W zachodniej bramie znajdowały się jeszcze dwa zewnętrzne mury biegnące prostopadle do muru głównego po obu stronach wejścia tworząc wydłużone osłonięte przejście prowadzące do zamkniętej części osady (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018b: 426). Strefa druga składa się z domostw oraz czterech „ogrodów” w układzie terasowym na południowym stoku wzgórza oraz u jego podnóża. Wydaje się, że ta strefa była oddzielona od wschodu murem biegnącym prostopadle do biegu doliny. Ponadto na zachód od niego znajdowały się liczne 177

pozostałości prostej architektury: najprawdopodobniej domostw oraz wspomniane cztery „ogrody” terasowe. Domostwa głównie składały się z pojedynczych owalnych komórek mierzących 3 m do 5 m długości na 1.8 m do 4 m szerokości (por. Fig. 7.36). Tylko 4 składały się z dwóch komórek, pozostałe 24 stanowiły pojedyncze konstrukcje. Mury tych struktur wybudowane były z głazów bazaltowych ułożonych w jeden lub dwa rzędy. Zastanawia, że w dwulicowych murach nie odkryto żadnego wypełniska w wewnętrznej części (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018b: 431). Dwukomorowe konstrukcje zostały przebadane wykopaliskowo i odkryto w nich żarna oraz paleniska. Pochodzące z nich węgle dostarczyły dat w zakresie od 4200 do 3700 p.n.e. Strefa trzecia zlokalizowana na północnym stoku i u jego podnóża zawierała w niższych partiach siedem kolejnych „ogrodów” terasowych i sześć domostw mierzących od 2.8 m – 3.2 m długości i 1.3 m – 2.9 m szerokości. W większości domostwa te przylegały do teras „ogrodów” (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018b: 433). Wydaje się, że Khirbat al Ja’Bariya przedstawia bardzo podobny model osadnictwa co Jawa i Tulul al- Ghusayn. Daty radiowęglowe z Khirbat al Ja’Bariya wskazują jednak na wcześniejsze i dłużej trwające osadnictwo tego typu, sięgające okresu Późnego Chalkolitu. Należy dodać, że podobne stanowisko zostało odkryte w Khirbet Abu al-Husayn, zlokalizowane w tym samym regionie ok. 70 km na południowy-wschód od stanowiska Jawa. Architektura osadnicza z terenów nad Morzem Martwym Jerycho Znane także pod nazwą Tell es-Sultan, stanowisko tellowe leżace ok 250 m poniżej poziomu morza w dolinie Jordanu, w pobliżu północnego krańca Morza Martwego. Tell znajduje się zaraz obok źródła ‘Ain es-Sultan zapewniającego dogodne warunki rozwoju osadnictwa już od okresu natufijskiego (ok. 10 500 p.n.e.). To słynne stanowisko nierozerwalnie kojarzone jest z badaniami K. M. Kenyon z drugiej połowy XX w. Jednak historia badań sięga aż do 1868 r. kiedy to pierwsze wykopaliska zostały przeprowadzone przez oficera armii brytyjskiej C. Warren’a (1869a, 1869b: 14 – 16). Pod koniec XIX w. wykopaliska zostały wznowione przez F.J. Blissa (1894, 175 – 77; King 1983, 20 – 23). Były to jednak, z punktu widzenia współczesnej archeologii, niezbyt metodologiczne prace. Pierwsze systematyczne badania archeologiczne miały miejsce w latach 1907 – 1909 i były przeprowadzone przez austriacko-niemiecką ekspedycję pod kierownictwem E. Sellina i C. 178

Watzingera (Sellin et al. 1908). Badacze tej ekspedycji jako pierwsi stworzyli i opublikowali plany i raport z prac wykopaliskowych. Pod koniec lat dwudziestych XX w. J. Garstang (1927; 1930) rozpoczął trwającą 6 lat pierwszą brytyjską ekspedycję archeologiczną. To on jako pierwszy natknął się na pozostałości datowane na okres WB I. Drugą brytyjską ekspedycję odbywającą się w latach 1952 – 1958 poprowadziła K. M. Kenyon. Jej badania były zakrojone na ogromną skalę i zaangażowały duży międzynarodowy zespół badawczy. Podczas prac ekspedycji zastosowała ona i udoskonaliła metodykę prac wykopaliskowych M. Wheelera. Obecnie metoda ta, znana pod nazwą Wheeler-Kenyon, z pewnymi modyfikacjami wciąż jest często stosowana podczas współczesnych prac wykopaliskowych na całym obszarze Bliskiego Wschodu (Sala 2014: 9). Po roku 1967 stanowisko zostało przekształcone w park archeologiczny. Najnowsze badania prowadzone są od 1997 przez ekspedycję włosko- palestyńską (Nigro et al. 2011). Z tak licznych badań prowadzonych przez różne zespoły na przestrzeni aż trzech wieków trudno uzyskać syntetyczny obraz zasiedlenia stanowiska w okresie WB I, zwłaszcza biorąc pod uwagę imponującą ilość okresów, w których stanowisko było zasiedlono poczynając od kultury natufijskiej. Niemniej opublikowane plany wskazują, że we Wczesnym Brązie występowała tam zarówno prostokątna jak i owalna architektura (por. Fig. 7.37, 7.38). Wcześniejsze fazy osadnicze z okresu WB IA zdaniem L. Nigro (2007a: 14) związane są z przechodzeniem społeczności koczowniczej na osiadły styl życia. Siedziby tego okresu wzniesiono zaraz ponad strukturami neolitycznymi. Domostwa były owalne, zbudowane z cegły mułowej z podmurówką kamienną i podłogami zagłębionymi w ziemi (por. Fig. 7.37). Budowle te wielokrotnie występowały w parach i były otoczone okrągłymi konstrukcjami o charakterze zasobowym, prawdopodobnie silosami. Na wschodnim stoku tellu ulokowano mury terasowe oddzielające od siebie części osady (Nigro 2007a: 16 – 17). W okresie WB IB nastąpiła reorganizacja osady. Pojawiają się nowe terasy oraz prostokątne domostwa, czasem z zaokrąglonymi narożnikami lub wręcz absydowymi bokami (por. Fig. 7.38). Wewnątrz struktur pojawiają się liczniejsze podziały. Z S-W na N-E biegnie pierwsza ulica , która będzie również wykorzystywana w kolejnych podokresach WB (Nigro 2007a: 16 – 17). Istotnym elementem architektonicznym z Jerycho jest obronny mur o szerokości 2.5 m wzniesiony z cegły mułowej. Wspomniana badaczka pisała o okresie osadnictwa WB I w Jerychu jako słabo zauważalnym i zakładała, że wiązało się ono z przybyciem jakiejś nowej społeczności o charakterze nomadycznym lub półnomadycznym (Kenyon 1957: 95 ). W roku 1960 była już bardziej ostrożna w opisie tego okresu, wskazując że analizy materiału są wciąż w toku, a materiał z WB I występował tylko w N części tellu (Kenyon 1960b; 1960c: 9 – 10). W 1981 roku asystent zmarłej już K. M. Kenyon – T. Holland w swojej prezentacji odnosząc 179

się do nieopublikowanych materiałów wygłosił tezę, że w okresie WB I jednak cały obszar tellu był zasiedlony i najwcześniejsza faza muru może nawet pochodzić z tego czasu. Sześć lat później tezy te zostały opublikowane (Holland 1987). Jak wskazuje P. J. Parr (2000: 395), nie ma ewidentnych dowodów na to, że mur w Jerychu i jego najwcześniejsze fortyfikacje można datować na okres proto-miejski (czyli WB I) jednak uważa, że jest to bardzo prawdopodobne, zauważając, że również inne stanowiska datowane na okres WB I w południowym Lewancie były wówczas otoczone murem obronnym. Bab edh-Dhra Jest to istotne stanowisko tellowe znajdujące się po Jordańskiej stronie wybrzeża Morza Martwego na wschód od Ghor el Mazar i półwyspu Lisan. Stanowisko znane było już od lat 20-stych XX w. (Mallon 1924; Albright 1925; 1926;). Początkowo wiązano je z Sodomą lub Gomorrą – biblijnymi miastami opisanymi w Starym Testamencie (Ks. Rdz. 13:10-13; 14;18- 19). Dopiero od lat 60-siątych dwudziestego wieku zarówno obszar wokół stanowiska, jak i ono samo doczekały się regularnych badań powierzchniowych i wykopaliskowych sponsorowanych przez Amerykańską Szkołę Badań Orientalnych (ASOR) (Lapp 1966; Schaub i Rast 1989). Okres WB IA na stanowisku reprezentowany jest głównie w materiale pochodzącym z grobowców szybowych, zarówno jedno- jak i wielo- komorowych. W swoim raporcie Lapp (1966) dopuszcza możliwość istnienia obozowiska we wschodniej części cmentarzyska. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku badania powierzchniowe i sondażowe ujawniły koncentracje materiału ceramicznego i warstw spalenizny datowanych na WB IA. W roku 1981 w tzw. obszarze J, podczas badań Ekspedycji do Obszaru Równiny Morza Martwego kierowanej przez T. Schauba i W.E. Rasta, odkryto dwa poziomy użytkowe ze strukturami o kamiennych podmurówkach (oficjalna strona internetowa ekspedycji: http://expeditiondeadseaplain.org/?page_id=27 dostęp dnia: 28.06.2019). Prawdopodobnie we wcześniejszej fazie WB na stanowisku nie było stałego osadnictwa, a był to jedynie obszar użytkowany czasowo przez nomadyczne grupy gromadzące się przy istniejącym tam cmentarzysku. Wyraźna zmiana następuje w WB IB. Z tego czasu oprócz licznych grobowców znana jest także zabudowa osadnicza. Pozostałości architektury z kamienia i cegły mułowej zostały odkryte w znacznym rozproszeniu na obszarze całego stanowiska w najniższych warstwach powyżej calca. Sugeruje to osadnictwo typu wiejskiego (por. Fig 7.39). Tzw. obszar XII 180

zawierał pozostałości dwóch budynków z cegły mułowej, warstwy użytkowe oraz paleniska otoczone kamieniami. Pozostałości struktur z cegły mułowej oraz związane z nimi warstwy użytkowe znane są również z obszarów XI, XII oraz F. Na północnym krańcu cmentarzyska (obszar J) odsłonięty został budynek z kamienia, o murach zachowanych do wysokości siedmiu rzędów. Odkryto tam także pozostałości cegieł mułowych i zniszczonych konstrukcji dachu sugerujących solidną konstrukcję budynku (http://expeditiondeadseaplain.org/?page_id=27 dostęp dnia: 28.06.2019). Wydaje się więc, że w WB IB osada nabrała charakteru permanentnego i składała się z budynków wznoszonych zarówno z cegły mułowej, jak i z kamienia. Liczne grobowce szybowe z tego okresu mogą wskazywać na zaawansowanie techniczne i doświadczenie budowlane tamtejszej społeczności. Niestety niewielki zakres badań w osadzie oraz budowa współczesnej rozległej infrastruktury związanej z wydobyciem potasu, silnie zaburzają obraz urbanizacji tego regionu w okresie WB. Architektura osadnicza z terenów południowej Jordanii Al Lahun Stanowisko znane także pod nazwą Lahun lub Khirbet Lahun znajduje się po północnej stronie Wadi Mujib pomiędzy drogą królewską (King’s Highway) a pustynną autostradą (Desert Highway) ok. 82 km na południe od Ammanu. Al Lahun to stanowisko wielokulturowe zawierające nieliczne pozostałości WB I oraz znacznie liczniejsze z późniejszych okresów do czasów mameluckich włącznie. Stanowisko odkryto w latach siedemdziesiątych XX w. i od tamtej pory badane jest przez zespół z Belgii działający we współpracy z Departamentem Starożytności Jordanii. Badania wykopaliskowe prowadzone były przez D. Homès-Fredericqa. W jednym z głębokich wykopów na stanowisku odkryto pozostałości owalnej lub eliptycznej struktury interpretowanej jako obiekt mieszkalny z okresu WB I (Swinnen 2014: 51) (Fig. 7.40). Niestety obiekt ten nie został w całości odsłonięty z uwagi na znajdujące się powyżej pozostałości późniejszych kamiennych konstrukcji, związanych z ufortyfikowaną osadą okresu WB II-III (Swinnen 2008: 245; 2014: 47 – 52). Wielkość budowli z WB I szacowana jest minimum na ok. 2 x 3 m. Wybudowano ją na osi wschód-zachód. Zachowała się jedynie kamienna podmurówka z nieopracowanych kamieni polnych. Zakłada się, że podobnie jak w licznych przykładach architektury z tego okresu jego ściany były wzniesione z cegły mułowej (Swinnen 2014: 52). Domostwo posiadało podłogę z ubitej ziemi. W jego wnętrzu odkryto 181

także czarną warstwę popiołów znajdująca się ponad poziomem podłogi. Odkrywcy porównują go z architekturą znaną z stanowisk takich jak Palmahim, Yiftahel czy Qiryat Ata (Swinnen 2014: 54). Sugeruje to, że budynek ten jest podobny do typowej architektury o kształtach nieprostokątnych znanych z terenów południowego Lewantu. Należy zauważyć jednak, że przy tylko częściowym odkryciu struktury trudno wyciągać dalsze wnioski na temat jej możliwego planu czy analogii. Obszar Wadi Feynan 100 Tzw. obszar WF 100 został odkryty w 1994 roku przez zespół brytyjskich archeologów. Znajduje się ok. 500 m na południe od głównego biegu doliny Feynan oraz 1.5 km na zachód od Khirbet Feynan (Barnes et al. 1995). Badania powierzchniowe ujawniły, że obszar ten stanowi jedno z najbardziej skoncentrowanych i rozległych skupisk materiału z okresu WB I. Powierzchnia WF 100 wynosi ok 11 ha. Na obszarze otoczonym murem kamiennym od strony północnej, południowej i wschodniej (Wright et al. 1998: 34-36) (Fig. 7.41) znajdują się liczne pozostałości architektury. Są to mury z kamieni rzecznych układające się w pomieszczenia i budynki, zarówno o prostolinijnych jak i zaokrąglonych ścianach (Fig. 7.42, Fig.7.44, Fig. 7.45). Na niskich wzniesieniach znajdujących się na południe od głównej przestrzeni osadniczej odkryto cmentarzysko (lub kilka cmentarzysk) składające się łącznie z kilkuset pochówków: ossuariów i kopców kamiennych (Barker 2012: 87). W osadzie przetrwały liczne budynki z dziedzińcami, na których odkryto pozostałości aktywności metalurgicznej związanej z przetapianiem miedzi: kawałki rudy, żużel czy formy do wytopu (Baker 2012: 87). Pomiędzy WF 100 a cmentarzyskiem znajduje się także seria mniejszych stanowisk z budynkami o kilku pomieszczeniach. Przylegają do nich mury otaczające przestrzeń zewnątrzną, interpretowaną przez Bakera’a (2012: 87) jako zagrody dla zwierząt. Ceramika i materiał krzemienny oraz kamienne moździerze typologicznie odpowiadają materiałom odkrytym na terenie głównej osady i wskazują na aktywność rolniczą w okresie ogólnie datowanym na WB. W odróżnieniu jednak od WF100 nie odkryto tu żadnych dowodów na produkcję metalurgiczną. Wśród konstrukcji osadniczych ważne miejsce zajmują struktury hydrotechniczne. Owalne baseny retencyjne zbudowane z kamienia, czy proste kamienne tamy powiązane były z systemem pól i ulokowane w taki sposób by woda z dolinek wpadających do Wadi Feynan kierowana była na tereny uprawne (por. Fig. 7.43). Na północ od WF100, na przeciwległym brzegu Wadi Feynan odkryto mniejszą osadę, datowaną również na WB. Również tu znajdowała się zabudowa mieszkalna z zagrodami dla zwierząt, mniejszy system pól i prostych tam wodnych. Jeszcze 182

dalej w kierunku północnym, na wzniesieniu stanowiącym północną granicę głównej doliny, umiejscowione były nieliczne piece służące do przetapiania miedzi. Taka lokalizacja miała najprawdopodobniej na celu wykorzystanie wiatrów wiejących na tym odsłoniętym terenie w celu podwyższania i utrzymywania temperatury wytopu (Barker et al. 2007c, Fig. 8.36). Niestety dokładny opis architektury datowanej konkretnie na okres WB I wydaje się niemożliwy przy obecnym stanie badań. Obszar WF 100 jest skomplikowany stratygraficznie i wymaga szeroko zakrojonych badań wykopaliskowych pozwalających lepiej zorientować się w dokładnej chronologii stanowiska. Badania w roku 1997 pokazały, że warstwy kulturowe mają niewielką miąższość. Najstarsze warstwy osadnicze należy wiązać z okresem WB I, jednak zostały one prawdopodobnie silnie zaburzone przez system pól powstały w okresie klasycznym. W raporcie z badań po sezonie z 1997 roku zespół Wrighta (1998) tylko w nielicznych przypadkach datuje materiał i struktury na okres WB I. Dla większości ostrożnie określają ich chronologię ogólnie na okres WB. We wszystkich wykopach sondażowych odkryto jednak materiał datowany na WB I. Obiekty, z którymi dało się powiązać tak datowany materiał to: jamy, instalacje paleniskowe, mury kamienne, podłogi (również zagłębione w ziemi) oraz instalacje zasobowe (Wright et al. 1998: 58). Tylko w sondażu nr 4 możliwe było zidentyfikowanie zwartego kompleksu datowanego na WB I z architekturą prostokątną zorganizowaną najprawdopodobniej wokół dziedzińca. Z planu wynika, że mury skonstruowane były z dwóch rzędów kamieni, a ich szerokość nie przekraczała 0,8 m (Wright et al. 1998; Fig 4). Ślady cegieł mułowych odkryte na niektórych kamieniach (Wright et al. 1998: 39) mogą wskazywać, że były one jedynie podstawą dla znajdujących się na nich murów. Na podstawie materiału z badań powierzchniowych, rekonesansu terenowego oraz ograniczonych badań sondażowych wydaje się, że w obszarze WF100 już w okresie WB I istniał rozległy zespół osadniczy. Niestety interesujące obserwacje terenowe wymagają dalszych badań potwierdzających dokładną chronologię widocznych na powierzchni struktur. Obecnie trudno oszacować jaką część z tych struktur i instalacji można datować dokładnie na okres WB I oraz czy mamy do czynienia z rozległą osadą czy też z kilkoma następującymi po sobie fazami zasiedlenia. Wadi Fidan 4 Znajduje się na południowym brzegu doliny Wadi Fidan, będącej przedłużeniem doliny Wadi Feynan od strony zachodniej. Stanowisko leży na kamienistym plateau ok. 25 m powyżej poziomu dna doliny. Obszar wypłaszczenia pokryty jest pozostałościami prostokątnych 183

budynków, z których zachowały się kamienne fundamenty (Adams i Genz 1995: 8). Po jego wschodniej stronie znajdują się kamienne kopce, o najprawdopodobniej późniejszej chronologii. Stanowisko zostało odkryte przez T. Raikesa (1980: 55), który opisał je jako „Stanowisko E”. Miejsce to było następnie wizytowane przez B. MacDonalda (1992) podczas jego projektu badań powierzchniowych w latach dziewięćdziesiątych oraz przez zespół z Muzeum Górnictwa Niemiec (Hauptmann et al. 1985). W roku 1993 pierwsze badania wykopaliskowe zostały przeprowadzone przez zespół niemiecki działający w współpracy z Departamentem Starożytności Jordanii. Spośród czterech otwartych obszarów prac wykopaliskowych aż w 3 odkryto pozostałości architektury. Większość konstrukcji została postawiona na sterylnej warstwie gleby, która jednocześnie stanowiła podłoże dziedzińców. Mury bez wkopu fundamentowego postawione były na kamiennej podstawie. Jak wskazują badania wykopaliskowe powyżej kamiennej podmurówki mury skonstruowane zostały w technice pisé (Adams i Genz 1995: 9). W przypadku obszaru D, odkryto także mury kamienne. Z zachowanych fragmentów zabudowy można wnioskować, że budynki posiadały kształty prostokątne, podobnie jak przylegające do nich dziedzińce (por. Fig. 7.46). Tylko jedna z krótszych ścian budynku nr 2 z obszaru D miała zaokrąglone mury. Wewnątrz budynków znajdowały się instalacje gospodarcze, takie jak pojemniki zasobowe wyklejone z gliny. Na jednym z dziedzińców odkryto serię niewielkich pieców o owalnym kształcie. Badania wykopaliskowe pokazały, że gdy piec wyszedł z użytku na jego powierzchni budowano kolejny, co z czasem doprowadziło do nagromadzenia się w jednym miejscu wielu instalacji tego typu. Pomimo licznych dowodów na obróbkę miedzi wewnątrz domostw w Wadi Fidan, opisane piece, jak wskazują badania archeobotaniczne, służyły do produkcji spożywczej. W budynkach przy niektórych ścianach odkryto także ławy z kamienia oraz pisé. W dwóch budynkach z obszaru D odkryto także koncentracje większych kamieni interpretowaną jako bazę dla pionowych podpór zadaszenia (Adams i Genz 1995: 12). Chronologię stanowiska Wadi Fidan 4, jak wskazują analogie do Tell Magass oraz pięć dat radiowęglowych można określić na druga połowę 4 tysiąclecia (Adams i Genz 1995: 17). Tym samym stanowisko to najprawdopodobniej, podobnie jak Tell Magass czy Tell Hujayrat al-Ghuzlan, można datować na końcówkę Chalkolitu i początek Wczesnego Brązu. Datowanie to dobrze podkreśla ciągłość aktywności metalurgicznej w regionie Wadi Feynan w obu wspomnianych okresach. 184

Architektura osadnicza z terenów środkowego i południowego Izraela Tel Halif Tel Halif leży na styku trzech stref geograficznych: Gór Judzkich na wschodzie, Szefeli na północy i zachodzie oraz Negewu na południu. Zajmuje powierzchnię 4.8 ha i zlokalizowane jest w zlewni rzeki Nahal Besor w granicach administracyjnych kibucu Lahav. Stanowisko oraz obszar wokół niego były badane powierzchniowo już od lat pięćdziesiątych dwudziestego wieku. Pierwsze badania wykopaliskowe pod kierownictwem J. Segera (1983) rozpoczęły się w 1976. Pozostałości z okresu Wczesnego Brązu I zostały odkryte na obszarze nazwanym terasą wschodnią, często określaną w literaturze po prostu terasą Halif. Jest to obszar znajdujący się poniżej tellu, gdzie badania wykopaliskowe prowadzone były przez D. Alona w latach 1972 – 1977, przez J. Seger’a (Lahav Research Project) w latach 1986 – 1993 oraz przez T. E. Leviego (Nahal Tilah Project) w latach 1994 – 1995 (Dessel 2009: 13). Najwięcej reliktów z WB I odsłonięto w rejonach zwanych stanowiskami nr 101 i nr 301. Na pierwszym z nich znajdowały się pozostałości zabudowy osadniczej. Odkryto tam między innymi pozostałości dwóch budynków o mniej więcej prostokątnych planach. Budynek nr 100025 (Fig. 7.47) składał się z prostokątnego pomieszczenia z wejściem w ścianie północnej. Mury zbudowane z cegły mułowej zachowane nawet do pięciu rzędów wysokości, były posadowione na fundamencie skonstruowanym z precyzyjnie dobranych kamieni ułożonych w „jodełkę”. Budynek mierzył 2.85 na 6.15 m i prawdopodobnie w każdym z narożników miał wbudowany duży niestarannie ociosany kamień. Trzy takie zostały odkryte ale niestety tylko jeden in situ (Dessel 2009: 34). Drugi, zaokrąglone Wejście do nieco starszy – budynek nr 91019 (Fig. 7.48) miał prostokątny kształt i narożniki. Jego rozmiary bardzo zbliżały się do wyżej opisanej konstrukcji. tego budynku znajdowało się w południowej ścianie. Nie był podzielony wewnętrznie, jedynie w południowo-wschodnim narożniku znajdował się rząd kamieni okalających niewielką przestrzeń. Budynek nr 91019 został zbudowany wprost na skale macierzystej. Jego mury posadowione były na podmurówce z nieobrobionych kamieni polnych połączonych bez zaprawy. Północno-wschodnia część budynku współdzieli mur z częściowo odkrytą konstrukcją o podobnym układzie co opisywany budynek. Prawdopodobnie w WB I istniało tu więcej tego typu struktur tworzących ścisły układ zabudowy (Dessel 2009: 33, Seger et al. 1990: 3 – 5). 185

Stanowisko 301 przyniosło odkrycie pięciu okrągłych silosów z cegły mułowej. Trzy przylegające do siebie zostały odkryte w całości, dwa pozostałe znajdujące się w pewnym oddaleniu, tylko fragmentarycznie. Ich kamienne fundamenty były dość głęboko wkopane w naturalnie występującą tam glinę. Każdy z silosów miał ok. 2.5 m średnicy. Jeden z nich zachował się nawet do 1.5 m wysokości. Silosy były zbudowane w odległości 2 m od muru odkrytego na długości 30 m (Levy et al. 1997: 10). Funkcja muru nie jest do końca jasna, ale wydaje się, że nie był częścią żadnego budynku. W różnych częściach był on wzniesiony z odmiennych rodzajów budulca: z kamienia, cegieł mułowych i rumoszu (por. Fig.7.49, 7.50). Być może był murem terasującym zbocze, na którym wzniesiono silosy. Istotną informacją jest, że w nieopodal znajdującym się tzw. obszarze D odkryto ogromną ilość naczyń służących do wypiekania chleba oraz piec. Zdaniem J. Dessela (2009: 37) w silosach przechowywano ziarno wykorzystywane do produkcji chleba i piwa. Odkrycia dokonane na stanowiskach 301 i 101 na terasie w Halif wskazują, że w okresie Wczesnego Brązu I funkcjonowała tam dobrze rozwinięta ekonomicznie osada. Szczególnie stanowisko 301 może wskazywać na istnienie jakiegoś rodzaju publicznej przestrzeni służącej do składowania ziarna, prawdopodobnie wykorzystywanego do produkcji chleba. Liczne egipskie importy pokazują, że pod koniec tego okresu Halif z pewnością znajdowało się w sieci osadniczej zaangażowanej w wymianę handlową z wczesnym państwem egipskim (Seger et al. 1990: 9). Ḥorvat ‘Illin Taḥtit Leży na granicy Szefeli, na niższym południowym końcu wapiennego wzniesienia, po zachodniej stronie Wadi en-Najil. Obecnie stanowisko znajduje się w granicach współczesnego miasta Beth-Shemesh. Ḥorvat ‘Illin Taḥtit ulokowane jest w zgrupowaniu kilku stanowisk archeologicznych odkrytych na wspomnianym wzniesieniu i znajduje się najniżej spośród wszystkich. Rozciąga się na obu brzegach wąskiej doliny niewielkiej rzeki okresowej Naḥal ‘Illin. Wspomniany klaster stanowisk składający się z Ḥorvat ‘Illin ‘Ilit, Ḥorvat ‘Illin Taḥtit, oraz Ḥorvat ‘Illin Darom został odkryty podczas zajmowania nowych terenów przez rozrastające się miasto Beth-Shemesh. W roku 1990 J. Seligman i N. May przeprowadzili tam nadzór archeologiczny, który dowiódł istnienia osadnictwa z okresu Wczesnego Brązu I. Następnie w latach 1990 – 1991 E. Braun w imieniu Departamentu Starożytności Izraela podjął badania ratownicze na szeroką skalę. W rezultacie udało się wydzielić pięć nawarstwień 186

odpowiadających etapom zasiedlenia tego miejsca (Braun i Milevski 1993: 9). Dwa spośród nich: Stratum IV oraz Stratum III datowane są na późny okres Wczesnego Brązu I. Warstwy te przyniosły liczne ślady architektury osadniczej w postaci kompleksu prostokątnych pomieszczeń. Większość struktur miała prostokątne plany, ale występowały tam też dość liczne przykłady nieregularnych konstrukcji określanych przez E. Brauna (informacja ustna) jako architektura ad-hoc, czyli niezaplanowana zabudowa dostosowana do bieżących potrzeb osadników (Fig 7.51). Większość narożników budynków wzniesiono pod kątem prostym, a tylko nieliczne były zaokrąglone. Wewnątrz budynków odkryto płaskie bazy kamienne pod pionowe podpory dachu oraz kamienne jarzma drzwiowe. W jednym z budynków w wyniku pożaru wypaliły się cegły mułowe oraz zaprawa gliniana którą pokryte były kamienne mury. W zabudowie całej osady mury zawsze posiadały fundamenty kamienne bez względu na to czy ich konstrukcja była kamienna czy ceglana. Na niektórych zachował się tynk mułowy (Braun 2008a). Tel Erani Stanowisko znajduje się na południe od rzeki Nahal Lachisz, w strefie przejściowej pomiędzy Szefelą a Niziną Przybrzeżną Izraela, na północno-wschodnich przedmieściach współczesnego miasta Qiryat Gat. Tel Erani jest jednym z największych stanowisk tellowych w południowym Lewancie, jego powierzchnia szacowana jest na ok. 25 ha. Składa się z trzech głównych rejonów: akropolu, górnej terasy oraz dolnej terasy (Shalev et al. 2016: 7). Tel Erani to stanowisko wielokulturowe o bardzo skomplikowanej stratyfikacji wskazującej na intensywną aktywność osadniczą w różnych okresach. Dotychczasowe badania ujawniły koncentrację pozostałości datowanych na okresy: Żelaza, Perski, Hellenistyczny oraz Islamski na obszarze akropolu, podczas gdy na terasie górnej i dolnej odkryto przede wszystkim pozostałości osadnicze z okresu Wczesnego Brązu (Yekutieli 2016: 15). Na tych ostatnich obszarach odkrywane były także pojedyncze obiekty z Epoki Żelaza i okresu Hellenistycznego (głównie pochówki), a także sporadycznie i poza pierwotnym kontekstem, artefakty datowane na okres Chalkolitu. Jak wskazują źródła historyczne tell był obiektem zainteresowań podróżników i badaczy co najmniej od drugiej połowy dziewiętnastego wieku. Znany również pod nazwami Tel ‘Iraq el-Manshiyyeh oraz Tell Sheikh Ahmed al-‘Areyny był identyfikowany najpierw jako biblijne miasta Libnah, a następnie Gat (Albright 1921\1922: 11 – 13, Guthe 1903: 195, Galili 2002: 189 – 90). W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku stanowisko otrzymało swoją współczesną nazwę Tel Erani będącą hebrajską wersją wcześniejszej nazwy 187

arabskiej. Stanowisko badały liczne ekspedycje począwszy od lat pięćdziesiątych (1956 – 1961), kiedy wykopaliska prowadzili tam S.Yeivin i A. Ciasca (Yeivin 1961; 1975). Następnie po ponad dwudziestoletniej przerwie kolejne prace archeologiczne zostały przeprowadzone (lata: 1985, 1987 – 1988) na szeroką skalę przez A. Kempinskiego i I. Gileada (1991). W latach 1994 – 1995 mniejsze badania ratownicze pod auspicjami Departamentu Starożytności Izraela zostały przeprowadzone przez E. Brauna i E.C.M van der Brinka (1997) w południowej części stanowiska. Od roku 2013 prowadzone są najnowsze badania wykopaliskowe przez Uniwersytet Jagielloński w Krakowie w kooperacji z Uniwersytetem Ben Guriona w Berszewie (Ciałowicz et al. 2015; Czarnowicz et al. 2016). W latach 2015 – 2016 w południowo- zachodniej części stanowiska w związku z poszerzeniem współczesnej drogi zostały przeprowadzone przez Departament Starożytności Izraela kolejne badania ratunkowe którymi kierowali I. Milevski i D. Yegorov (Milevski et al. 2016b). Od roku 2018 wszystkie trzy wyżej wymienione instytucje wspólnie prowadzą coroczne kampanie wykopaliskowe. Jednym z najbardziej interesujących zagadnień zajmujących badaczy tego stanowiska jest obecność dużej ilość artefaktów o pochodzeniu egipskim oraz inspirowanych wyrobami z tego kraju. Stała obecność Egipcjan pod koniec okresu Wczesnego Brązu I na stanowisku jest wysoce prawdopodobna i manifestuje się nie tylko w licznych zabytkach ruchomych, ale także w obiektach i instalacjach charakterystycznych dla kultury Nagada III takich jak piece do wypieku chleba w typie dobrze znanym z terenów Egiptu (Czarnowicz et al. 2016: 33). Obecnie prowadzone badania mają na celu przybliżenie nas do zrozumienia tego fenomenu. W okresie WB I najprawdopodobniej zachodziły istotne zmiany społeczno-polityczne i ekonomiczne na terenach współczesnego południowego Izraela, a obecność Egipcjan jak podkreśla wielu badaczy odegrała istotną rolę w tym procesie (Greenberg 2014a: 271). Jest to także okres rozwoju osadnictwa, co widoczne jest również na podstawie pozostałości architektonicznych. Dla wielu badaczy obecność murów otaczających osadę jest elementem pozwalającym na określenie jej mianem miasta. Jak udowadniają najnowsze badania, w okresie Wczesnego Brązu I osada z Tel Erani była otoczona (Fig 7.52) masywnym murem z cegły mułowej (Milevski et al. 2016b, Shalev 2018). Kolejnym elementem często wskazywanym jako wyznacznik urbanizacji jest obecność budynków o charakterze publicznym. Taki został w Tel Erani odkryty już przez ekspedycję Yeivina. Mur otaczający osadę oraz wspomniany budynek zostaną opisane poniżej, wcześniej należy przybliżyć odkrycia związane stricte z pozostałościami zabudowy osadniczej z omawianego okresu – czyli głównego elementu każdej osady. Na podstawie analizy dotychczasowych badań Y. Yekutieli (2016: 25) określa 188

zabudowę osadniczą z okresu Wczesnego Brązu I jako obszerną i złożoną. Podkreśla też, że biorąc pod uwagę występowanie w tym okresie muru obronnego należałoby określić ją mianem osadnictwa o charakterze miejskim. Najnowsze badania wykopaliskowe prowadzone w tzw. obszarze D przyniosły odkrycia warstw z licznymi pozostałościami architektury w skomplikowanym układzie stratygraficznym. Złożona stratyfikacja, o której pisał Yeivin, wynika najprawdopodobniej z licznych lokalnych zmian wprowadzanych w zabudowie osady. Zmiany tego typu są dowodem wysokiej aktywności osadniczej, charakterystycznej dla długotrwałego kontynuowania zabudowy w tym samym miejscu. Kontynuacja widoczna pomiędzy wszystkimi odnotowanymi podczas badań nawarstwieniami może potwierdzać tę hipotezę (por. Czarnowicz et al. 2016: 43). W warstwach V oraz VI szczególnie widoczne są zabytki o charakterze egipskim. Instalacje takie jak wspomniane wyżej piece do wypiekania chleba czy miejsca przeznaczone do suszenia tzw. form chlebowych znajdowały się wewnątrz budynku nr H4 (por. niżej). Odkryto tam także fragmenty licznych naczyń zasobowych pochodzenia egipskiego, datowane na okres Nagada IIIC1, współczesny WB IB2. Zdaniem M. Czarnowicza (et al. 2016: 43) podkreśla to przede wszystkim silne relacje handlowe pomiędzy społecznością pochodzenia egipskiego i lokalnymi mieszkańcami osady. Jednocześnie w wspomnianych warstwach brak jest widocznych śladów inwazji militarnej, która często jest podkreślana w nurcie interpretacji mówiących o wczesnym kolonializmie egipskim na terenach południowego Lewantu (por. Miroshedji 2015: 1019- 1020). Wszystkie przykłady architektury osadniczej z Tel Erani datowane na okres WB I miały mury z cegły mułowej bez fundamentu kamiennego. Elementy kamienne w architekturze pojawiają się właściwie wyłącznie w formie wewnętrznych instalacji takich jak moździerze lub w postaci jarzm drzwiowych. Budynek nr H4 Również wspomniany już budynek nr H4 z obszaru D3H zbudowany był bez wykorzystania budulca kamiennego. Wzniesiony był na planie kwadratu o boku długości ok. 9 m i podzielony wewnętrznie na 3 do 4 pomieszczeń (Fig 7.53). Całkowita powierzchnia wewnętrzna budynku wynosiła ok. 55 m2. Trzy pomieszczenia miały następujące powierzchnie: 9.60, 17.90 i 21,50 m2. Dokumentacja wykopaliskowa S. Yeivina wskazuje istnienie dodatkowych dwóch małych pomieszczeń przylegających do budynku od strony południowo-wschodniej (Karmowski 2016: 155). Niewielki rozmiar tych pomieszczeń może sugerować ich funkcję magazynową. Jeszcze mniejsze pomieszczenie przylegało od strony północno-zachodniej. Tworzyły je dwa L-kształtne mury o szerokości ok. 60 cm, takie samej jak szerokość pozostałych murów budynku. Zaskakują niewielkie rozmiary – zaledwie 1.5 m2 189

oraz fakt, że posiadało dobrze widoczne wejście o szerokości ok. 0.5 m. Funkcja tego pomieszczenia jest trudna do określenia. Być może jest to efekt doraźnej przebudowy dostosowanej do aktualnych potrzeb mieszkańców lub element wykorzystujący konstrukcje z materiałów które nie zachowały się w warstwach archeologicznych (por. Karmowski 2016: 156). Budynek H4 należy do faz IV i V stanowiska Tel Erani czyli okresu WB IB2 (por. Czarnowicz et al. 2016: 30, Table 1). Na okres WB I datuje się również dwa budynki (Fig. 7.54) odkryte w obszarze D podczas badań Yeivina (budynek 7102) oraz Kempinskiego i Gileada (budynek 232). Obydwa leżały blisko siebie, po obu stronach utwardzonej drogi. Jak sugerowali odkrywcy drugiego z nich, struktury te miały funkcjonować w tym samym czasie (Kempinski i Gilead 1991: 169, Fig. 4). Obecnie uważa się, że budynek 232 funkcjonował nieco wcześniej niż 7102 (Czarnowicz i Braun 2019). Ten ostatni z racji swoich dużych rozmiarów oraz sali z filarami często przywoływany jest w literaturze przedmiotu jako dowód na rozwinięte struktury społeczne i przejaw urbanizacji (Braun 2011: 237 – 274). Wrócimy do niego w dalszej części rozdziału przy okazji opisu struktur o prawdopodobnym charakterze publicznym. Budynek 232 Jego mury z cegły mułowej posadowiono bez użycia fundamentu kamiennego. Ich szerokość wynosiła ok. 1 m. Należy dodać, że mury budynku zostały odkryte zaledwie we fragmentach (por. Fig. 7.54). Zdaniem Kempinskiego i Gileada (1991: 175) mógł on zajmować przestrzeń ok. 13 na 14 m. Wewnątrz znajdowało się sześć pomieszczeń, z których największe m2 miało 28 i zlokalizowane było w północno-zachodniej części. W południowej części znajdowały się trzy relatywnie niewielkie pomieszczenia: dwa o wymiarach, ok. 10m2 każdy oraz trzecie nieco większe, o powierzchni ok 19 m2, które sąsiadowało z ulicą biegnącą po zachodniej stronie założenia. Zachodni mur budynku biegł wzdłuż wspomnianej ulicy. Miał on ok. 9.40 m długości, a na południowym końcu zakrzywiał się w stronę wschodnią tworząc wyraźny łuk, ograniczjący od tej strony jedno z pomieszczeń Mur otaczający osadę Mur z cegły suszonej otaczający osadę w Tel Erani był bardzo ważnym i monumentalnym założeniem architektonicznym. Już S. Yeivin (1960: 201 – 203) pisał o odkryciu na obrzeżach osady fragmentów znacznej grubości muru, który datował na okres WB I. Uznał, że w murze (por Fig. 7.55) znajdowały się wieże, a on sam składał się z dwóch poziomów (teras). Powstanie muru wiązał z procesami urbanizacyjnymi oraz obecnością Egipcjan w regionie (Shalev 2018: 190

194). Niektórzy (por. Gophna 1974: 151) nie zgadzali się z tak wczesnym datowaniem muru miejskiego odkrytego w Tel Erani. Pierwsze fragmenty muru zostały odkryte w północno- zachodniej części stanowiska w tzw. Obszarze N (Yeivin 1960: 194, Fig. 1). Podczas badań ekspedycji polsko-izraelskiej ta część muru (Fig. 7.56) została ponownie odsłonięta (Ciałowicz et al. 2015: 14; Fig. 2.1). W trakcie najnowszych badań Departamentu Starożytności Izraela w części południowej stanowiska, udało się odsłonić mur (Fig. 7.57) na znacznej długości (Yegorov i Milevski 2017: Fig 2). Badania nad datowaniem odkrytych fragmentów muru są kontynuowane także w ramach najnowszych badań wykopaliskowych. Analiza materiału ceramicznego oraz wnioski wyciągnięte z stratygrafii obiektów przylegających do muru pozwalają datować go na okres WB IB (Shalev 2018: 195). Wydaje się, że w niektórych fragmentach mur mógł mieć nawet 11 m szerokości. Jego pierwotna wysokość jest trudna do oszacowania. Biorąc pod uwagę podobne konstrukcje odkryte w lepszym stanie i datowane na późniejsze okresy Epoki Brązu, O. Shalev (2018: 204) zakłada, że mur z Tel Erani mógł mieć nawet 15 m wysokości. Ptora Stanowisko znane również pod nazwą Horvat Ptora i Horbat Petora, znajduje się na granicy Niziny Przybrzeżnej oraz Szefeli. W latach 2002 – 2005 przeprowadzono tam trzy sezony badań ratowniczych poprzedzających budowę autostrady, 5 km na wschód od miasta Kiryat Gat. Stanowisko znajdowało się na niewielkim wzniesieniu, ok. 20 m nad powierzchnią otaczającego terenu, powyżej północnego brzegu Nahal Lachisz. Ptora znajduje się w pobliżu Tel Lachisz (ok. 6 km na południowy-wschód) oraz Tel Erani (ok. 5 km na zachód) (Milevski i Baumgarten 2008: 610). Badania wykopaliskowe obejmowały dziewięć obszarów o łącznej powierzchni aż 7 ha. Badacze stanowiska zakładają, że całkowita powierzchnia stanowiska może wynosić nawet 60 ha (Milevski i Baumgarten 2006: 610). Chronologia materiału występującego na stanowisku jest długa. W obszarze C i M obejmuje okresy Hellenistyczny, późny okres Rzymski, Bizantyński oraz wczesny okres Islamski. Pozostałe obszary znajdujące się bardziej na zboczu tellu zawierały pozostałości o wiele starszego materiału i architektury z okresów Neolitu Ceramicznego (Lodian), Chalkolitu oraz WB I. W obszarach D – F w warstwach I, II i III odkryto znaczne fragmenty zabudowy oraz naczynia ceramiczne in situ datowane na okres WB I. W Stratum I ujawniono siedem dobrze czytelnych pozostałości budynków, którym nadano kolejno numery 1700, 1800, 1900, 4000 oraz 6000 (por. Fig. 7.58). Charakteryzowały się szerokimi pomieszczeniami (ok. 15 x 10 m). Wszystkie mury 191

pomieszczeń zostały skonstruowane z nieopracowanych kamieni, ułożonych w dwa równoległe i przylegające do siebie rzędy (por. Fig. 7.59, 7.60). W niektórych miejscach mury zachowały się nawet do wysokości 3-4 poziomów. Szerokość murów wynosiła średnio ok. 1 m. Niestety nie zlokalizowano żadnych wejść do pomieszczeń. Budynki 1700, 4000 oraz 6000 w swoich północnych częściach zostały częściowo zniszczone przez budowę drogi. W środkowych częściach tych budynków odkryto co najmniej dwie kamienne bazy pod filary wspierające konstrukcję dachu. W budynkach 4000 (Fig. 7.59) oraz 6000 ujawniono ponadto, że do niektórych murów przylegał od wewnątrz rząd opracowanych płyt kamiennych, zawężających się ku górze (Milevski i Baumgarten 2006: 613). Wszystkie z wymienionych struktur zawierały pokaźną ilość materiału z WB I, z fazy Erani C datowanej na ok. 3350 – 3200 p.n.e. W budynku 4000 odkryto podłogi zarówno z ubitej gliny (rodzaj klepiska) jak i brukowane otoczakami. Jak już wspomniano wszystkie budynki zostały wzniesione z kamienia, podczas gdy architektura osadnicza w tym samym regionie z okresu WB I wykorzystuje niemal wyłącznie cegłę mułową (np. Tel Erani). Trudno wyjaśnić czym ta różnica mogła być spowodowana. Budynki odkryte w Ptora w większości wydają się posiadać charakter mieszkalny. Być może budynki 4000 oraz 6000 pełniły jakąś inną funkcję, na którą mogłyby wskazywać ortostaty tworzące ściany wewnętrzne, jednak jest to zdecydowanie za mało by przypisywać im funkcję o charakterze kultowym i/lub publicznym. Układ pomieszczeń najlepiej zachowany jest w budynku 2100 (Fig. 7.60). W jego południowej części widoczne są podziały wewnętrzne, a do północno- wschodniego narożnika budynku przylega półokrągła instalacja wewnętrzna, być może o charakterze magazynowym. Przynajmniej niektóre z niezabudowanych przestrzeni znajdujących się między budynkami mogły pełnić rolę dziedzińców. Być może kwestia wyboru budulca związana była z dostępnością siły roboczej. Wbrew pozorom budulec kamienny wymaga mniejszych nakładów pracy i czasu niż konstrukcje z cegły mułowej, którą należy ówcześnie odpowiednio przygotować i wysuszyć. Trudno też mówić o odmiennej tradycji kulturowej, z której mogłyby wynikać preferencje budowlane w Ptora. Wszystkie pozostałe typy zabytków archeologicznych można bezpośrednio powiązać z kulturą materialną występującą wówczas w tym regionie, jak np. w Tel Erani (Milevski i Baumgarten 2006: 613). Amacja To kolejne stanowisko funkcjonujące w okresie WB I w regionie Nahal Lachish. Znajdowało się na jego południowym brzegu ok. 9 km na południowy-wschód od Tel Lachisz w południowej części Szefeli. Stanowisko zostało przebadane podczas dwóch sezonów 192

wykopalisk ratowniczych przeprowadzonych przez Departament Starożytności Izraela w latach 2010 i 2011 (Milevski et al. 2016a: 61). Wzgórze, na którym znajdowało się stanowisko wznosiło się ok. 60 m powyżej poziomu otaczających go dolin. Badania wykopaliskowe wykazały, że było zasiedlone głównie w okresach WB I oraz WB IV. Zabytki architektury zostały odkryte w tzw. obszarach B1 oraz B2 leżących na północnym stoku wzgórza pomiędzy dwoma okresowymi ciekami wodnymi. Zabudowa w pierwszym z nich miała charakter mieszkalny. Odkryto tam fundamenty domostw i przylegające do nich instalacje. W obszarze B2 znajdującym się nieopodal pierwszego odsłonięto zgrupowanie okrągłych wkopanych w ziemię silosów (Milevski et al. 2016a: 63) (por. Fig. 7.61). Materiał ceramiczny odkryty został również w obszarach C i D. Wśród fragmentów naczyń z tego stanowiska odkryto także niektóre datowane na okres WB III. Obszar B1 leży w dolnej części stoku i zajmuje powierzchnię 1 250 m2. Odkryto tam grupę prostokątnych pomieszczeń oraz kilka niewielkich i okrągłych jam. Były one wyłożone kamieniami i być może pełniły rolę niewielkich silosów. W obszarze tym odkryto też korytarz prowadzący do kompleksu jaskiń składających się z szeregu zagłębień połączonych wąskimi przejściami. Najwcześniejsze ślady architektury osadniczej z tego miejsca, a także pierwsze warstwy użytkowania jaskiń można datować na okres WB I. Niestety architektura osadnicza nie zachowała się tak dobrze jak instalacje z obszaru B2. Można zauważyć duże zagęszczenie murów z kamienia przy jednocześnie niskim poziomie organizacji przestrzeni. Może to świadczyć o dużej aktywności osadniczej w ramach poszczególnych domostw bez ustalonego wcześniej planu zabudowy (por. Milevski et al. 2016a: 64; Figure 3.3). Obszar B2 znajdował się na północny-wschód od wyżej opisanego. Pod warstwą rolną z późniejszych okresów natrafiono na wkopane w ziemię i wyłożone w całości kamieniami instalacje służące do celów magazynowych, najprawdopodobniej silosy (Fig. 7.62, 7.63). Struktury te można podzielić na dwie fazy architektoniczne. Do wcześniejszej z nich zalicza się aż dziewięć przebadanych silosów oraz dwa kolejne odkryte tylko w części stropowej. Wszystkie w pełni odkryte silosy zwężały się w części spągowej. Z późniejszą fazą łączone są dwa kolejne silosy o znacząco mniejszych rozmiarach. Wszystkie silosy z Amacji były konstrukcjami podziemnymi (Milevski et al. 2016a: 65). Odkryto je na powierzchni ok 500 m2 i występowały tam w rzędach biegnących równolegle do stoku wzgórza. Prowadzący badania zakładają, że kolejne mogą wciąż znajdować się pod powierzchnią ziemi w niebadanych obszarach na południe i wschód od dotychczas odkrytych struktur. Kompleks tych magazynów był odseparowany od obszaru mieszkalnego dziesięciometrowym pasem bez podobnych 193

instalacji czy zabudowy osadniczej (por. Fig. 7.61). Wszystkie silosy zostały zbudowane z polnych kamieni, ale w większości starszych podłogi nie były brukowane, lecz z ubitej ziemi lub skały macierzystej zalegającej poniżej. Podłogi wszystkich silosów z młodszej fazy były brukowane. Te z wcześniejszej fazy architektonicznej miały od 2.6 do 3.0 m średnicy w części stropowej oraz 2.4 do 2.8 m średnicy w części przydennej. Silosy z późniejszej fazy architektonicznej były mniejsze, od 0.8 do 1.1 m, przy głębokościach sięgających jedynie 40 cm. Głębokość starszych konstrukcji dochodziła nawet do 2.00 m. Ich badacze zakładają, że ściany wszystkich silosów wystawały powyżej poziomu gruntu, tak że były widoczne z powierzchni (Milevski et al. 2016a: 65). Niestety znaleziska z wnętrza konstrukcji nie pozwalają na całkowitą pewność w określeniu ich funkcji, choć na podstawie analogii interpretuje się je jako służące do magazynowania płodów rolnych (Pfälzner 2002; Milevski et al. 2016a: 67;). Zakładając, że silosy były wykorzystywane do przechowywania oszacowano ilość przechowywanego ziarna i powierzchnię uprawną niezbędną uzyskania. Z tych obliczeń wynika, że wokół Amacji mogło funkcjonować aż zboża, do jej 68 ha powierzchni upraw (Milevski et al. 2016a: 70). Tak duża powierzchnia z pewnością nie mogła być uprawiana przez kilka rodzin mieszkających w obszarze B1. Powyższe wyliczenia skłaniają do zastanowienia się czy w okresie tym mogła funkcjonować jakaś organizacja społeczna na poziomie regionalnym posiadająca możliwość kontroli i dystrybucji siły roboczej nie zamieszkującej w bezpośrednim sąsiedztwie upraw. Azor Azor to stanowisko tellowe znajdujące się ok. 6 km od współczesnego brzegu Morza Śródziemnego, na południowy-wschód od Tel Avivu. Na przełomie lat 1993/1994 przeprowadzono tam badania ratunkowe pod kierownictwem A. Golaniego i E.C.M. van den Brink’a. Obszar badań znajdował się w pobliżu autostrady 44, ok. 100 m na zachód od głównego tellu. W ich wyniku odsłonięto artefakty datowane na początki WB I. W pobliżu, na południowym stoku tellu oraz na południowy wschód od obszaru badań Golaniego i Brink’a również odkryto pozostałości datowane na okres Chalkolitu i WB I (Golani i van der Brink 1999: 2). Niestety natrafiono jedynie na nieliczne ślady aktywności osadniczej, podzielone na dwie fazy chronologiczne. Obie datowane są na okres WB IA. W warstwach związanych z starszą fazą odkryto mniej pozostałości architektury. Znajdowały się tam zaledwie zgrupowania zabytków zalegające w zagłębieniach terenu, najprawdopodobniej przetransportowane w wyniku procesów erozji wodnej. Młodsza faza charakteryzowała się występowaniem 194

pozostałości mocno zerodowanych murów kamiennych oraz płasko ułożonych kamieni, będących prawdopodobnie pozostałościami poziomu podłóg. (Golani i van der Brink 1999: 3). Tak nikłe relikty architektury osadniczej, przy jednocześnie znacznej ilości innego rodzaju artefaktów wskazują, że jest to najprawdopodobniej granica dawnej zabudowy bądź miejsce, które w pewnym momencie narażone było na intensywne procesy erozyjne. Azor było niewątpliwie zamieszkałe w okresie WB I, na co wskazują liczne odkryte tam artefakty. Niestety jednak w świetle obecnych badań niewiele możemy powiedzieć na temat architektury z okresu drugiej połowy 4 tysiąclecia p.n.e. z tego stanowiska. Lod To obszerne stanowisko archeologiczne znajdujące się w granicach współczesnego miasta o tej samej nazwie. Ulokowane jest na niewielkim wzniesieniu terenu (ok. 70 m n.p.m.) w centralnej części Niziny Przybrzeżnej Izraela pomiędzy Szefelą i wybrzeżem Morza Śródziemnego. Główny tell znajduje się przy brzegu rzeki Nahal Ayyalon. Dziś w większości teren ten został zabudowany budynkami współczesnego miasta. Jako pierwszy stanowisko archeologiczne badał J. Ory już w 1930 roku (E.C.M. van den Brink et al. 2015: 141). Od tego czasu miało tam miejsce ponad 40 kampanii wykopaliskowych, które przyniosły odkrycia licznych pozostałości osadniczych, datowanych od Neolitu Preceramicznego A aż po okres mamelucki. Niestety tylko nieliczne z nich doczekały się szczegółowych publikacji. Niewielkie badania ratunkowe przeprowadzone pod kierunkiem E.C.M van der Brink’a w 1997 roku przyniosły odkrycie dwóch faz osadnictwa z późniejszego okresu WB I. W warstwach tych odkryto zarówno segmenty murów z cegły mułowej bez kamiennych fundamentów oraz murów skonstruowanych z nieopracowanych kamieni ułożonych w dwóch lub jednym rzędzie. Odkryto także 3 różne rodzaje podłóg: z ubitej ziemi, wybrukowane otoczakami oraz tynkowane (van den Brink et al. 2015: 153 – 155). Także w trakcie badań ratowniczych prowadzonych w 2000 r przez E. Yannai i O. Madera natrafiono na pozostałości architektury z WB I. Odkryto wtedy mury z cegły mułowej łączące się pod kątem prostym, niektóre na kamiennych fundamentach (Yannai i Marder 2000). Podczas wykopalisk przeprowadzonych w roku 2003 przez I. Paz’a, D. Rosenberga i A. Nativa odsłonięto kolejne nieliczne ślady architektury z WB IB. Były to pojedyncze mury zarówno z nieopracowanych kamieni, jak i z cegły mułowej. Odkryto także fragment podłogi brukowanej otoczakami. Badacze podkreślają, że wśród licznego materiału ceramicznego oprócz lokalnych form naczyń odkryto także ceramikę pochodzenia egipskiego. Jej ilość i kontekst archeologiczny wskazuje na krótką 195

aktywność handlową lub pobyt samych Egipcjan rozpoczynający i kończący się w okresie WB IB (Paz et al. 2005: 138 – 139). Opisane badania skupiały się najprawdopodobniej na obrzeżach osadnictwa z okresu WB I, nie przynosząc odkryć gęstego układu zabudowy. Natomiast prace A. Golaniego z 2013 odsłoniły obszar, leżacy, jego zdaniem, w środku osady. Wykopaliska przeprowadzono w północnej części współczesnego osiedla Remez, tam gdzie mogła znajdować się centralna część stanowiska z WB IA. Golani odkrył tam aż sześć warstw datowanych na WB IB. Wśród elementów architektury znajdowały się części budynków o fundamentach kamiennych i nadbudowie z cegieł mułowych (por. Fig. 7.64), budynki w całości wzniesione z cegły mułowej bez fundamentu (por. Fig. 7.65), instalacje piecowe o zaokrąglonym kształcie czy podłogi w formie klepiska. Odkryto także interesującą okrągłą platformę o średnicy ok 0.5 m (Fig.7.66) zbudowaną z cegieł mułowych (Golani 2013b). Kontekst tego znaleziska wskazuje na lokalizację poza wnętrzem budynku. Przeprowadzone dotychczas badania wykazują, że Lod było miejscem intensywnej aktywności osadniczej w późniejszej części WB I. Można zauważyć, że w WB IB w jednoczasowych układach zabudowy w Lod używano zróżnicowanych materiałów i technik budowlanych. Występowały tam mury zarówno z kamienia jak i z cegły mułowej, z fundamentami kamiennymi lub bez. Podłogi domostw były zarówno brukowane, plastrowane, ale też w formie klepiska. Ściany niektórych konstrukcji były połączone pod kątem prostym, podczas gdy inne miały zaokrąglone narożniki. Na podstawie wyrywkowych informacji jakie posiadamy trudno ocenić poziom organizacji przestrzeni osady w Lod. Powtarzające się częściowo układy zabudowy (por. Fig. 7.67 i 7.68) z poszczególnych warstw odkrytych podczas wykopalisk Golaniego (2013b por Fig 2-8) mogą wskazywać na pewien poziom organizacji przy jednoczesnej spontanicznej (tzw. ad-hoc) aktywności budowlanej która jest charakterystyczna dla miejsc występowania intensywnej aktywności osadniczej. Eshta’ol Stanowisko Eshta’ol znajduje się na łagodnym stoku przylegającym do północno- zachodniego brzegu koryta rzeki Nahal Eshta’ol w dolinie Wadi Ishwa w miejscu, w którym łączą się koryta dwóch rzek: wspomnianej Nahal Eshta’ol oraz Nahal Kesalon. Leży ono w przejściu pomiędzy wyżyną Judzką a Szefelą, co zwiększa walory strategiczne lokalizacji znajdującej się nieco ponad granicą obu regionów (Golani i Strochan 2008: 21). Lokalizacja wzdłuż cieków wodnych była bardzo popularna w okresie WB I w tym regionie. Uważa się, że mogły być one wykorzystywane do transportu rzecznego w ramach większej funkcjonującej 196

wówczas sieci wymiany handlowej (Golani i Strochan 2008: 21). Dodatkowo umiejscowienie na stoku ponad brzegiem rzeki było z pewnością korzystne pod względem rolniczym, umożliwiając zakładanie upraw w aluwialnej dolinie znajdującej się poniżej. Stanowisko po raz pierwszy było badane w 2008 roku przez G. Solimany (2009), z ramienia Departamentu Starożytności. Kolejne prace zostały przeprowadzone przez M. Freikmana (2009) z Hebrew Union College. Wykopaliska te były pierwszymi udowadniającymi występowanie na stanowisku pozostałości osadniczych z okresów neolitu i WB I. Badania A. Golaniego (również z ramienia Departamentu Starożytności) w tzw. obszarach B oraz D przyniosły odkrycia intensywnej zabudowy osadniczej z późnego okresu WB I. Kolejne wykopaliska zostały przeprowadzone przez D. Strochana (2012) w obszarach F i G. Ujawniły one głęboką akumulację następujących po sobie warstw zawierających poziomy podłóg, instalacji i jam datowanych na okresy Neolitu Preceramicznego B, wczesnego Neolitu Ceramicznego, Chalkolitu oraz WB I. Dodatkowo badania przeprowadzone w roku 2013 ponownie ujawniły intensywne osadnictwo z okresów neolitu B, neolitu ceramicznego A, Chalkolitu oraz WB I. Architektura osadnicza z okresu WB I na stanowisku została odkryta w trzech następujących po sobie fazach (por Fig. 7.69). Faza 3 – najstarsza, została rozpoznana tylko w niewielkiej skali. Odnotowano w niej zagęszczenie pozostałości architektury osadniczej będącej najprawdopodobniej główną częścią osady w tym okresie. Struktury te znajdowały się w północno-wschodniej części obszarów D i H. W pierwszym z nich odkryto dwa ulokowane obok siebie duże budynki o zaokrąglonych narożnikach, podczas gdy w obszarze H natrafiono na sekcje łukowato zakrzywionych murów oraz dwa podziemne okrągłe silosy. W obszarze D dodatkowo zauważono, że budynek funkcjonujący w fazie drugiej poasiadał identyczny plan jak budynek ufundowany w tym samym miejscu już fazie pierwszej. Była to duża prostokątna struktura (7.5 m x 13 m) o zaokrąglonych narożnikach. Niskie kamienne ławy biegły wzdłuż ścian. Wymiary budynku zdaniem A. Golaniego i B. D. Strochana (2008: 25) mogą sugerować jego publiczną funkcję. Wydaję się, że pozostałości architektoniczne z najstarszej fazy nie występowały w południowo- zachodnich częściach obszarów D i H, co może wskazywać na mniejszy zasięg osady w najwcześniejszym okresie. Wraz z gęstą zabudową oraz budynkiem o dużych rozmiarach, może być to kolejny element wskazujący na postępujący proces urbanizacji tej osady. Faza 2 – została odnotowana w obszarach D i H, często wprost nad pozostałościami struktur z starszej fazy lub też na sterylnej, aluwialnej glebie. Przetrwały z niej przede wszystkim liczne budynki o zaokrąglonych narożnikach. Niektóre z nich związane są z 197

okrągłymi naziemnymi silosami, nazywanymi przez ich odkrywców spichlerzami dla odróżnienia ich od silosów o konstrukcji podziemnej odkrytych w starszej fazie (Golani i Strochan 2008: 26). W zabudowie tego okresu odkryto też wiele krótkich murków łączących budynki i dzielących otwarte przestrzenie. Prawdopodobnie występowały wtedy intensywne procesy osadnicze i charakterystyczne dla nich podziały oraz modyfikacje wcześniej istniejących przestrzeni i budynków. Znamienna jest zmiana konstrukcji instalacji magazynowych. Golani i Strochan (2008: 27) sugerują, że podziemne konstrukcje z starszej fazy wymagały większego nakładu pracy, a korzystanie z nich za każdym razem wiązało się z zapieczętowywaniem przy użyciu gliny ich górnej części. Konstrukcje naziemne miały wymagać mniejszego nakładu pracy w związku z brakiem potrzeby prac ziemnych i obmurowywania wykopanego dołu cegłami mułowymi lub kamieniami. Także dostęp do nich był prostszy ponieważ nie trzeba było zabezpieczać ich gliną tak jak starszych konstrukcji. Wskazuje to najprawdopodobniej na zwiększone zapotrzebowanie na przestrzenie magazynowe z łatwiejszym dostępem w związku z intensyfikacja upraw i być może zwiększoną liczba mieszańców osady. Faza 1 – najmłodsza odsłonięta w obszarach D i H. Niektóre budynki z fazy drugiej zostały ponownie wykorzystane, podczas gdy inne, jak wcześniej wspomniany duży budynek o zaokrąglonych narożnikach, zostały zniwelowane i na wyrównanej warstwie powstały zupełnie nowe konstrukcje. Powstało kilka nowych budynków z ławami biegnącymi wzdłuż ich wewnętrznych ścian. Również z tą fazą łączą się pozostałości brukowanych uliczek biegnących pomiędzy budynkami. Zabudowa tego stadium wydaje się bardziej rozproszona w porównaniu do poprzedniego, przy jednoczesnym zachowaniu podobnych granic osady. Żaden z budynków nie miał zaokrąglonych narożników, a kamienie wykorzystane do budowy murów były zdecydowanie bardziej regularne i lepiej dopasowane, co wskazuje na ich dokładną selekcję (por. Fig. 7.70). W niektórych przypadkach mury zachowały się do trzech rzędów kamieni. Jeden z budynków, znajdujący się w pewnym oddaleniu od pozostałych, był podzielony wewnętrznie na liczne pomieszczenia z brukowanymi podłogami (Golani i Strochan 2008: 28). Co istotne wszystkie instalacje magazynowe z poprzednich faz zostały porzucone, a w ich miejsce nie powstały żadne nowe. A. Golani i B. D. Strochan (2008: 28 – 29) sugerują, że w fazie tej mogła nastąpić zmiana modelu dystrybucji i zarządzania zapasami. Zakładają, że wspomniany budynek o licznych pomieszczeniach i brukowanych podłogach mógł pełnić role magazynowe i administracyjne podobnie jak budynki z Beth Shean czy Tel Erani. Podążając za tą interpretacją można postawić hipotezę, że nastąpiła wówczas zmiana 198

modelu dystrybucji płodami rolnymi na bardziej zcentralizowany. Pomimo braku mocnych dowodów archeologicznych wiążących wspomniany budynek z funkcją magazynową teoria ta wydaje się prawdopodobna w świetle odkryć dokonanych na pozostałych stanowiskach z okresu WB I (w szczególności budynek z Beth Shean, stratum M3) (Mazar i Rotem 2009). Eshta’ol to bez wątpliwości jeden z istotnych ośrodków osadniczych w okresie WB I. Znajdowały się tam liczne struktury magazynowe ewoluujące w czasie oraz budynki o prawdopodobnej publicznej funkcji. Z czasem układy zabudowy stają się coraz bardziej regularne, a w momencie powstania brukowanych ulic, prawdopodobnie można mówić nawet o wcześniejszym planowaniu. Interesującym jest, że z nieznanych przyczyn osada została opuszczona nagle z końcem fazy pierwszej, bez widocznych śladów gwałtownych przyczyn takich jak kataklizm lub najazd (Golani i Strochan 2008: 29). Hartuv Stanowisko Hartuv znane również pod nazwą er-Rujm położone jest w wewnętrznej części Szefeli, nieopodal podnóży gór Judzkich na północ od współczesnego miasta Bet Shemesh. Znajduje się na niewielkim pagórku na południe od rzeki Soreq, nieopodal miejsca w którym łączy się z potokiem Kelason. Była to bardzo dogodna lokalizacja biorąc pod uwagę bliskość źródeł wody, żyzne gleby aluwialne w pobliskiej dolinie rzeki oraz położenie przy skrzyżowaniu szlaków, którymi łatwo dotrzeć zarówno do Niziny Przybrzeżnej jak i do wyżyn. Stanowisko było znane już w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku. Pierwszy raz zostało przebadane powierzchniowo przez Z. Kalai i A. Mazara w latach 1977–79. Podczas inicjalnych badań rozpoznany został obszar stanowiska, które obejmowało 3 ha oraz dostrzeżono jego potencjał dla uzyskania nowych informacji o okresie WB I (Mazar i de Miroschedji 1996: 3). Jego dokładny zasięg nie jest jednak znany, ponieważ dzisiejsze granice od północy i wschodu wyznaczają współczesne pola uprawne. Stanowisko nie wyróżnia się we współczesnym krajobrazie widoczną formą terenową. Jedynie niewielki pagórek o kulminacji 211.60 m n.p.m. widoczny jest z pewnej odległości. W tym miejscu znajdowała się widoczna na powierzchni ziemi duża okrągła struktura z kamieni. Ceramika odkryta podczas pierwszych badań powierzchniowych wskazywała na dominację form z okresu WB I, sugerując jednokulturowy charakter osadnictwa. W latach 1985, 86 oraz 88 w Hartuv przeprowadzono trzy sezony badań wykopaliskowych pod kierownictwem A. Mazara oraz P. de Miroschedjiego (1986; 1988; 1989a; 1989b). Ich celem było ustalenie sekwencji zasiedlenia stanowiska, zbadanie struktur 199

na wzniesieniu oraz odkrycie struktur osadniczych. W rezultacie badań wydzielono trzy fazy (Stratum I – III). Jako fazę I określono tylko wspomnianą okrągłą strukturę. Ustalono, że jest ona późniejsza niż WB I, ale nie udało się ustalić dokładniejszego datowania. Dwie pozostałe fazy datowane są na WB I. Fazę III odkryto tylko w dwóch sondażach na niewielkiej przestrzeni zaraz nad poziomem calca. Charakteryzowała ją seria podłóg, czasem oddzielonych warstwą kulturową o miąższości ok. 70 cm oraz nieliczne pozostałości architektury. Mazar i de Miroschedji (1996: 4) uważają, że po odsłonięciu większego obszaru, fazę III można będzie prawdopodobnie podzielić na mniejsze odcinki chronologiczne. Zdecydowanie większa ilość reliktów architektury charakteryzowała fazę II. W obszarze B odkryto kamienne mury zajmujące powierzchnię ok. 65 na kulminacji niewielkiego wzniesienia. Odsłonięto dwa mury o szerokości 0.8 – 0.9 m oraz fragmenty podłogi z ubitej ziemi, prawdopodobnie należące do nieodsłoniętych przylegających struktur (Mazar i de Miroschedji 1996: 13). Najważniejszym odkryciem związanym z tą fazą był kompleks m2 m2 architektoniczny z obszaru A (Fig. 7.71). Odkryta południowa część zajmuje ok. 350 powierzchni, ale obserwacje topograficzne pozwalają wnioskować, że obejmował on nawet 500 m2. Biorąc pod uwagę jakość architektury i rozmiary A. Mazar i P. de Miroschedji (1996: 6) zakładają więc, że kompleks musiał mieć charakter publiczny. Stan zachowania kompleksu w części centralnej można ocenić jako bardzo dobry: wciąż stojące mury mają nawet ok. 1 m wysokości i składają się z trzech rzędów kamieni. W innych miejscach (szczególnie w części wschodniej) erozja oraz prawdopodobnie wykorzystanie kamieni do późniejszych konstrukcji znacząco wpłynęły na gorszy stan zachowania struktur (por. Fig. 7.72). Jakość konstrukcji murów w kompleksie była zdecydowanie wyższa niż w przypadku konstrukcji mieszkalnych z obszaru B. Mury o grubości od 0.8 m do 1.10 m, były skonstruowane z dwóch do trzech rzędów dużych kamieni, a przestrzeń między nimi wypełniały mniejsze. Większe kamienie miały wielkość ok. 0.3 x 0.5 x 0.3 m. Nie odkryto żadnych pozostałości cegieł mułowych, a jedno z pomieszczeń (Hall 152) posiadało kamienne ortostaty. Te same cechy: brak cegieł mułowych i stosowanie ortostatów jest znane także w architekturze opisanego wyżej stanowiska Horvat Ptora (Milevski i Baumgarten 2008: 613). Odkryte dotychczas części kompleksu z Hartuv składają się z kilku elementów: dziedzińca z ubitej ziemi (Locus 114), dwóch obszernych prostokątnych pomieszczeń w typie broad room ulokowanych prostopadle do siebie i tworzących układ litery „L” (Loci 134 i 152), dwóch wąskich wydłużonych pomieszczeń (Loci 163 i 173), brukowanej ulicy (Locus 113) oraz 200

dwóch niewielkich pomieszczeń również z brukowanymi podłogami (Loci 154 i 156) (por Fig. 7.72). Te ostatnie stanowiły być może rodzaj magazynów przylegających od południa do pomieszczenia 152 (Mazar i de Miroschedji 1996: 4-7). Pomieszczenie to określane jest przez A. Mazara i P. de Miroschedjiego (1996: 7) jako „sanktuarium” ze względu na występujące w nim wyjątkowe elementy architektury. Do jego opisu wrócimy w późniejszej części. Zabudowę osadniczą w Hartuv z pewnością można zaliczyć do istotnych przykładów architektury z okresu WB I, porównywalnej tylko do (również położonego w regionie Szefeli) stanowiska Ptora. Wykorzystanie tylko budulca kamiennego, biorąc pod uwagę powszechną dostępność wody i mułu z doliny aluwialnej do tworzenia cegieł jest zaskakujące. Palmahim To stanowisko tellowe znajdujące się na południe od Tel Avivu nieopodal miejscowości Kibbutz Palmahim w regionie przybrzeżnym morza Śródziemnego. Obszar ten w ostatnich dekadach był intensywnie eksploatowany odkrywkowo w celu pozyskania wapiennego piaskowca kurkar, wykorzystywanego w współczesnych przedsięwzięciach budowlanych. Stanowisko zostało odkryte w jednym z eksploatowanych kamieniołomów, stąd też często w literaturze przedmiotu można spotkać się z angielską nazwą Palmahim Quarry. Nieopodal rzeka Soreq uchodzi do morza. W okresie WB I miejsce to prawdopodobnie było obfite w wodę. Dziś oprócz rzeki w pobliżu tellu nie ma większych źródeł, jednak poziom wód podskórnych w tym obszarze jest wysoki i wraz z opadami deszczu z pewnością był wystarczający do celów rolniczych (Orni i Efrat 1980: 43). Występujące tam obecnie wydmy piaskowe w czasach WB I były mniejsze i prawdopodobnie nie miały negatywnego wpływu na uprawy (Braun 2000: 17). Pierwsze badania archeologiczne przeprowadził tam R. Reich w latach 1988-89 (Braun 2000: 17). Widząc zniszczenia dokonane podczas eksploatacji kurkaru postanowił założyć wykopy sondażowe w miejscach najbardziej narażonych przez działalność kamieniołomu (obszar C). Zaobserwował serię nakładających się na siebie warstw archeologicznych, a przede wszystkim wytypował miejsca jeszcze nie zniszczone, które następnie objęto badaniami ratowniczymi. Okazało się, że zachodnia część stanowiska pomimo rozpoczętej już eksploracji ciężkim sprzętem górniczym została pozbawiona jedynie warstwy piasku, pod którym wciąż znajdowały się pozostałości osadnicze. Badania ratownicze z ramienia Departamentu Starożytności Izraela przeprowadził podczas kilku sezonów wykopaliskowych E. Braun (2000). Na stanowisku odkryto materiał archeologiczny datowany na okresy późnego neolitu, Chalkolitu oraz WB I. Najwcześniejsze pozostałości architektury 201

zostały odkryte w Stratum 3 w obszarze A. Pomimo niewielkiej skali wykopalisk udało się odsłonić dwa kompletne plany domostw o kształcie „kiełbaskowym”. Odkryto w nich formy naczyń ceramicznych w typie Szarej Ceramiki Wyświecanej charakterystycznej dla północnych obszarów Izraela wraz z wczesnymi formami z okresu WB I, które wywodzą się z Chalkolitu południowej części kraju. Wskazuje to na wczesną chronologię budowli, najprawdopodobniej okres WB IA (Braun 2000: 25). Z domostw zachowały się fundamenty wzniesione z nieopracowanych kamieni (por. Fig.7.73). Warstwy późniejsze – Stratum 2 oraz 1 zawierały ślady osadnicze z późnego okresu WB I, co zdaniem E. Brauna (2000: 25) wskazuje na hiatus osadniczy pomiędzy początkiem i końcem tego okresu. Dwie warstwy zawierające pozostałości architektury z późniejszego okresu WB I zostały odsłonięte częściowo w wyniku działalności kamieniołomu. Układ zabudowy tych warstw w przeciwieństwie do wcześniejszych złożony był z prostokątnych struktur. Wydaje się, że niewielkie pomieszczenia były zorganizowane w grupy tworzące większe jednostki – być może domy dla wielopokoleniowych rodzin (Braun 2000: 26). Najpóźniejsza faza architektoniczna związana z końcówką WB I odkryta w Stratum 1 powiela schemat wcześniejszego układu, ale pojawiające się nowe mury i przybudówki wskazują na zwiększoną aktywność osadniczą. Potem osada zostaje kompletnie opuszczona. Być może było związane to z pojawieniem się w tym miejsc wydm piaskowych, utrudniających życie. Hipotezę wspiera fakt, że osadnictwo z późniejszych okresów zostało odkryte bliżej linii brzegowej (Braun 2000: 27). Niestety po przeprowadzeniu opisanych badań wydobycie kurkaru zostało wznowione, co ostatecznie doprowadziło do kompletnego zniszczenia stanowiska. Obecnie niemożliwe jest nawet oszacowanie wielkości osady. Na podstawie nielicznych danych możemy jednak stwierdzić, że Pamahim z pewnością było istotnym ośrodkiem zamieszkanym zarówno w wczesnym jak i późnym okresie WB I, z widoczną i wyraźna zmianą układu zabudowy. Występujące tam przedmioty kultury materialnej są charakterystyczne dla południowego Izraela, a liczba artefaktów o proweniencji północnej lub egipskiej jest stosunkowo niewielka. Nizzanim To kolejne stanowisko w pobliżu linii brzegowej morza Śródziemnego w obszarze eksploatowanym przez kamieniołomy kurkaru i piaśnice. Nizzanim leży ok. 5 km na południowy-zachód od współczesnej miejscowości Ashdod, kilka kilometrów na północ od Aszkelonu, ok. 750 m na wschód od rzeki Nahal Evtah. Stanowisko po raz pierwszy zidentyfikowali w 1979 S. Ferhang i E. Friedman, przy okazji jego częściowego zniszczenia 202

dokonanego podczas eksploatacji kurkaru. Następnie badania powierzchniowe przeprowadził w tym miejscu R. Gophna ustalając wielkość stanowiska na ok. 10 ha i datując je na okresy od WB Ia do WB III. W latach 1980, 1989 oraz 1991 R. Gophna wraz z Y. Yekutielim przeprowadzili na stanowisku prace wykopaliskowe pod auspicjami Uniwersytetu w Tel Avivie (Yekutieli i Gophna 1994). Niestety pozostałości architektoniczne odkryte podczas badań były wyjątkowo skromne. Na podstawie typologii materiału ceramicznego trzy fazy (Stratum 3 do 5) zostały datowane na WB IA. Był to jednocześnie okres pierwszego zasiedlenia osady. Na niewielkiej powierzchni odkryto mur kamienny o długości 4 m wraz z przylegającymi do niego podłogami z ubitej ziemi (por. Fig.7.74). Mur zachowany był do wysokości prawie 1 m i składał się z trzech rzędów kamieni. W najstarszej fazie (5) odkryto także pozostałości przepalonych cegieł mułowych oraz dwie jamy zasobowe o średnicy ok. 1 m (Yekutieli i Gophna 1994: 164- 166). Najwcześniejsze ślady aktywności osadniczej zostały odkryte na powierzchni skały macierzystej, a wspomniane jamy zostały wykute w warstwie kurkaru. Niestety niewielka ilość struktur osadniczych odkryta w Nizzanim nie pozwala na pełną ocenę architektury. Istotnym natomiast jest, że osada została wybudowana w zupełnie nowym miejscu, na skale macierzystej, a w konstrukcji budynków korzystano zarówno z kamienia jak i z cegły mułowej. Aszkelon W obrębie współczesnego miasta odkryto liczne ślady osadnictwa z Chalkolitu i Wczesnego Brązu. Miasto położone jest w południowej części Izraela nad Morzem Śródziemnym, ok. 10 km na północ od granicy ze Strefą Gazy oraz i ok. 50 km na południe od Tel Avivu. Obszar Aszkelonu charakteryzuje się występowaniem grzbietów kurkaru przykrytych współcześnie powstałymi piaskowymi wydmami, które poprzecinane są licznymi ujściami cieków wodnych do morza. Wydaje się, że obszar ten podobnie jak dziś, zasobny był w liczne źródła wody znajdujące się stosunkowo płytko pod powierzchnią (Gophna i Liphschitz 1996: 145). Stanowiska w rejonie Aszkelonu zostały poddane licznym badaniom wykopaliskowym o charakterze ratowniczym. Na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia podczas intensywnych prac budowlanych na powstających tam współczesnych osiedlach mieszkaniowych odkrywano liczne fragmenty ceramiki wskazujące na chronologie z okresu WB I wraz z materiałem o proweniencji egipskiej. Pierwszym z archeologów, który zainteresował się tym obszarem był R. Gophna, który w 1968 jako pierwszy przeprowadził tam badania sondażowe natrafiając na pozostałości architektury z cegły mułowej oraz materiał ceramiczny datowany na tzw. fazę Erani C, uważaną za lokalny typ ceramiki wytwarzanej w 203

okresie WB IB na obszarze południowego Izraela (Gophna 2002: 135). Od tamtego czasu kolejne badania wykopaliskowe zarówno szeroko płaszczyznowe, jak i w formie sondaży dostarczyły archeologom licznych informacji na temat architektury osadniczej z okresu WB I głównie w obszarze osiedla Afridar (zob. Baumgarten 2004; 2006, Brandl i Gophna 1993, Gophna 2004; Haimi 2009). W ostatnich latach duże nagromadzenie pozostałości osadniczych datowanych na wszystkie fazy WB I zostały odkryte w ramach wielkopowierzchniowych badań wykopaliskowych przeprowadzonych pod kierownictwem A. Golaniego na północ od Afridar w dzielnicy o nazwie Aszkelon Barnea (2005, 2007, 2008a). Ostatnie badania w regionie mariny Aszkelonu zaraz przy linii brzegowej w centrum miasta także ujawniły kolejne pozostałości osadnicze z okresu wczesnego WB I w postaci szerokiego muru z cegły mułowej (Golani 2004). W sumie w drugiej połowie ubiegłego stulecia region ten podlegał intensywnym pracom archeologicznym, w efekcie odkryto tam liczne ślady osadnictwa trwającego nieprzerwalnie ok. tysiąc lat od początków 4 do początków 3 tys. p.n.e. Odkryto dużą osadę datowaną na najwcześniejszą fazę WB IA, którą charakteryzowała luźna zabudowa rozciągająca się w zgrupowaniach na długości ok. 5 km wzdłuż linii brzegowej od Tel Ashkelon (Stager 1993: 105-106) na południu, aż po osiedle Barnea na północy (Rosenberg i Golani 2012: 29). Osadnictwo datowane na WB IB koncentrowało się bardziej w rejonie współczesnego osiedla Afridar, leżącego w centrum Aszkelonu. Poniżej skupimy się na obszarach na których odkryto pozostałości architektury osadniczej z obu podokresów WB I (por. Fig. 7.75). Afridar Obszar G: W obszarze G zlokalizowanym około 400 m od współczesnej linii brzegowej odkryto fragmenty budynków o kształcie „kiełbaskowym” (G1/2 oraz G2/2). W ich rozwoju wydzielono dwie fazy datowane na najwcześniejszy okres WB I. Obydwa zbudowane były z cegły mułowej. Oprócz nich natrafiono tam na znacznych rozmiarów (7 m średnicy) okrągłą konstrukcje (G1/1) o kamiennych fundamentach (Fig. 7.76). Zostały one odkryte w całości. Nie ujawniono wyraźnego wejścia, jednak we fragmencie muru od strony południowej brakuje kilku kamieni, co skłoniło do założenia, że mogło ono znajdować się właśnie z tej strony (Braun i Gophna 2004: 191). Fundamenty wzniesiono z nieopracowanych bloków lokalnego kurkaru, związanych ze sobą za pomocą zaprawy mułowej. Nie odkryto żadnych śladów nadbudowy, jednak zdaniem badaczy (Braun i Gophna 2004: 192) płaska górna powierzchnia kamieni oraz 204

liczne zawaliska ceglane wewnątrz i na zewnątrz budynku mogą wskazywać, że nadbudowa G1/1 była skonstruowana z cegieł mułowych. Pomimo, że okrągłe konstrukcje są często interpretowane jako instalacje różnego przeznaczenia (m. in. silosy) to biorąc pod uwagę jej wielkość korespondującą z wymiarami znajdujących się w pobliżu struktur mieszkalnych, zakłada się, że budynek ten posiadał charakter mieszkalny (Braun i Gophna 2004: 192). Budynek G1/2 (Fig. 7.77) zachowany był tylko częściowo co sprawia, że odtworzenie jego kształtu jest dyskusyjne. E. Braun i R. Gophna (2004: 194) zakładają, że posiadał on kształt „owalny” lub „kiełbaskowy”. Młodsza faza budynku miała fundament z kamieni, na którym wzniesiono ściany z cegły mułowej. Interesującym jest, że fundament ten został zbudowany na murach z cegły mułowej starszej fazy budynku zachowanej jeszcze gorzej i trudnej do rekonstrukcji. Mury starszego budynku G2/2 zostały odkryte także w fragmentach, jednak ich układ umożliwił rekonstrukcję jego kształtu. Była to wydłużona konstrukcja, z zaokrąglonymi krótszymi ścianami, zbudowana z cegły mułowej . Z jej obu faz częściowo zachowały się podłogi z ubitej ziemi. Ostatni z omówionych budynków znajdował się zaraz pod okrągłą konstrukcją z Stratum 1. Afridar Obszar F: Znajdujący się ok. pół kilometra w kierunku południowo-zachodnim od powyżej opisanego miejsca Obszar F przyniósł odkrycie fragmentu łukowatego muru, który prawdopodobnie można datować na początek WB IA. Z późniejszej fazy tego okresu pochodzą natomiast prostokątne budynki o zaokrąglonych narożnikach, kamiennych fundamentach i ścianach z cegieł mułowych (Khalaily 2004). Afridar Obszar M: Obszar M znajduje się ok. 30 m na północ od obszaru F. W Stratum II znajdowały się tam fragmenty zaokrąglonego muru o łącznej długości ok. 4 m. Mur zbudowany był z kurkaru. W niektórych miejscach zachował się nawet do dwóch rzędów wysokości. Ponadto odkryto zawaliska cegieł mułowych oraz liczne jamy zasobowe (Golani 2008b : 20 – 21). Stratum I to finalna faza osadnicza, z której pochodzi owalny budynek (4 x 8 m), którego mury z cegły mułowej zachowały się miejscami do wysokości dwóch rzędów (Fig. 7.78). Mur posadowiono bezpośrednio na ziemi zamiast na kamiennym fundamencie, a cegły wykorzystane w ich 205

konstrukcji ułożone były w dość „niezorganizowanym układzie”(Golani 2008b: 22). Cegły mułowe o grubości od 6 do 10 cm i były zarówno kwadratowe (50 x 50 cm), jak i prostokątne (25 x 50 cm) o zaokrąglonych krawędziach. Wszystkie zostały zrobione z lokalnej gleby marglowej (husmas) i zawierały fragmenty kurkaru. To istotna obserwacja ponieważ wymiary i kształty cegieł mułowych odkrywanych w konstrukcjach z WB I bardzo często, ze względu na stopień destrukcji, są trudne do odtworzenia. Budynek był jednopomieszczeniowy, a wejście (1 m szer.) znajdowało się we wschodniej ścianie. Przy wejściu, od strony zewnętrznej, odkryto instalację interpretowaną przez A. Golaniego (2008b: 22) jako służącą do obróbki miedzi. Była to wyłożona kamieniami i tynkiem, niewielkich rozmiarów jama o stożkowatym przekroju, do której wkładano rozgrzany węgiel oraz tygiel do przetapiania miedź. Na południe od wejścia znajdował się krótki mur oddzielający je od opisanej instalacji (por. Fig. 7.78). W budynku odkryto pozostałości podłogi z ubitej ziemi. Północna część budynku była podzielona na mniejsze, otwarte, części trzema krótkimi murami. Niewielkie rozmiary wydzielonych przestrzeni sugerują, że prawdopodobnie wykorzystywane były one do celów magazynowych. Również w części północnej odkryto owalną koncentrację kamieni okalającą zagłębienie w ziemi wypełnione ubitą ziemią. A. Golani (2008b: 24) interpretuje ten obiekt jako ślad po pionowej podporze dachu. Aszkelon Barnea: Barnea to kolejna dzielnica Aszkelonu, znajdująca się ok. 1.5 km na północ od Afridar, ok. 500 m od współczesnego brzegu morza. Podczas rozległych badań ratowniczych odkryto duże nagromadzenie struktur osadniczych datowanych na drugą część WB I. Na podstawie znalezisk z tego oraz pozostałych obszarów w Aszkelonie A. Golani (2013c) stawia hipotezę o „płynnym” przejściu pomiędzy Chalkolitem a WB I. Posługuje się przy tym przykładami charakterystycznych dla obu okresów form ceramicznych, narzędzi krzemiennych, form pochówków i architektury, które jego zdaniem w Barnea występują w kontekstach współczesnych sobie. Zakłada, że Aszkelon jest przykładem mieszania się tradycji kulturowych Chalkolitu i WB IA (Golani 2013c). Z poglądem tym nie zgadza się E. Braun (informacja ustna), badacz obszaru G w Afridar. Krytykuje on A. Golaniego, który jego zdaniem niepoprawnie identyfikuje relacje stratygraficzne pochówków i warstw z okresu WB I. W Barnea odkryto trzy fazy (Stratum od IV do II) datowane na okres WB I. W Stratum IV znajdowały się pozostałości osady z okresu WB IA rozciągającej się na przestrzeni ok. 3 ha. W luźnej zabudowie przedzielonej kilkoma otwartymi przestrzeniami wyróżniono silos oraz kilka 206

budynków mieszkalnych, wokół których biegły uliczki. W następnej fazie – Stratum III (Fig. 7.79), datowanej na okres przejściowy pomiędzy WB IA a WB IB, osada osiągnęła swoje największe rozmiary (ok. 5.5 ha). I w tej fazie również obok zabudowy mieszkalnej funkcjonował silos. D. Rosenberg i A. Golani (2012: 32) podkreślają, że odkryto tam co najmniej trzy budynki, w których obrabiano miedź. Budynki postawiono z cegły mułowej, niektóre na podmurówce kamiennej, charakterystycznej dla najwcześniejszej fazy WB I. Równie typowe są łukowate mury budynków mieszkalnych prawdopodobnie o kształcie „kiełbaskowym” oraz prostokątne z zaokrąglonymi narożnikami. Na opublikowanym planie (Rosenberg i Golani 2012: 33, Fig. 4) widnieją także owalne mury okalające zgrupowania domostw, przywodzące na myśl bardzo podobną organizację osady w Wadi Feynan (por. G. Barker 2012: 88, Fig. 6). Pod koniec fazy III osada zostaje opuszczona. prawdopodobnie w związku z uformowaniem się w pobliżu terenów bagiennych wkraczających na jej obszar (Rosenberg i Golani 2012: 33). W Stratum II datowanym na okres WB IB osada zostaje ponownie zasiedlona, jednak na o wiele mniejszej przestrzeni – ok. 2.5 ha. Tell es Sakan Znajduje się 5 km na południe od miasta Gaza bezpośrednio na północ od Wadi Gazzeh, na drodze łączącej Palestynę z Egiptem. Stanowisko początkowo było zupełnie niewidoczne z uwagi na pokrycie współczesną wydmą i zostało odkryte przypadkowo podczas prac budowlanych związanych z powstawaniem nowego osiedla mieszkalnego w 1998 roku. Odkryto tam materiały datowane wyłącznie na okres Wczesnego Brązu (od I do III). Jest to pierwsze stanowisko ze strefy Gazy datowane na ten okres. Tell es Sakan leżało w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki, być może żeglownej (Miroschedji et al 2001: 77), u jej ujścia do morza. Tereny wokół stanowiska były żyzne i obfite w źródła wody, co sprzyjało zarówno rolnictwu jak i hodowli zwierząt. Tell, podobnie jak w przypadku pozostałych stanowisk przybrzeżnych w południowej Palestynie, zlokalizowany był na piaszczystej ziemi pokrytej pagórkami kurkaru. Dokładna topografia stanowiska jest trudna do zrekonstruowania z uwagi na częściowe pokrycie przez współczesne wydmy w momencie prowadzenia tam badań. Stanowisko, jak donosiły lokalne media (patrz https://www.haaretz.com/middle-east- news/palestinians/hamas-levels-ancient-canaanite-treasure-in-gaza-1.5455968, dostęp dnia 16.12.2019), najprawdopodobniej zostało całkowicie zniszczone podczas kolejnych prac budowlanych w obszarze stanowiska w roku 2017. Podczas badań ratowniczych zespołu francuskiego pod kierownictwem P. de Miroschedji w kooperacji z Palestyńską Służbą 207

Starożytności reprezentowaną przez M. Sadeqa, odbywających się pod koniec lat 90’ i na początku lat 2000’, wzgórze wznosiło się ok. 30 m nad powierzchnią gruntu. Wielkość stanowiska oszacowano wówczas na ok. 8 do 9 ha. Stwierdzono także miąższość warstw kulturowych sięgającą nawet do 9 m (de Miroschedji et al 2001: 77). W ramach badań ratowniczych otworzono trzy duże wykopy określone jako A, B i C, o łącznej powierzchni ok 1400 m2 (Fig. 7.80). Pozostałości architektury datowanej na okres WB IB odkryto w wykopie A. Były to głównie struktury z cegły mułowej posadowione bez fundamentu na warstwie naturalnego piasku (de Miroschedji et al 2001: 80). De Miroschedji (2015: 1009) wydziela 9 faz osadniczych, z których 9 do 6 datuje na okres WB IB i przypisuje im charakter egipski (Nagada IIIB oraz początek I dyn.). W najstarszej fazie 9 (patrz Fig. 7.81, 7.82) dominowała prawdopodobnie zabudowa o charakterze otwartym, podczas gdy w fazie 8 pojawiają się już pierwsze fortyfikacje (Miroschedji 2015: 1012 – 14). Chodzi o mur z cegły mułowej, który miał okalać osadę. Wydzielono trzy fazy rozbudowy. Na początku mur miał 1.5 m szerokości, a wzniesiono go z cegieł o wymiarach 55 x 30 x 10 cm (de Mieroschedji et al 2001: 84). Następnie dodano kolejny mur od strony wewnętrznej, a szerokość całości osiągnęła 3.5 m. Na tym etapie przebudowy użyto dużych cegieł o wymiarach podobnych do tych użytych w początkowej fazie architektonicznej muru. W kolejnej fazie ok. 1 m przed opisanym murem wzniesiono następny (3.8 m szer). W jego środkowej części umieszczono wąskie wejście o szerokości ok. 1 m (por. Fig. 7.81, 7.82). Podstawę tego muru chroniły specjalnie usypane skarpy. Nowy mur wzniesiono na fundamentach z bloków kurkaru, umieszczonych we wkopie fundamentowym na warstwie naturalnie występującego tam piasku. Użyte cegły są nieco mniejsze – 45 x 30 x 10 cm (Miroschedji et al 2001: 84). W fortyfikacjach wydzielono także strukturę określoną jako „bastion” (2 x 5 m), przylegającą do muru wewnętrznego. W „bastionie” miało znajdować się pomieszczenie lub klatka schodowa na górną kondygnacje muru (de Miroschedji 2015: 1015). Te struktury zdaniem P. de Miroschedjiego (2015: 1015) stanowią jedyny przykład fortyfikacji egipskich w Palestynie w okresie WB I oraz jedne z najstarszych fortyfikacji w południowej Palestynie. Niestety żadna z struktur osadniczych datowanych na okres WB I nie została całkowicie przebadana z uwagi na postępujące w tym miejscu prace budowlane i działalność ciężkiego sprzętu (de Miroschedji et l.. 2001: 84). Z fazy A7 pochodzą prostokątne budynki mieszkalne z cegieł mułowych o wymiarach 24 x 12 x 6 cm (por. Fig. 7.81). Cegły te miały być ułożone zgodnie „ze sztuką egipską”, a w rozplanowaniu osady „obowiązywał tam ten samu układ, który można spotkać w osadach egipskich z typowymi instalacjami, przydomowymi silosami 208

oraz piecami do wypieku chleba w formach chlebowych” (de Miroschedji 2015: 1015). Ściany domostw o szerokości dwóch i pół cegły skonstruowano z dwóch rzędów cegieł ułożonych wozówkami równolegle do przebiegu muru oraz jednego rzędu ułożonego główkami. Ściany wewnętrzne wznoszono z dwóch rzędów cegieł, a wątek składał się z jednego rzędu cegieł ustawionych główkami równolegle do przebiegu muru i drugiego wozówkami (de Miroschedji et l.. 2001: 84). Znane są też ściany z jednego rzędu cegieł o większych rozmiarach (55 x 30 cm). W osadzie odkryto także okrągłe silosy (ok. 2 m śred.), podobnego kształtu paleniska (ok. 40 cm. śred) wkopane do głębokości 30 – 40 i starannie otoczone kamieniami. Paleniska zawierały warstwy popiołu i węgla drzewnego (de Miroschedji et l.. 2001: 85). Prostokątny piec o wymiarach 70 x 60 cm służył prawdopodobnie do wypału form chlebowych lub pieczenia chleba w tych formach. P. de Miroschedji (2015: 1016) podkreśla, że lokalne formy naczyń ceramicznych to zaledwie 10% wszystkich występujących w tej fazie stanowiska. Podaje również liczne przykłady przedmiotów importowanych z Egiptu, z ciężkim surowcem kamiennym włącznie. Wszystkie opisane odkrycia wskazują jego zdaniem na istnienie w tym miejscu czysto egipskiej osady o o charakterze kolonialnym. Tell es Sakan bez wątpienia jest wyjątkowym przykładem osady z okresu WB I z terenów południowego Lewantu, który istotnie mógł stanowić rodzaj egipskiej enklawy służącej do kontrolowania handlu w regionie. Niestety z uwagi na przerwanie badań i prawdopodobnie doszczętne zniszczenie stanowiska, raczej nie uda się całkowicie zrekonstruować roli i znaczenia tej osady. Region Nahal Besor To obszar zlokalizowany wzdłuż doliny rzeki Nahal Besor, nazywany również obszarem doliny Gaza (Wadi Gazzeh), znajdujący się w północno-zachodniej części Negewu. Jest to obszar pustynny, ale zasoby wody nadały mu charakter oazy, w której występowały akacje i palmy daktylowe (Liphschitz 1995: 229 – 223). W rejonie Nahal Besor odkryto dwa stanowiska zawierające pozostałości architektury z okresu WB I: Tel En Besor oraz tzw. Stanowisko H (Site H), nazywane również mostem na Besor lub mostem Shellal z uwagi na lokalizację w pobliżu mostu, który znajdował się tam podczas pierwszych prac badawczych na stanowisku. 209

Stanowisko H Na Stanowisku H odkryto, datowane na okres WB IA, struktury o charakterze osadniczym i magazynowym. Budynek nr I interpretowany przez B. MacDonalda (1932: 13) jako struktura mieszkalna zbudowany był z cegieł mułowych oraz kamieni (por. Fig. 7.83). Szerokość ścian zewnętrznych wynosiła od 3.01 do 3.06 stóp (ok. 92 do 93 cm). W niektórych miejscach ściany zachowały się do wysokość 3.11 stóp (ok. 94 cm). Mury miały kamienne fundamenty wkopane na głębokość 6 cali (ok. 15 cm). Jak wynika z planu (MacDonald 1932: pl XI) (Fig. 7.83), co najmniej jeden z narożników budynku był zaokrąglony. Ogólnie jednak można określić jego kształt jako prostokątny. Wewnątrz znajdował się mur dzielący budynek na dwa mniejsze pomieszczenia. Budynek nr II interpretowany jako „chata magazynowa” (Macdonald 1932: 13) był zbudowany jedynie z cegieł mułowych bez fundamentów kamiennych. Podobnie jak budynek nr I był prostokątny z co najmniej jednym zaokrąglonym narożnikiem. Szerokość jego murów wahała się od 1.06 do 1.10 stopy (ok. 32 do 33 cm). W niektórych miejscach zachowały się one do wysokości 1.04 stopy (ok. 31 cm). Budynek nr II był podzielony wewnątrz poprzecznymi murkami (1.04 – 2.09 stopy szer.) na 5 nieregularnych przestrzeni (MacDonald 1932: 13). Jak wynika z planu (MacDonald 1932: pl XI) oba budynki przystają do siebie tworząc układ o kształcie litery „L” (por. Fig. 7.83). Na planie widoczne są także liczne jamy zasobowe wewnątrz, a przede wszystkim na zewnątrz w pewnym oddaleniu od budynków. Dna niektórych z nich były wyłożone kamieniami. Znajdują się tam również mniejsze i większe platformy z cegieł mułowych, mułu i kamieni. Stanowisko H jest bez wątpienia ciekawym przykładem osadnictwa z wcześniejszej części WB I, jednak do odkryć opisanych przez MacDonalda należy podchodzić z dozą ostrożności. Badania Stanowiska H zostały przeprowadzone w pierwszej połowie ubiegłego wieku, w związku z tym istnieje możliwość, że niektóre z instalacji oraz murów mogły zostać niepoprawnie zaklasyfikowane do tej lub innej fazy architektonicznej. Wątpliwości budzi także interpretacja wykorzystania poszczególnych budynków. MacDonald zakłada, że budynek nr II był obiektem magazynowym, nie tłumaczy jednak dlaczego. W niektórych miejscach można odnieść wrażenie, że jedyną obserwacją skłaniającą go do takiej interpretacji jest fakt, że budynek nr II nie posiadał w przeciwieństwie do budynku nr I fundamentów kamiennych. 210

En Besor (Tel) Leży około 500 m na południe od Stanowiska H. Został odkryty w 1960 roku niezależnie przez D. Gazita oraz J. Yehezekela, którzy poinformowali o tym R. Gophnę, pełniącego wówczas rolę archeologa nadzorującego prace w tym regionie. Przeprowadzone tam w latach 1969 – 70 badania powierzchniowe przyniosły odkrycie sporej ilości materiału ceramicznego datowanego na okres WB I, w tym również materiały o proweniencji egipskiej (Gophna 1995: 12). W roku 1970 odbył się pierwszy z wielu krótkich sezonów badań wykopaliskowych prowadzonych przez ostatniego z wymienionych badaczy. Na stanowisku wydzielono cztery fazy, wśród których Stratum III oraz IV datowane są na okres WB IB. Dwie pozostałe na WB II oraz okres Hellenistyczny. Pierwsza faza zasiedlenia stanowiska – Stratum IV zawierała pozostałości datowane na WB IB. Odkryte artefakty mają charakter lokalny w związku z tym datowane są na okres poprzedzający pojawienie się Egipcjan w tym miejscu. W warstwach archeologicznych należących do tej fazy odkryto pozostałości nie najlepiej zachowanych fragmentów budynków, podłóg oraz jam zasobowych. Wspomina się także o odkryciu okrągłego silosu o fundamentach kamiennych (Gophna 1995: 14). Stratum III zawierało pozostałości osadnictwa o charakterze wyłącznie egipskim, w tym część budynku z cegły mułowej wraz z jamami zasobowymi (Gophna 1995: 14). Początkowo, na podstawie odcisków pieczęci cylindrycznych, Stratum III zostało mylnie wydatowane na okres WB II, jednak po wnikliwych analizach materiału datowanie to zostało zmienione na końcówkę okresu WB I (Gophna 1995: 14). Budynek A z Stratum III (Fig. 7.84, 7.85) często określany jako „wysunięta placówka” egipska został w całości zbudowany z cegieł suszonych, bez kamiennych fundamentów (Gophna i Gazit 1985: 61). Niektóre ściany zachowały się nawet do wysokości ok. 50 cm (3 do 5 rzędów cegieł). Używane cegły mułowe zawierały duże ilości domieszki piasku, bez sieczki i mierzyły 8 x 12 x 23 cm (Gophna i Gazit 1985: 61). Zewnętrzne mury budynku miały ok. 40 cm szerokości. Dobrze czytelny wątek składał się z jednej linii cegieł ułożonych wozówkami do wewnętrznego lica muru oraz drugiej linii ułożonej główkami do zewnętrznego lica muru (por. Fig. 7.84). Taki wątek oraz wymiary cegieł są charakterystyczne dla architektury egipskiej tego okresu. Budynek leżący na osi N-S zajmował ok. 85 m2. Składał się z trzech części: 1) części zachodniej – rezydencjonalnej, podzielonej na dwa mniejsze pomieszczenia A (3.50 x 1.75 m) oraz B (1.75 x 2 m); 2) wschodniej interpretowanej jako dziedziniec oraz 3) południowej, w której odkryto owalną jamę, fragment brukowanej podłogi, piec, fragmenty naczyń do wypieku chleba, żarno i naczynie, które mogło służyć do ugniatania ciasta 211

chlebowego. Nagromadzenie wymienionych elementów pozwoliło uznać tę część za piekarnię (Gophna i Gazit 1985: 64 – 65). Liczne jamy, paleniska i fragmenty form chlebowych odkryte na zewnątrz budynku wskazują prawdopodobnie na aktywność osadniczą w postaci tymczasowych obozowisk zakładanych przy budynku z cegły mułowej (Gophna i Gazit 1985: 66). Abu Qurinat Leży na wschodnim zboczu niewielkiego pagórka w południowej części doliny Berszewa, ok. 24 km na zachód od Arad i 150 m na zachód od rzeki Nahal Yitan. Badania powierzchniowe przeprowadzone w związku z planowanymi pracami budowlanymi pozwoliły określić wstępne datowanie materiału na WB I oraz ustalić obszar stanowiska na 88 x 100 m. Przeprowadzone w 2016 roku badania ratownicze S. Talis objęły 143 powierzchni w północno-wschodniej części osady (Fig. 7.86). Tuż pod powierzchnią gruntu odsłonięto pozostałości architektury kamiennej, które datuje się na okres od WB IB do WB II (Talis 2016: 107). Łącznie odkryto 4 budynki (A, B, C, E) oraz dwa dziedzińce (D i F). m2 Budynek A odkryty w wschodniej części wykopu był prostokątem o wymiarach 4 x 7 m. Ściany zachowały się do wysokości trzech rzędów kamieni (28 do 37 cm). W jego południowo- zachodnim narożniku znajdowała się, przylegająca do ścian, półokrągła instalacja (L119) z kamieni. Na południe od tego pomieszczenia leżał duży dziedziniec, z nie najlepiej zachowanymi pozostałościami struktury o eliptycznym kształcie, być może silosu w zachodniej części. Do budynku A od strony zachodniej przylegała kolejna owalna struktura (B). Jej kamienne mury zachowały się do wysokości trzech rzędów kamieni. Obie struktury miały jedną ścianę częściowo wspólną (Talis 2016: 45, Fig. 2). Układ ten prowokuje pytanie czy plan przedstawiony w publikacji prezentuje jedną fazę architektoniczną czy też być może jest to efekt późniejszej przebudowy (por. Fig. 7.86, 7.87). Poziom podłogi struktury B znajdował się nieco poniżej podstawy jej murów, a leżała na niej konstrukcja złożona z dużego płaskiego kamienia otoczonego mniejszymi (L 136). Badaczka sugeruje, że instalacja ta była używana jako powierzchnia robocza (Talis 2016: 107), ponieważ obok odkryto także dwa paleniska, moździerz, dwa żarna oraz narzędzia krzemienne. Wydaje się, że konstrukcja ta była wykorzystywana do przygotowywania produktów spożywczych i gotowania posiłków. 212

Do budynku B od strony północno-zachodniej przylegał fragment kolejnego, o prostokątnym kształcie (budynek C), którego kamienne ściany w niektórych miejscach zachowały się do wysokości 3 rzędów. Na południe od niego znajdował się dziedziniec (D), którego wschodnia ściana oddzielająca go od kolejnego dziedzińca (F) posiadała zakrzywiony (łukowaty) przebieg. Abu Qurinat stanowi przykład zabudowy otwartej, kompleksu prawdopodobnie należącego do jednej lub kilku rodzin. W jego obrębie wyróżnia się zarówno instalacje służące do magazynowania, jak i obróbki żywności pozwalające na samowystarczalność domostwa. Należy pamiętać, że obszar w którym odkryto osadę jest terenem pustynnym. W przypadku osad o niewielkiej zabudowie takie rozwiązania, choć przywodzą na myśl zabudowę z okresu Chalkolitu, były najprawdopodobniej niezbędne. Jak mogliśmy przekonać się na podstawie wcześniej opisanych stanowisk, w tym samym czasie gęsto zaludnione obszary Szefeli czy Niziny Przybrzeżnej charakteryzowały się zupełnie innym typem gospodarki i bardziej kolektywną strategią magazynowania produktów żywnościowych. Architektura świątynna i budynki administracyjne Dla okresu WB I w południowym Lewancie interpretacja budowli jako pełniących funkcje świątynne wydaje się w wielu wypadkach trudniejsza niż w przypadku architektury z chalkolitycznej. Tylko świątynię z Megiddo można z pewnością uznać za pełniącą funkcje kultowe. W wypadku innych opisanych niżej budowli nie ma pewności czy pełniły funkcje kultowe, administracyjne, obie z powyższych bądź też żadnej z nich. Niemniej wszystkie odznaczają się cechami niespotykanymi w typowych przykładach architektury osadniczej, co skłoniło prowadzących badania do określania ich mianem budynków kultowych i/lub administracyjnych. Świątynia w Megiddo To budynek w typie broad room z dwoma korytarzami przylegającymi do jego tylnej części (por. Fig. 7.88). Główne pomieszczenie zajmowało ok 47.5 x 22 m powierzchni. Mury świątyni (3.45 m szer.) zostały zbudowane z cegieł mułowych i posadowione na wapiennym cokole skonstruowanym z sześciu rzędów kamieni. Każdy z użytych kamieni miał niemal 213

prostokątny kształt o wymiarach ok. 36 x 24 x 60 cm. Szacuje się, że kamienie cokołu znajdujące się tylko pod murami głównego pomieszczenia zajmują ok. 1100 m3 powierzchni i ważą ok. 2900 ton (Adams et al. 2014: 117). Bloki kamienne były połączone ze sobą grubą warstwa tynku mułowego. Wewnętrzna cześć murów, a być może także zewnętrzna, była pokryta białym kredowym tynkiem. Na podstawie ilości cegieł odkrytych w pomieszczeniach świątyni, umieszczonych tam w okresie WB III dla zniwelowania powierzchni pod kolejną konstrukcję, założono, że w czasie funkcjonowania w okresie WB I budynek mógł mieć nawet 4 m wysokości. Świątynia posiadała prawdopodobnie również drugi poziom, na który prowadziły schody w jej zachodniej części (por. Fig. 7.89). Zachowały się dwa stopnie schodów oraz tynk na wewnętrznej części klatki schodowej (Adams et al. 2014: 289). Na południe od głównego pomieszczenia oraz korytarzy, czyli prawdopodobnie w tylnej części budynku, znajdował się kolejny korytarz o szerokości podobnej do korytarzy znajdujących się za głównym pomieszczeniem. Zewnętrzny mur tego korytarza (mur 96/23) stanowił jednocześnie południowy mur całej świątyni i był nieco węższy od głównego muru. Jego szerokość wynosiła ok. 2 m. Najprawdopodobniej oddzielał budynek świątyni od otwartej przestrzeni leżącej się na południe od niej. Główne wejście (por. Adams et al. 2014: 290) miało 3.5 m szerokości i znajdowało się na centralnej osi północnej ściany (por Fig. 7.88, 7.89). Przy wejściu odkryto jarzmo drzwio o średnicy 17 cm. Próg wyłożony był płytami z bazaltu. Pozostałości kamiennej plinty umiejscowionej wzdłuż wejścia oraz cienkie fragmenty starannie opracowanego bazaltu mogą wskazywać istnienie rodzaju dekoracyjnej ościeżnicy (Adams 2013: 58 – 9, figs. 2.30, 2.31). Dokładnie naprzeciwko wejścia, przy tylnej ścianie głównego pomieszczenia znajdował się prostokątny ołtarz, skonstruowany z kamieni i cegieł mułowych (Finkelstein et al. 2006: 36 – 40; Adams 2013: 66 – 9). Niestety zachował się w złym stanie i jego dokładny wygląd jest trudny do zrekonstruowania. Prawdopodobnie miał co najmniej dwie fazy konstrukcyjne.We wcześniejszej był mniejszy i pokryty gruba warstwą tynku kredowego. W późniejszej ołtarz został powiększony i pokryty znacznie cieńszą warstwą tynku (Adams et al. 2014: 290). Do ścian świątyni przylegały ławy z cegły mułowej. Jedna, o długości co najmniej 12 m, znajdowała się przy południowej ścianie głównego pomieszczenia na zachód od ołtarza. Druga ława umieszczona była na zachód od wejścia, wzdłuż północnej ściany głównego pomieszczenia. Była pokryta grubą warstwą białego tynku. Trudno określić ich funkcję, ale podobne instalacje znane są z południowego Lewantu zarówno z Chalkolitu (por. opis świątyni w En Gedi, str. 78 – 81) jak i z wcześniejszych okresów. Na poziomie podłogi głównego pomieszczenie znaleziono w jego zachodniej części 6 kamiennych baz kolumn (Adams et al. 2014: 291). Ułożone były na osi wschód-zachód w równych odstępach od siebie (por. Fig. 214

7.88). Wyjątkiem jest ostatnia z nich, znajdująca się poza tą linią, najbliżej centralnej osi budynku. Badacze analizujący architekturę świątyni interpretują tę lokalizację jako sposób na uniknięcie przeciecia centralnej osi budynku (Adams et al. 2014: 291). Kolejnym elementem wskazującym na czynności rytualne były znajdujące się na podłodze głównego pomieszczenia bazaltowe płyty. Były ułożone w dwa rzędy przebiegające na osi wschód-zachód. Łącznie odkryto 7 takich płyt (por Fig. 7.89, 7.90), jednak analiza architektury założenia, pozwala na wniosek, że w czasie funkcjonowania świątyni musiało być ich 12: cztery okrągłe oraz osiem prostokątnych (Adams et al. 2014: 291). Prostokątne miały około 1 x 1.5 m, natomiast okrągłe nie były jednakowe. Największa z nich miała 1.6 m (Fig. 7.91). Wszystkie odkryte płyty miały grubość ok. 20 cm oraz ważyły średnio ok. 1 tony. Zostały ułożone w wkopanych jamach tylko nieco większych od płyt i ustabilizowane średniej wielkości kamieniami polnymi. Tak posadowione płyty wystawały kilka centymetrów ponad poziom podłogi głównego pomieszczenia. Ponownie, jak w przypadku baz kolumn, dbałość o proporcje metryczne ulokowania płyt jest godna podziwu. Środek każdej z nich był oddalony o tę samą odległość od środka kolejnej płyty. Także pomiędzy dwoma równolegle biegnącymi do siebie rzędami (E- W), środkowe punkty płyt zawsze znajdowały się w jednej linii (N-S). W jednej z okrągłych płyt z północnego rzędu znajdowało się okrągłe wgłębienie, o 12 centymetrowej głebokości i średnicy 23 cm. Wyrzeźbiono je na północ od centralnego punktu płyty. Wgłębienie mogło służyć do wlewania płynów podczas praktyk rytualnych. Jego położenie poza środkiem płyty, może sugerować, że miejsce centralne było przeznaczone dla posągu bądź fetyszu (Adams et al. 2014: 291). Za południową ścianą głównego pomieszczenia światyni znajdowały się dwa wąskie korytarze biegnące w linii wschód – zachód. Były one oddzielone od siebie grubą ścianą, i każdy miał osobne wejście od południa. Zachowany jedynie fragmentarycznie południowy korytarz zewnętrzny, przylegał do otwartej przestrzeni znajdującej się na południe od świątyni, a jego ściana najprawdopodobniej stanowiła tylną ścianę całego założenia (Marquet-Krause 1935). Wszystkie korytarze były wypełnione kośćmi zwierzęcymi i prawdopodobnie pełniły rolę favissae, w których deponowano pozostałości po rytuałach. Opisane elementy składowe kompleksu oraz monumentalna powierzchnia wynosząca ok 1100 m2 skłaniają do uznania założenia w Megiddo jako budowli o niewątpliwym charakterze kultowym. Układ świątyni jest szczegółowo zaplanowany, a zdaniem badaczy (por Adams et al. 2014: 291 – 293) zastosowano w nim moduł wielkości jednego łokcia. Określał on proporcje głównego pomieszczenia i elementów w nim występujących. Główna sala miała być 215

podzielona na dwa skrzydła (każde 6 łokci dł. = 3.15 m) odseparowane od siebie centralną osią obiektu przebiegającą od wejścia do ołtarza. Centralne części kolumn (z wyjątkiem dwóch znajdujących się najbliżej centralnej osi w obu skrzydłach) były od siebie oddzielone o jeden łokieć (52.5 cm), podczas gdy centralne punkty rytualnych płyt bazaltowych były oddzielone od siebie o dwa łokcie (por. Adams et al. 2014: 293, Fig 8). Ilość pracy i liczba osób zaangażowanych w zdobycie i przetworzenie surowców niezbędnych do budowy oraz robotników potrzebnych do prac fizycznych jest trudna do oszacowania. Można zakładać jedynie, że była to duża i dobrze zorganizowana grupa ludzi o ustalonych zadaniach, hierarchii, umiejętnościach oraz wiedzy niezbędnej do wybudowania takiego obiektu. Wniosek ten pośrednio może ukazywać złożoność i znaczny poziom organizacji społeczeństw z okresu WB I zamieszkujących obszar doliny Jeezrel i jej okolicy. Bet Shean, budynek z Stratum M3 m2 Budynek o powierzchni ok. 140 skonstruowany był z murów ceglanych bez fundamentów kamiennych (por. Fig. 7.92). Odsłonięta część założenia składała się z dwóch pomieszczeń po wschodniej stronie i z dużej sali znajdującej się po stronie zachodniej. Częściowo zachowane pozostałości dwóch dodatkowych pomieszczeń zostały odkryte na południe, ale ich związek z opisywanym budynkiem jest niepewny. Północno-zachodni mur zewnętrzny budynku posiadał łukowaty kształt. Wzdłuż niego biegła ulica. Fragmenty kolejnego kompleksu budynków z tego samego okresu zostały odkryta przez G. M. Fitzgeralda po zachodniej stronie ulicy wskazując na istnienie w tym miejscu gęstej zabudowy otoczonej ulicami (Mazar i Rotem 2009: 134). Główne wejście do budynku nie zostało odkryte, ale badacze zakładają, że mogło znajdować się na wschodniej ścianie (Fig. 7.93), prawdopodobnie otwierając się na północno-wschodnie pomieszczenie lub inne, jeszcze nieodkryte (Mazar i Rotem 2009: 135). Z sali nr 38041 w północno-wschodniej części budynku wejścia wiodły do pomieszczenia nr 38048 znajdującego się w części południowo-wschodniej oraz do Sali Głównej (nr 10018) (Mazar i Rotem 2009: 135). Oba wschodnie pomieszczenia posiadały tynkowane ściany i klepiska. W północnym pomieszczeniu (nr 38041) o wewnętrznych wymiarach 3.20 x 3.50 m, znajdowała się platforma skonstruowana z cegieł mułowych. Dwa z narożników platformy były zaokrąglone (rogi NW i SE). Być może była to platforma tworząca podium, na którym trzymano naczynia z płynami lub pożywieniem (Mazar i Rotem 2009: 135). W pobliżu 216

platformy odkryto warstwę spalenizny i dwa kompletne naczynia szerokootworowe (typu holemouth jar). Jedno z nich zawierało spalone ziarna soczewicy. W opisywanym pomieszczeniu odkryto także trzy niewielkie bazaltowe i wapienne ciężarki pierścieniowate (Mazar i Rotem 2009: 135). Pomieszczenie południowe było większe. Jego wewnętrzne wymiary wynosiły 3.50 x 5.30 m, (ok 18.5 m2). Przy jego południowej ścianie biegła ława. W pomieszczeniu odkryto relatywnie mało ceramiki, ale za to znaleziono tam czteronożną bazaltową misę, fragment siekiery miedzianej, oraz duży fragment pitosu z znakiem garncarskim w formie pentagramu (Mazar i Rotem 2009: 135). Sala Główna (10018) o wymiarach wewnętrznych 6.5 x 8 m była dostępna z pomieszczenia północno-wschodniego poprzez wąskie przejście. Podłoga w tej sali była powleczona brązowym glinianym tynkiem. Taki sam tynk pokrywał ściany w całym pomieszczeniu. Ławy z ubitej ziemi przylegały do ściany południowej i do południowej części ściany zachodniej. W północno-wschodnim narożniku pomieszczenia znajdowała się kolejna ceglana platforma z zaokrąglonymi narożnikami. W Sali Głównej stało 14 filarów, których bazy wykonano z płaskich nieopracowanych kamieni. Były one ułożone w trzech rzędach po cztery oraz jednym rzędzie składającym się tylko z dwóch baz. Odległości pomiędzy centralnymi częściami baz filarów wahają się od 1.8 do 2.2 m pomiędzy rzędami na osi E – W, a na osi N – S od 2 do 2.3 m. W niektórych przypadkach, dołki posłupowe po filarach (o średnicy ok. 30 cm) były zachowane w tynkowanej podłodze i na ławie powyżej. Może to wskazywać, że kamienne bazy filarów były najpierw kładzione z drewnianymi filarami, a dopiero następnie tynkowano podłogę oraz konstruowano ławy z ubitej ziemi (Mazar i Rotem 2009: 135). Na platformie w Sali Głównej odkryto bochenkowate wydłużone bazaltowe żarno oraz rozcieracz (Mazar i Rotem 2009: 136). Zdaniem odkrywców (Mazar i Rotem 2009: 136) ten rodzaj podniesionej instalacji żarnowej jest jak do tej pory unikalny dla okresu WB I i prawdopodobnie wymagał nieco zgiętej, stojącej postawy przy pracy. Dwie wąskie ściany z cegły mułowej (szerokie na 22 i 35 cm) zostały wbudowane pomiędzy trzema wewnętrznymi bazami filarów, tworząc tym samym zamkniętą przestrzeń wewnątrz głównej hali. Odkryte tam naczynia zawierały spalone ziarna zbóż i soczewicy (Mazar i Rotem 2009: 136). Badacze budynku z Beth Shean sugerują, że drewniane filary wspierały drugie piętro. Podstawą hipotezy jest gruba warstwa rumoszu destrukcyjnego (ok. 1.2 m) na podłodze w Sali Głównej. Odpowiadająca tej fazie warstwa w sąsiednim pomieszczeniu była o wiele cieńsza. Nie ulega wątpliwości, że budynek zniszczył duży pożar. W Sali Głównej w warstwie destrukcji znajdowały się wypalone cegły mułowe ze śladami palców, kawałki przepalonego tynku z odbitymi negatywami trzciny 217

(prawdopodobnie ze stropu pomieszczenia) oraz przepalone belki (Mazar i Rotem 2009: 136). Liczne były tam także fragmenty ceramiki (statystycznie około 125 naczyń). Kilka niemal całych naczyń zostało odkrytych in situ pomiędzy ściankami działowymi w środkowej części Sali Głównej. Zakłada się (Mazar i Rotem 2009: 136), że wiele naczyń spadło z górnego piętra rozbijając się. W omawianej warstwie odkryto także zwęglone nasiona soczewicy i zbóż, które najprawdopodobniej były przechowywane w naczyniach ceramicznych, chociaż mogły być też przechowywane w pojemnikach z materiałów, które się nie zachowały (Mazar i Rotem 2009: 136). Budynek z Stratum M3 w Beth Shean z pewnością posiada cechy nie spotykane w regularnej zabudowie osadniczej okresu WB I: podwyższone platformy wewnątrz budynku czy liczne filary w jednym z pomieszczeń. Tynkowane ściany i podłogi oraz ławy biegnące wzdłuż ścian również były spotykane w obiektach interpretowanych jako kultowe w Chalkolicie i WB I. Nie widać tu jednak elementów tak monumentalnych jak w przypadku świątyni z Megiddo. Budynek zajmował powierzchnie około 195 m2 , czyli znacznie mniejszą od tego w Megido, a grubość murów nie przekraczała 85 cm. Wciąż jednak jest to budynek znacznie większy od innych przykładów architektury osadniczej WB I. Budynek prawdopodobnie miał drugie piętro, a więc i dodatkowe powierzchnie użytkowe (Mazar i Rotem 2009: 136). Jest możliwym, że budynek ten pełnił rolę kultową, jednak bardziej prawdopodobnie mógł pełnić role administracyjne i/lub redystrybucyjne. Wskazują na to znaczne zapasy zboża odkryte w licznych naczyniach zniszczonych w trakcie pożaru. Tel Erani, Budynek 7102 Budynek 7102 z Tel Erani często przywoływany w literaturze jako przejaw architektury o charakterze administracyjnym i/lub kultowym (Braun 2011: 237 – 274) został odkryty podczas wykopalisk S.Yeivina i A. Ciasci w latach 1959-60 (por. Ciasca 1962: 25, Fig. 1). To założenie o dużej powierzchni (ok. 320 m2) składało się z dwóch większych pomieszczeń, kilku mniejszych oraz dwóch podłużnych, które prawdopodobnie należy interpretować jako korytarze (por. Fig. 7.54, 7.94, 7.95). Pierwsze z większych pomieszczeń znajdowało się w południowo-wschodniej części założenia i zajmowało przestrzeń ok. 95 m2. Z uwagi na tak duże rozmiary oraz brak widocznych wewnętrznych elementów architektonicznych i instalacji często interpretowane jest jako dziedziniec (por. Ciasca 1962: 25, Karmowski 2016: 149). Jego południowo-wschodnia ściana biegła po łuku i miała ok. 16.3 m długości. Od strony wschodniej znajdowało się w niej wejście o szerokości 1.35 m wychodzące na ulicę biegnącą pomiędzy opisywanym założeniem i budynkiem 232. Kolejne duże pomieszczenie, o powierzchni ok. 105 218

m2, zlokalizowane było w północno-zachodniej części założenia . Miało ono kształt prostokąta i wg. planu Yeivina zamieszczonego w raporcie dla Departamentu Starożytności Izraela znajdowało się w nim siedem skonstruowanych z cegieł mułowych baz pod filary. Struktury te były niemal kwadratowe w przekroju, o bokach ok. 90 cm. Ostatnio (Czarnowicz i Braun 2019) poddaje się w wątpliwość równoczasowość występowania wszystkich baz, wskazując na różnice	w	wysokościach	bezwzględnych	każdej	z nich.	Zakładając	jednoczesne funkcjonowanie wszystkich filarów, pomieszczenie w którym się znajdowały mogło pełnić specjalną funkcję. Do pomieszczenia z filarami prowadziło z dziedzińca wejście o szerokości ok. 1.95 m z zaznaczonym na planie Yeivina rodzajem progu (por. Kempinski, Gilead 1991: 169, Fig. 4.). Na planie opublikowanym przez A. Ciascę (1962: 25, Fig. 1) w opisywanym przejściu widać, że próg mógł składać się z kilku ułożonych na płasko kamieni (Fig. 7.94). Można też dostrzec, że od strony wewnętrznej po obu stronach wejścia znajdowały się mniejsze kamienie, być może jarzma drzwiowe (?). Jeden z nich zaznaczony jest również na późniejszej wersji planu opublikowanej przez A. Kempinskiego i I. Gileada (1991: 169, Fig 4). Trudno jednak wyłącznie na podstawie planów ustalić czy elementy te pochodzą z tej samej fazy co mury budynku 7102. Trzy niewielkie pomieszczenia przylegały do sali z filarami od strony południowo- zachodniej, jedno znajdowało się w południowo-zachodnim narożniku dziedzińca, a kolejne w północno-wschodniej części budynku (por. Fig. 7.54). W północno-wschodniej części założenia leżały też dwie wydłużone przestrzenie, prawdopodobnie korytarze, biegnące na osi wschód – zachód. Wejścia do obydwu prowadziły od strony ulicy znajdującej się pomiędzy budynkami 7102 i 232. Korytarz północny miał długość 6.30 m i szerokość 2.40 m, a wejście do niego 70 cm szerokości. Na końcu korytarza znajdowało się jedno z wyżej opisanych niewielkich pomieszczeń, o niemal kwadratowym kształcie z ścianami długości 2.50 m. Korytarz południowy przylegał do korytarza północnego. Był od niego dłuższy (10.40 m), ale zwężał się w kierunku zachodnim, z szerokości 2.25 m do 1.30 m w miejscu, w którym przylega do opisanego wyżej kwadratowego pomieszczenia. Wejście do korytarza południowego od strony ulicy było nieco szersze niż w korytarzu północnym (ok. 1.05 m). Niestety na planach nie widać żadnych wejść, do mniejszych pomieszczeń. Budynek 7102 z Tel Erani z pewnością posiada cechy wyróżniającego go spośród pozostałych przykładów zabudowy osadniczej okresu WB I. To założenie znacznych rozmiarów z przestrzeniami o zarówno dużej powierzchni mogącymi pełnić role reprezentatywne i/lub kultowe (pomieszczenie z filarami, dziedziniec), jak i mniejszymi pomieszczeniami mogącymi pełnić innego rodzaju funkcje, np. 219

magazynowe. Z pewnością istotnym elementem są platformy z cegieł mułowych odkryte w dużej sali, które mogły służyć jako bazy filarów lub też są pozostałością dolnych części takich filarów. Jak mogliśmy zauważyć w architekturze Świątyni z Megiddo oraz w budynku z Beth Shean sale kolumnowe mogły pełnić istotną rolę w życiu religijnym i politycznym społeczeństw z okresu WB I w południowym Lewancie. Należy podkreślić jednak, że układ stratygraficzny budynku 7102 nie został dobrze opisany w wydanych publikacjach i budzi wątpliwości (por. Czarnowicz i Braun 2019). Przede wszystkim brak pewności czy ceglane platformy funkcjonowały w tym samym czasie, a co za tym idzie czy w założeniu w ogóle istniało coś w rodzaju sali kolumnowej. Hartuv, pomieszczenie 152 Określane przez jego odkrywców mianem „sanktuarium” pomieszczenie nr 152 z Hartuv (por. Fig. 7.72, 7.96) z pewnością jest najbardziej interesującym elementem całego kompleksu (Mazar i de Miroschedji 1996: 7). To pomieszczenie typu broad room o szerokości ok. 5.8 m i długości ok. 15 m. Jego mury są grubsze od innych (ok. 1.10 m). Wejście (ok. 1.20 m szer.) prowadzące do pomieszczenia znajdowało się w jego północnej ścianie, nieco na wschód od zakładanej przez jej badaczy centralnej osi budynku (Mazar i de Miroschedji 1996: 7). Jak twierdzą Mazar i Miroschedji częściowo zachował się zachodni węgar w odrzwiach tego wejścia – wydłużony kamień przylegający na całej szerokości do muru (Mazar i de Miroschedji 1996: 7, por. fig. 7). Linia ułożona z nieopracowanych kamieni znajdująca się wewnątrz pomieszczenia na podłodze w pobliżu wejścia interpretowana jest jako stopień prowadzący do wnętrza pomieszczenia (Mazar i de Miroschedji 1996: 7). Podłogę pomieszczenia stanowiło klepisko z widocznymi w niektórych miejscach zgrupowaniami niewielkich kamieni polnych. Pięć płaskich kamieni ułożonych na podłodze w linii biegnącej przez środek pomieszczenia równolegle do jego dłuższych ścian, stanowiło najprawdopodobniej bazy dla drewnianych filarów	lub kolumn	wspierających	zadaszenie	(Fig. 7.96). Odległości	pomiędzy poszczególnymi kamieniami są dość regularne, ale z pewnością nie są tak równe jak w przypadku Świątyni z Megiddo. Najbardziej zachodni kamień został opracowany w sposób nadający mu kwadratowy kształt. Kolejny, znajdujący się na wschód od poprzedniego, również nosił ślady obróbki, ale był wydłużony. Pozostałe były mniejsze i nie nosiły śladów opracowania (Mazar i de Miroschedji 1996: 7). Odległość pomiędzy bazami znajdującymi się najbliżej wejścia jest większa. Zabieg ten prawdopodobnie miał na celu uniknięcie umiejscowienia jednego z filarów na linii wejścia do pomieszczenia. Zdecydowanie najbardziej 220

interesującym elementem jest rząd opracowanych ortostatów, ustawionych wewnątrz pomieszczenia, wzdłuż jego południowej ściany. Łącznie zachowało się dziewięć z nich wciąż stojących w linii ( Fig 7.96 – 7.98) oraz dziesiąty, który został reużyty w konstrukcji narożnika późniejszego muru. Według A. Mazara i P. de Miroschedjiego (1996: 9) znajdowało się tam więcej takich kamieni, szczególnie po wschodniej części muru. Dodają, że późniejszy okrągły budynek z Stratum I, także zawierał kamienie, które najprawdopodobniej zostały wyciągnięte z rzędu ortostatów w pom. 152. Niektóre z nich wznosiły się ponad 1 m nad poziomem podłogi pomieszczenia, jednak całkowita wysokość ortostatów pozostaje nieznana ponieważ nie odkryto ich dolnych części. Ich szerokość waha się od 25 do 50 cm. Widać, że zostały uważnie wyselekcjonowane spośród naturalnych płyt kamiennych. Niektóre z nich były opracowane: ich powierzchnie zostały wygładzone, a narożniki zaokrąglone. Przynajmniej dwóm z nich nadano prostokątny kształt. Poniżej trzech przylegających do siebie ortostatów odkryto wąską ławę zbudowaną z małych kamieni. Na podłodze poniżej oraz przy niektórych murach odkryto popioły oraz przepalone kości zwierzęce (Mazar i de Miroschedji 1996: 9). Elementy znajdujące się w pomieszczeniu 152, takie jak ławy czy rząd kolumn spotykane są zarówno w architekturze o przeznaczeniu interpretowanym jako kultowe, jak i regularnej zabudowie osadniczej. Jedynie ortostaty są elementem spotykanym rzadko i w tym regionie posiadają analogie tylko do budynków nr 4000 i 6000 z Ptory (por. Milevski i Baumgarten 2008: 613). Jednak sama ich obecność nie skłoniła badaczy tych budynków do określenia ich mianem sanktuariów. Zakładając, że powierzchnia pomieszczenia nr 152 z Hartuv wynosiła ok. 90 m2 należy przyznać, że także jego wielkość nie jest imponująca w porównaniu z wyżej przytoczonymi przykładami. Istnieje możliwość, że zarówno budynek z Hartuv jak i budynki z Ptora pełniły jakiegoś rodzaju funkcje kultowe i/lub administracyjne (np. rodzaj kaplicy), jednak na podstawie obecnie dostępnych danych hipoteza ta nie posiada solidnych podstaw. „Świątynia Węży” z Jabal Mutawwaq Budynek nr 76 z Jabal al Mutawwaq (Fig. 7.99) często określany mianem „świątyni” wydaje się nie posiadać żadnych elementów architektonicznych uprawniających do interpretowania go jako założenia kultowego i/lub administracyjnego. Nazwa budynku została stworzona na podstawie odkrycia we wnętrzu budynku naczyń z plastyczną aplikacją w formie węża (Fernández-Tresguerres 2006: 55 – 56). Jest to budynek o długości 12,67 m, o nieznacznie zaokrąglonych węższych bokach. Choć nie jest to widoczne na opublikowanym planie, J. Fernandez-Tresguerres (2005c: 44) pisze, że budynek miał dwa wejścia, po jednym na każdej 221

długiej ścianie. Jedno miało prowadzić na dziedziniec, a drugie na otwartą przestrzeń i do kolejnego budynku znajdującego się za nim. Wewnątrz odkryto instalacje kamienne i młotki kamienne noszące ślady intensywnego używania (Fernandez-Tresguerres 2005c). Układ budynku nr 76 i 75 wraz z dziedzińcem pomiędzy nimi przypomina raczej plan domostwa z otwartą przestrzenią gospodarczą lub zagrodą dla zwierząt. Przywodzi na myśl zabudowę mieszkalną z okresu Chalkolitu lub znajdujące się w oddaleniu od pozostałych domostwa z okresu WB I na stanowisku WF 100 z Wadi Feynan. Dodatkowo wątpliwości budzi jego umiejscowienie w strukturze pozostałej zabudowy stanowiska związane z niekonsekwencjami w datowaniu o których wspominaliśmy wcześniej (por. str. 172). Należałoby rozważyć możliwość, że założenie to jest późniejsze niż funkcjonująca tam w okresie WB IA osada. 222

8. Procesy urbanizacyjne w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie i południowym Lewancie widoczne na podstawie zabytków architektury osadniczej Zabytki	architektury	opisane	w	wcześniejszych	rozdziałach	zostaną	poniżej przeanalizowane w	ramach sześciu kategorii zabudowy osadniczej, zarejestrowanych na przedstawionych stanowiskach z północnego Egiptu i południowego Lewantu: - Domostwa i przestrzenie mieszkalne - Drogi, ulice i ścieżki wewnątrz osad - Mury obwodowe i ogrodzenia odkrywane w osadach - Instalacje i przestrzenie gospodarcze - Obiekty hydrotechniczne - Architektura o charakterze kultowym i/lub administracyjnym Analizowane będą również rozmiary stanowisk, które w niektórych przypadkach mogą umożliwić względne określenie wielkości danej osady. Analiza posiada podobny układ w jakim w wcześniejszych rozdziałach prezentowano materiał. Uwzględniono podział na regiony oraz porządek chronologiczny w obrębie każdej z kategorii. Analizowane kategorie zabudowy mogą świadczyć o czynnikach powiązanych z urbanizacją takich jak: wzrost populacji, rozwój działania strategicznego, rozwój gospodarki i handlu oraz instytucjonalizacja władzy. Domostwa i przestrzenie mieszkalne w północnym Egipcie Synaj Na podstawie obecnego stanu badań trudno określić czy na obszarze Synaju w drugiej połowie 4 tys. p.n.e. występowały stałe domostwa. Podczas rekonesansu E. Orena (1973) odkryto jedynie nieliczne ślady po zerodowanych cegłach mułowych, sugerujących istnienie jakiegoś budownictwa. Brak pozostałości trwalszych struktur osadniczych może wskazywać na tymczasowy rodzaj przestrzeni mieszkalnych, funkcjonujących na obszarach obozowisk. 223

Mogły być to proste, przenośne schronienia skonstruowane z materiałów organicznych takich jak skóry, maty i elementy drewniane z okazjonalnym użyciem cegły mułowej lub pisé. Konstrukcje te prawdopodobnie były wznoszone przez podróżujących szlakiem handlowym pomiędzy Egiptem i Lewantem. Wschodnia Delta Nilu W wschodniej Delcie Nilu odkryto liczne przykłady struktur mieszkalnych datowanych na 4 tys. p.n.e. Większość pochodzi z końcówki tego okresu, jednak w celu poprawnego przedstawienia ewolucji tych form należy odnieść się także do wcześniejszych z początkowego stadium rozwoju kultury dolnoegipskiej. Wczesna faza kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada I) Na podstawie obecnego stanu badań można przypuszczać, że w wschodniej Delcie Nilu w okresie współczesnym Nagada I dominowała prosta zabudowa z materiałów organicznych. Jedyny przykład domostwa z tego okresu odkryto w Tell el-Samara (Guyot 2016: 11). Miało ono wyraźną konstrukcję półziemiankową i było niewielkich rozmiarów (1.5 m średnicy). Konstrukcja prawdopodobnie pełniła funkcję schronienia dla jednej lub maksymalnie dwóch osób, zakładając że obszar zadaszonej przestrzeni mógł być nieco większy niż zarys samej jamy. Ponieważ jest to jedyna taka konstrukcja znana ze stanowiska nie można ocenić jej relacji z innymi strukturami mieszkalnymi. Niewielki obszar odsłoniętych w Tell el-Samara warstw z tego okresu (Fig 6.19, 6.20) uniemożliwia również założenie, że konstrukcje takie występowały w rozproszeniu. Wydaje się, że przestrzeń codziennych aktywności mieszkańców osad w okresie wczesnej kultury dolnoegipskiej była mocno związana z przestrzenią wykraczającą poza wnętrze prostego domostwa. Z racji swoich niewielkich rozmiarów, mogło ono służyć głównie jako miejsce do spania oraz schronienie przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Hipotezę tę mogą potwierdzać instalacje zasobowe znajdujące się poza półziemianką oraz brak paleniska w jej wnętrzu. 224

Środkowa i późna faza kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada II) Okres środkowej i późnej fazy kultury dolnoegipskiej cechował się przede wszystkim rozwojem konstrukcji z materiałów organicznych. W warstwach archeologicznych licznym linią rowków bardzo często towarzyszyły dołki posłupowe, będące pozostałością po pionowych elementach drewnianych wykorzystywanych w konstrukcji domostw. Z okresu tego znamy jednak także nieliczne przykłady o konstrukcji półziemiankowej, podobne do struktury z Tell el-Samara. Pierwszym z nich jest obiekt odkryty w wykopie sondażowym C49 w Tell el- Farcha, datowany na okres współczesny Nagada II B-C (Chłodnicki i Ciałowicz 2000: 69 – 73). Jest on znacznie większy (średnica 3.5 m) od opisanego schronienia z Tell el-Samara. Wewnątrz znajdowało się palenisko i liczne fragmenty ceramiki. Świadczy to o wykorzystywaniu tej przestrzeni nie tylko jako miejsca do wypoczynku i schronienia, ale także do innych codziennych aktywności takich jak np. przygotowywanie posiłków. Większa powierzchnia struktury z pewnością ułatwiała dłuższe przebywanie wewnątrz. Niestety podobnie jak w przypadku Tell el-Samara struktura z Tell el-Farcha została odkryta w wykopie sondażowym o niewielkiej powierzchni, w związku z czym nie jest możliwa ocena rozplanowania przestrzennego tego typu domostw. Przykłady struktur półziemiankowych datowanych na okres współczesny Nagada IId są też te znane z Tell el-Iswid. Odkryto tam cztery jamy (Fig. 6.7: b, c) o średnicy 1.5 m każda znajdujące się w niewielkim oddaleniu od siebie (van den Brink et al. 1989: 61). Wszystkie wkopane były w 20 cm warstwę syltu, która była tam umieszczona celowo przed konstrukcją struktur półziemiankowych. Zabieg ten może świadczyć o zorganizowanym przedsięwzięciu grupy osób (być może rodziny) w celu przygotowania wspólnej przestrzeni mieszkalnej. Na zewnątrz jednej z jam odkryto dołki posłupowe tworzące rodzaj narożnika. Możliwe, że jest to pozostałość po osłonie przed wiatrem np. z mat plecionkowych rozciągniętych pomiędzy pionowo wbitymi w ziemię gałęziami. Biorąc pod uwagę nieduże odległości pomiędzy dołkami posłupowymi (ok. 15 cm) można również założyć, że dość ściśle przylegające do siebie słupki samodzielnie tworzyły rodzaj płotu lub ściany. Niezależnie od tego czy była to ściana czy ogrodzenie, zwiększało to powierzchnię mieszkalną struktury, ponieważ jama miała zaledwie 1.5 m średnicy. Zakładając, że dołki są pozostałością po ogrodzeniu należałoby zadać pytanie jaką funkcje tego typu bariera mogłaby pełnić? Być może miało to związek z osłoną domowników i znajdującego się wewnątrz paleniska przed wiatrem. Nie wyklucza to też funkcji ochrony sfery prywatnej wynikającej z poczucia własności. Zakładając, że pozostałe jamy także pełniły rolę mieszkalną, ich bliskość umożliwiałaby obserwację niedostatecznie 225

zakrytego wnętrza z pozostałych półziemianek lub z prowadzących do nich ścieżek. Z pewnością przestrzenie pomiędzy strukturami mieszkalnymi wciąż pełniły istotną rolę w codziennym funkcjonowaniu osady na co wskazują znajdujące się tam instalacje. Jak wyżej wspomniano okres środkowej i późnej fazy kultury dolnoegipskiej (współczesny Nagada II) charakteryzował się przede wszystkim konstrukcjami z materiałów organicznych. Struktury tego typu zostały odkryte w różnej skali w Tell el- Farcha, Tell el- Murra, Tell Samara oraz Tell el-Iswid. Największe i najbardziej złożone konstrukcje tego typu pochodzą z pierwszego z wymienionych stanowisk. Na pozostałych odkryto ich znacznie skromniejsze ślady. Należy mieć na uwadze, że dysproporcja ta przynajmniej w części wynika z stanu badań. Tell el-Farcha jest badana bez przerwy ponad 20 lat metodą wykopalisk szerokopłaszczyznowych, natomiast pozostałe stanowiska eksplorowane były w znacznie mniejszym zakresie zarówno przestrzennym jak i czasowym. W Tell el-Murra rowki odkryto jedynie w wykopach sondażowych (Bąk-Pryc 2018: 49). Trudno określić czy są one pozostałością po mieszkalnych konstrukcjach z materiałów organicznych. Możliwe, że obiekt 278 z wykopu S3B (Fig. 6.22) jest pozostałością fragmentu prostokątnego domu, podobnego do domostw odkrytych na Komie Centralnym w Tell el-Farcha (Fig. 6.33) lub innego rodzaju odgrodzeniem przestrzeni (np. zagrodą dla zwierząt). Podobny kształt ma obiekt z Tell el- Samara (Fig.6.20: 3) oraz niektóre nieco późniejsze struktury z Komu Wschodniego w Tell el- Farcha (Fig. 6.26). W Tell el-Murra odkryto również narożnik kolejnej budowli z jamą od strony wewnętrznej. Wydaje się, że są to obiekty równoczasowe i jama funkcjonowała wewnątrz konstrukcji o ścianach z drewna i plecionki. Jama mogła mieć funkcję zasobową, bądź zawierać naczynie o takim charakterze. Jest więc bardzo prawdopodobnym, że omawiany obiekt (Fig. 6.23) był domem. W Tell el-Samara oprócz dwóch konstrukcji z materiałów organicznych: pierwszej (Fig. 6.20: 3) podobnej do obiektu 278 z Tell el-Mura oraz drugiej stanowiącej niezbyt czytelną konstrukcję, prawdopodobnie wielokrotnie przebudowywaną (Fig. 6.20: 2) odkryto także fragment większej budowli. Wszystkie datowane są na okres współczesny Nagada II a-d (Guyot 2016: 11), a odkrywca zakłada, że rowki (ok. 50 cm szer.) z wypełniskiem z mułu tworzące tę strukturę, stanowią pozostałość po murze o konstrukcji pisé (Fig. 6.20: 3, 4). W tym wypadku obiekt ten mógłby stanowić pozostałość średniej wielkości domostwa lub wyznaczonej strefy (służącej np. do celów gospodarczych). Ponieważ na innych współczesnych stanowiskach nie są znane budowle wznoszone w tej technice byłby to wyjątkowy przypadek. Z Komu Wschodniego w Tell el-Farcha pochodzi przykład, przemawiający raczej za interpretacją takich struktur jako ogrodzeń. W schyłkowym okresie 226

funkcjonowania kultury dolnoegipskiej podobnej szerokości obiekt dzielił tam fragment osady na dwie części (Fig. 6.26). Wszystkie pozostałe konstrukcje z okresu współczesnego Nagada II we wschodniej Delcie pochodzą z Tell el-Farcha. Biorąc pod uwagę ich zagęszczenie w poszczególnych obszarach stanowiska, układ oraz rozmiary, wydaje się, że stanowią pozostałości zorganizowanej zabudowy mieszkalnej funkcjonującej w obrębie jednej dużej osady. Wśród konstrukcji mieszkalnych z tego stanowiska możemy wyróżnić niewielkie o powierzchni ok. 14 m2. Były to prostokątne domostwa z obszaru osiedla na Komie Centralnym (Fig. 6.33). Średnie takie jak obiekt W96-98 z Komu Zachodniego (Fig. 6.40) o powierzchni 24 w starszej fazie architektonicznej i o powierzchni nawet ok 44 w fazie młodszej oraz duże założenia o rozmiarach znacznie przewyższających pozostałe przykłady zabudowy z tego okresu. Tzw. Rezydencja Dolnoegipska z Komu Centralnego zajmowała powierzchnię co najmniej 500 (Fig. 6.32). W ostatnich latach odkryto także część kolejnej konstrukcji o prawdopodobnie podobnych rozmiarach, która znajdowała się w pobliżu Rezydencji (Fig. 6.34). Wszystkie wymienione konstrukcje manifestują się w warstwach archeologicznych w formie licznych rowków przecinających się pod kątem prostym i towarzyszących im dołków posłupowych. W ich układzie, pomimo licznych nakładających się na siebie obiektów, często widoczne są zarysy regularnych kształtów. Duża ilość i zagęszczenie tego typu śladów może świadczyć o licznych reorganizacjach i naprawach poszczególnych struktur (M. Correas- Amador 2017: 78, Karmowski 2018: 74). W związku z tym trudno z całą pewnością stwierdzić, jak dokładnie wyglądał układ konkretnych konstrukcji w danym czasie. Tak intensywne zagęszczenie śladów należy traktować raczej jako rodzaj palimpsestu, w którym jednocześnie widoczne są pozostałość wielu faz przebudowy i reorganizacji przestrzeni. W możliwych do odczytania układach zabudowy uwagę zwracają różnice w wielkości poszczególnych typów budynków oraz czytelne podziały przestrzeni widoczne w każdym z odcinków wykopaliskowych na których odkryto zabudowę kultury dolnoegipskiej (Fig. 6.26, 6.30, 6.32, 6.39, 6.41). Różnice wielkości mogły wynikać ze stopnia zamożności właścicieli i ich pozycji społecznej lub funkcji pełnionych przez konkretny budynek, bo nie każdy musiał być domostwem. Biorąc pod uwagę podobny inwentarz odnajdowany w poszczególnych strukturach wewnątrz osad oraz brak zróżnicowania wyposażenia grobowego (Mączyńska 2013: 90 – 100), mogłoby się wydawać, że kultura dolnoegipska posiadała charakter egalitarny. Niestety bez znajomości systemu społecznego tej kultury nie jesteśmy w stanie ocenić czy m2 m2 m2 poszczególne przedsięwzięcia architektoniczne przeprowadzane były w ramach 227

poszczególnych rodzin, rodów czy całych osad respektujących jakiś rodzaj władzy. Trudno też w związku z tym ocenić czy istnieje zależność pomiędzy wielkością poszczególnych budynków, a poziomem zamożności ich właściciela (lub wielu właścicieli). Na obecnym stanie badań nie można nawet definitywnie wykluczyć hipotezy, że w społecznościach dolnoegipskich domostwa funkcjonowały na zasadzie współwłasności i współdzielenia przez wszystkich mieszkańców. Należy zaznaczyć jednak, że przy znajomości dalszych etapów rozwoju osadnictwa z Delty Nilu, wydaje się to mało prawdopodobne. Występowanie konstrukcji o znacznie większych od pozostałych rozmiarach, może wskazywać na różnice w możliwościach pozyskiwania siły roboczej i materiałów budowlanych, co pośrednio może sugerować poziom władzy. W przypadku Rezydencji Dolnoegipskiej dodatkowym dowodem wskazującym na funkcję inną niż mieszkalna mogą być odnalezione wewnątrz przedmioty takie jak paciorki ze złota i kamieni półszlachetnych oraz głowice maczug (M. Chłodnicki i M. Geming 2012: 94, 96 – 97). Nie wyklucza to jednak możliwości, że budynek ten był przez kogoś zamieszkany (np. przez osobę o wyższym statusie społecznym). W okresie współczesnym Nagada IIC, w drugiej fazie architektonicznej Rezydencji Dolnoegipskiej wprowadzono budownictwo z cegły mułowej. Zabudowa osadnicza z Komu Wschodniego wciąż wykorzystywała wyłącznie konstrukcje z materiałów organicznych. Wydaje się, że jest to kolejny dowód na wyjątkowy charakter budynku z Komu Centralnego. Podkreśla to również różnice wewnątrz osady i podważa hipotezę egalitaryzmu społeczności tej kultury. Obszar osady dolnoegipskiej z Komu Wschodniego posiadał bardziej czytelny układ niż ten opisany powyżej z Komu Centralnego. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że osadnictwo w tym miejscu pojawiło się dość późno i funkcjonowało stosunkowo krótko przed całkowitym wprowadzeniem cegły mułowej jako ogólnodostępnego budulca. Należy pamiętać jednak, że obszar odsłoniętych zabudowań jest o wiele mniejszy niż w przypadku Komu Centralnego. W świetle obecnie dostępnych informacji ten fragment zabudowy może być dowodem na przyrastający z czasem obszar zajmowany przez osadę. Okres Nagada III Zakłada się, że od okresu Nagada III możemy mówić o jedności kulturowej na terenach całego Egiptu. Kultura dolnoegipska została zasymilowana przez kulturę Nagada w efekcie długotrwałego procesu o najprawdopodobniej pokojowym charakterze w oparciu o ścisłe kontakty handlowe i polityczne (Ciałowicz 1999). Począwszy od przełomu okresów Nagada 228

IID2/Nagada IIIA w osadnictwie wschodniej Delty Nilu występują już wyłącznie zabudowania z cegły mułowej. Niekiedy tylko towarzyszą im struktury z materiałów organicznych jak w domostwie z Tell Ibrahim Awad, przy którym odkryto serię dołków posłupowych (van den Brink 1992: 52) mogących stanowić pozostałość po rodzaju płotu lub podcieni. Regularnie przebiegające mury łączą się najczęściej pod kątem prostym, choć widoczne są odstępstwa od tej reguły jak w Tell el-Iswid i Tell el-Farcha (Fig. 6.14, 6.17, 6.43, 6.47, 6.56, 6.61). Zabudowa w osadach jest jeszcze bardziej skoncentrowana i tworzone były zwarte zgrupowania pomieszczeń, które często trudno przypisać do poszczególnych domostw. Niekiedy jest to możliwe jak w przypadku drugiej fazy architektonicznej z okresu Nagada IIIA/B z Komu Centralnego w Tell el- Farcha (Fig. 6.61), w której szeroka niezabudowana przestrzeń pozwala rozróżnić dwa kompleksy zabudowy. Rozmiary pomieszczeń funkcjonujących w kompleksach budowlanych są bardzo zróżnicowane. Występują zarówno niewielkie pomieszczenia, o wymiarach nawet tylko 1.5 x 1.5 m (por. Fig. 6.43, 6.57) jak i bardzo duże mierzące np. 14 x 3 m (Fig. 6.47: 213). Te najmniejsze mogły pełnić role magazynowe wewnątrz domostw lub stanowić rodzaj przedsionków. Jest też możliwe, że mury niektórych z nich w rzeczywistości są pozostałością po trudnych do rozpoznania elementach takich jak ławy, lady, półki z cegieł mułowych lub rodzaj schodów umożliwiających wejście na dach lub kolejne piętro. W zabudowie osadniczej okresu Nagada III wyróżniają się także dziedzińce z różnego rodzaju instalacjami. Dziedzińce często przyjmowały formę regularnych, dość dużych prostokątnych przestrzeni (np. Fig. 6.57, 6.58), na których lokowano np. piece czy paleniska. Niektóre przyjmowały formę mniej regularnych obszarów wewnątrz zabudowy tak jak miało to miejsce na Komie Wschodnim w Tell el-Farcha ( Fig. 6.43, 6.46, 6.47). Nie zawsze istnieje możliwość odróżnienia potencjalnego dziedzińca od zadaszonego pomieszczenia. Niekiedy funkcje niektórych pomieszczeń zmieniały się w czasie. Pierwotnie mogły pełnić rolę dziedzińca, a po zadaszeniu zyskiwały nową funkcję np. mieszkalną. W związku z tym interpretacja większych przestrzeni (bez widocznych śladów zadaszenia) jako dziedzińców wydaje się być bardziej bezpieczna. Nie wyklucza to jednak istnienia mniejszych niezadaszonych, ale ogrodzonych przestrzeni przydomowych, w których miały miejsce aktywności gospodarcze i produkcja pożywienia. Również większe i nieogrodzone przestrzenie pomiędzy układami zwartej zabudowy mogły pełnić rolę zarówno ciągów komunikacyjnych jak i przestrzeni wspólnej wykorzystywanej podobnie jak dziedzińce. Przykładem może być pusta przestrzeń znajdująca się pomiędzy układami zwartej zabudowy z okresu Nagada IIIA/B z Tell el-Farcha (por. Fig 6.61). W okresie Nagada IIIA i IIIB na szczególną uwagę zasługuje zabudowa osadnicza z Komu Wschodniego w Tell el-Farcha. Zarówno w okresie Nagada IIIA jak i Nagada IIIB 229

odkryto tam zabudowę wskazującą na funkcje mieszkalne. Oprócz obecności budynków interpretowanych jako domostwa znajdowały się tam ślady palenisk, pieców, jam śmietniskowych i liczne fragmenty ceramiki charakterystycznej dla warstw osadniczych. Cała ta zabudowa znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie monumentalnego grobowca-mastaby (ob. nr 10), funkcjonującego w okresie Nagada IIIA/B. Istnieje możliwość, że osiedle to było w jakiś sposób funkcjonalnie związane z wspomnianą strukturą funeralną, stanowiąc część kompleksu grobowego (Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 185). Oprócz śladów typowych dla codziennych aktywności osadniczych w okresie Nagada IIIA funkcjonował tam budynek EN 279 w którym znajdowały się nagromadzone warstwy popiołów oraz duża ilość wyłącznie dolnych części naczyń typu L30 wg Petriego (Rozwadowski 2012: 44 – 46 ). Zagadkowy jest również budynek nr 128 (Fig. 6.54) z południowej części Komu Wschodniego. Zlokalizowany był w niedużej odległości od cmentarzyska, posiadał znaczne rozmiary (15 x 10 m), regularny plan oraz staranną konstrukcję z tynkiem pokrywającym zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne ściany (Fig. 6.53). Istnieje możliwość, że także ten budynek mógł być w jakiś sposób związany z cmentarzyskiem (Ciałowicz 2019a). W okresie Wczesnodynastycznym (Nagada IIIC) w wschodniej Delcie Nilu możemy zauważyć dalszy wzrost gęstości zabudowy przy jednoczesnej kontynuacji wyżej opisanych trendów. W architekturze wciąż dominują prostokątne konstrukcje z cegły mułowej przy współwystępujących mniej licznych murach zakrzywionych. Na stanowisku Tell el-Iswid w jednym z wykopów odnotowano aż 4 fazy architektoniczne (Fig. 6.15 – 6.18). Układ zabudowy w każdej z nich częściowo ulegał zmianie, co może świadczyć o dużej aktywności osadniczej. Należy podkreślić, że konstrukcje z cegły mułowej trudniej jest przebudować niż konstrukcje z materiałów organicznych. Zachodnia Delta Nilu Wczesna faza kultury dolnoegipskiej (współczesna okresowi Nagada I) Z najstarszej fazy kultury dolnoegipskiej w zachodniej Delcie Nilu dotychczas nie odkryto żadnych czytelnych pozostałości po obiektach mieszkalnych. W Sais na niewielkiej przestrzeni (5 x 5 m) okryto warstwy kulturowe, w których znajdowały się przepalenia oraz nieregularne jamy (Fig. 6.74). Ślady te świadczą jedynie o istnieniu w tym okresie jakiejś aktywności osadniczej. Niestety niewielki zakres przestrzenny oraz brak wyraźnych śladów struktur, które można by interpretować jako mieszkalne uniemożliwia dalszą interpretację. 230

Środkowa i późna faza kultury dolnoegipskiej (współczesna okresowi Nagada II) Osadnictwo z okresu współczesnego Nagada II w zachodniej Delcie Nilu znane jest z dwóch stanowisk: Sais oraz Buto. Odkrycia z Sais podobnie jak w przypadku poprzedniego okresu ograniczone są jedynie do niewielkiej przestrzeni. W jednym z wykopów sondażowych odkryto niezbyt czytelne pozostałości warstw osadniczych kultury dolnoegipskiej (z okresu współczesnego Nagada II a-b) spośród których wyróżniał się jeden obiekt – warstwa szarej gliny. Wg P. Wilson i G. Gilberta (2012: 28) jest to pozostałość po platformie lub murze (Fig. 6.75). Trudno jednak określić pierwotną funkcję tej struktury. Towarzyszące jej nieregularnie rozmieszczone dołki posłupowe oraz jamy świadczą jedynie o jakiegoś rodzaju aktywności osadniczej. W wykopie nr 3 natrafiono na kolejny dołek posłupowy oraz „częściowo wypalony wczesny rodzaj cegły” (Wilson et al. 2002: 88, 2006a: 86 – 88). Podobne elementy struktur mieszkalnych znane są w zdecydowanie większej ilości z Wschodniej Delty. W Tell el-Fara’in (Buto) z drugiej fazy stanowiska datowanej na okres współczesny Nagada II a-d znane są liczne przykłady jam, dołków posłupowych oraz palenisk. Dołki wewnątrz zawierały pokruszoną ceramikę oraz warstwę gliny. Taki zabieg mógł dodatkowo wzmocnić stabilizację pionowych słupów w konstrukcjach plecionkowych. Interpretacja T. von der Waya (1997: 65 – 68) zakładająca, że dołki są pozostałościami konstrukcji słupowych z matami z trzciny i papirusu oblepionych mułem wydaje się właściwa. Brakuje jednak wskazania konkretnych układów dołków mogących stanowić pozostałość po obiekcie mieszkalnym. Nie odnotowano także ewentualnych śladów polepy, które niekiedy spotykane są w warstwach kultury dolnoegipskiej jak np. w Tell el- Farcha. W Buto z tego okresu znane są także D-kształtne fragmenty wypalonej gliny o wymiarach 30 x 7 x 8 cm (von der Way 1997: 73 – 74). Choć należy intepretować je jako cegły wykorzystywane w instalacjach browarnych, to mogły być także ponownie wykorzystane w innych konstrukcjach. Potwierdzają to przykłady znane z wschodniej Delty Nilu. Pomimo zdecydowanie mniej licznych przykładów elementów architektury mieszkalnej z zachodniej Delty wydaje się, że były one bardzo podobne do tych znanych z wschodniej części. Uwagę zwraca brak śladów po konstrukcjach z materiałów organicznych manifestujących się w postaci rowków. Trzeba jednak mieć na uwadze, że może wynikać on z obecnego stanu badań i niewielkiej liczby przebadanych stanowisk w tym obszarze. Trudno na jego podstawie wyciągać wnioski na temat ewentualnej różnicy w tempie rozwoju architektury. 231

Okres Nagada III W zachodniej Delcie Nilu z późnej fazy kultury dolnoegipskiej, współczesnej początkowi okresu Nagada IIIA, pozostałości architektury znane są tylko z Tell el-Fara’in (Buto). Odkryto tam pozostałości konstrukcji z materiałów organicznych manifestujące się w postaci licznych rowków. Konstrukcje te wydają się być bardzo podobne do tych znanych z terenów wschodniej Delty Nilu. W starszej fazie architektonicznej współczesnej okresowi Nagada IIIA1 w wykopie E18 funkcjonowało domostwo o prostokątnym kształcie i powierzchni ok 14 m2 (Fig. 6.62). Posiadało wymiary niemal identyczne jak domostwa kultury dolnoegipskiej z Komu Centralnego w Tell el-Farcha (Fig. 6.32, 6.33), choć te ostatnie posiadają wcześniejszą chronologię (Nagada IIB). Budynek ten prawdopodobnie był przeznaczony dla pojedynczej rodziny. Zapewne również obszar w pobliżu także był używany przez jego mieszkańców. Widoczne na nim instalacje mogą wskazywać na wykorzystywanie go w charakterze dziedzińca. W przeciwieństwie do konstrukcji z Tell el-Farcha w pobliżu struktury z Buto nie odkryto przykładów podobnej architektury, co może świadczyć o niższej gęstości zasiedlenia. Zagęszczenie konstrukcji z materiałów organicznych widoczne jest dopiero w drugiej fazie architektonicznej, również związanej z kulturą dolnoegipską i datowanej na okres współczesny Nagada IIIA. Dopiero ten układ może być w pełni porównany z współczesną Nagada IIB-C dolnoegipską zabudową z Komu Centralnego w Tell el-Farcha (Fig. 6.63, 6.32). Wydaje się, że w Buto pojawia się wówczas również podział przestrzeni osadniczej. Widoczny jest on w formie nieco szerszego rowka, który może być pozostałością po płocie lub ogrodzeniu z pisé dzielącym zabudowę na dwie części. Podobne obiekty znane są z stanowisk Tell el-Samara z okresu współczesnego Nagada II a-d (Fig. 6.20, 6.21) oraz Tell el-Farcha z okresu współczesnego Nagada IID1 (Fig. 6.26, 6.27). Analogicznie do układu zabudowy z Tell el- Farcha podział drugiej fazy osiedla dolnoegipskiego z Buto wydaje się mieć związek z funkcją wydzielonych obszarów. Część północna najprawdopodobniej pełniła rolę obszaru mieszkalnego. Trudno wyróżnić poszczególne domostwa wśród przecinających się rowków. Możliwe, że składały się one wtedy z większej ilości pomieszczeń o mniejszych niż w poprzedniej fazie rozmiarach. Część południowa z uwagi na znajdujące się w niej instalacje interpretowana jest jako obszar o funkcji gospodarczej. Warto zauważyć, że schyłek funkcjonowania charakterystycznej dla kultury dolnoegipskiej architektury na stanowiskach Tell el-Farcha i Buto zauważany jest w podobnym czasie. W Tell el- Farcha był to okres współczesny Nagada IID1 podczas gdy w Buto Nagada IIIA1. Możliwe, że ta różnica w 232

chronologii związana była z późniejszym dotarciem wpływów kultury nagadyjskiej na obszar zachodniej Delty Nilu. Z okresu Nagada IIIA2 w Buto przetrwały fragmenty zabudowy odkrytej na odcinkach E14 i T IX (Fig. 6.65). Podstawowym materiałem konstrukcyjnym była tam już cegła mułowa. Identyczna orientacja budynków jak we wcześniejszych konstrukcjach na odcinku E18 może świadczyć o ciągłości przestrzennej i czasowej zabudowy na stanowisku od czasu kultury dolnoegipskiej aż po okres pojawienia się wyraźnych wpływów kultury Nagada. Podział przestrzeni jest również widoczny w starszej fazie architektonicznej osady z okresu Nagada IIIA2. W tym wypadku wyznaczony przez mur biegnący z wschodu na zachód. Ponownie wydzielone obszary wydają się spełniać inne funkcje. W części północnej zauważa się więcej pozostałości po obiektach typowo gospodarczych, podczas gdy część południowa posiada zabudowę o charakterze mieszkalnym składającą się z dwóch lub trzech niewielkich pomieszczeń. Część tej przestrzeni wykorzystywano prawdopodobnie jako rodzaj dziedzińca, na co mogą wskazywać ślady po znajdujących się tam niegdyś paleniskach lub piecach (Fig. 6.65). W młodszej fazie architektonicznej podział przestrzeni jest utrwalony. Obszar mieszkalny w części południowej ma jeszcze gęstszą zabudowę składająca się z serii prostokątnych pomieszczeń o wymiarach 2 x 3, 4 x 5 oraz 4 x 8 m. W niektórych z nich widoczne są krótkie sekcje murów (nieco poniżej 1 m długości). Trudno interpretować ich funkcję, ale wydaje się, że przy wykorzystaniu dodatkowych materiałów organicznych mogły służyć jako ławy czy półki. Począwszy od okresu Nagada IIIB w opisanym obszarze oraz odcinkach przyległych do niego zauważalne jest jeszcze większe zagęszczenie zabudowy na południe od muru działowego (Fig 6.68), który nadal oddzielał strefę mieszkalną od gospodarczej. W odróżnieniu od wcześniejszych faz, w tej widoczne są czytelne wejścia (ok 1 m szer.) do pomieszczeń. Jedno z nich, o niemal kwadratowym planie i dwóch wejściach na przeciwległych ścianach, sugeruje, że niektóre mogły pełnić rolę przedsionka. Podobnie datowany przykład pomieszczenia przejściowego znany jest też z Komu Centralnego w Tell el- Farcha (Fig. 6.55). W obu przypadkach wydaje się, że pomieszczenie znajdowało się zaraz przy wejściu do budynku. W Buto zlokalizowane było przy wejściu od strony uliczki biegnącej wzdłuż muru działowego, natomiast w Tell el-Farcha przy wejściu od strony dziedzińca. Przykłady te mogą być dowodem na starą genezę takich pomieszczeń, które spotykane są nawet w architekturze współczesnej. Strefa przejściowa pomiędzy wewnętrznymi pomieszczeniami domostwa, a obszarem na zewnątrz mogła pełnić wiele funkcji: mogło to być miejsce przyjmowania gości z zewnątrz dzięki czemu pełniło role strefy chroniącej prywatność, mogło 233

być to miejsce gdzie można zostawić różnego rodzaju narzędzia oraz zabrudzone przedmioty, sień mogła też częściowo pełnić funkcje gospodarcze i magazynowe. W związku z tym zaistnienie pomieszczenia tego typu w architekturze różnych okresów i kultur może być wynikiem konwergencji. Odkrywcy opisywanego układu zabudowy z Buto zakładają, że był to obszar należący do jednego większego gospodarstwa (Hartung et al. 2016: 82). Interpretacja ta wydaje się słuszna. Na planie widać szereg regularnych pomieszczeń oraz jeden lub dwa dziedzińce (Fig 6.68). Pomimo braku widocznych przejść pomiędzy wieloma z nich, ich układ wydaje się spójny. Podobne założenia mogły znajdować się w okresie Nagada IIIA/B na Komie Centralnym w Tell el-Farcha (Fig. 6.61). Należy dodać, że możliwość odkrycia przejść w reliktach architektury z cegły mułowej jest uzależniona od stanu jej zachowania i procesów postdepozycyjnych zachodzących w warstwach archeologicznych. Ponadto należy założyć, że w przejściach istniały progi z cegły mułowej, które w warstwach archeologicznych wyglądają tak samo jak fragment muru. Hipotezę tę wzmacniają analogie etnograficzne do współczesnych domostw z cegły mułowej z obszaru Delty Nilu (Karmowski 2013: 21, 42, 65 – 66) oraz odkryte w Tell el-Farcha progi z wypalonych cegieł browarnych (Fig. 6.55). Takie cegły były ponownie używane w architekturze osadniczej do różnych celów zastępując mułowe, w związku z tym można założyć, że istniały także progi z cegieł mułowych Prawdopodobnie musiały być one zabezpieczone od góry elementem drewnianym zapobiegającym kruszeniu cegły. W kolejnej fazie zabudowy z Buto datowanej na okres Nagada IIIC1/IIIC2 ponownie widać postępujące zagęszczenie układu budynków przy kontynuacji tej samej orientacji (Fig. 6.73). Pomieszczenia tej fazy wydają się mieć jeszcze bardziej ustandaryzowane wymiary i wyłącznie prostokątne plany. Pod względem wielkości można podzielić je na dwa typy: mniejsze o wielkości ok. 2.5 x 5.5 – 6 m oraz większe mierzący 3 x 7.5 – 8 m. Widoczne jest także kilka większych przestrzeni pełniących najprawdopodobniej rolę dziedzińców. Uwagę zwraca brak instalacji gospodarczych wewnątrz zabudowy. Kilka silosów znajdowało się w południowej części kompleksu za murem który mógł oddzielać obszar osiedla mieszkalnego od zorganizowanej strefy magazynowej. Strefa ta mogła być wykorzystywana przez większą ilość mieszkańców z wielu domostw. Jednak nawet przy założeniu zinstytucjonalizowanej dystrybucji zapasów takich jak zboże, brak instalacji kuchennych i magazynowych w poszczególnych domach wydaje się niezrozumiały. Możliwe, że jest to zapowiedź zmiany funkcji tego obszaru, który na przełomie I i II dyn. został przeobrażony i przeznaczony pod zabudowę kompleksu pałacowego. 234

Egipt Północny poza obszarem Delty Nilu Z tego obszaru znane jest niestety tylko jedno stanowisko na którym odkryto architekturę osadniczą – Maadi. Pozostałości zabudowy z tego stanowiska datowane są dość ogólnie na czas współczesny okresowi Nagada I – Nagada IIB/C. Łącznie odkryto 4 typy zabudowy mieszkalnej. Niestety określenie ich dokładnej chronologii na podstawie obecnego stanu badań wydaje się niemożliwe. Zdaniem U. Hartunga (2013: 186) obiekty te znajdują się w dość dużym oddaleniu względem siebie i prawdopodobnie nie tworzyły gęstej zabudowy. Architektura na planie owalnym (Fig. 6.77) może przypominać do pewnego stopnia konstrukcje szałasowe znane z Tell el-Samara (okres współczesny Nagada I, Fig. 6.19), Tell el-Farcha (okres współczesny Nagada IIB, Fig. 6.28, 6.29) i Tell el-Iswid (okres współczesny Nagada IId, Fig. 6.7: b, c). Są to dość prymitywne struktury i niekoniecznie musiały występować wyłącznie w najwcześniejszych fazach rozwoju kultury dolnoegipskiej. Powoduje to, że datowanie na podstawie typologii form architektonicznych nie jest bardziej precyzyjne niż chronologia uzyskana na podstawie analizy form ceramicznych. Prostokątne struktury rowkowe z Maadi przypominają konstrukcje mieszkalne z innych stanowisk kultury dolnoegipskiej np. z Tell el- Farcha (okres współczesny Nagada IIB, Fig. 6.32, 6.33) czy Buto (okres współczesny Nagada IIIA1, Fig. 6.62). Przykład z Maadi jest nieco krótszy (2.5 x 4.5 m), ale jego szerokość była podobna do przykładów z Tell el-Farcha (2.5 x 6.5 m) i Buto (3 x 7 m). Możliwe, że służył jako domostwo dla jednej lub dwóch osób. Na zewnątrz widoczne są kolejne rowki sugerujące rozszerzenie przestrzeni zajmowanej przez domostwo o należące do budynku podwórze (Fig. 6.78). Wewnątrz widoczna jest też instalacja składająca się z dwóch rowków przecinających się pod kątem prostym. Wydaje się że jest to bardziej pozostałość po elemencie wyposażenia wewnętrznego, niż po pionowej podporze dachu. Być może jest to ślad po podporze podtrzymującej rodzaj blatu/stolika z materiałów organicznych. Kolejne typy struktur mieszkalnych: głębokie konstrukcje podziemne oraz kamienna budowla z zaokrąglonymi narożnikami nie posiadają żadnych analogii z Egiptu. Struktury podziemne niekiedy porównywane są do chalkolitycznych konstrukcji znanych z kultury Berszewa, jednak w porównaniu z nimi są niewielkie i zdecydowanie mniej złożone. Istotniejsze jest, że pojawiają się w nich najstarsze jak dotąd znane z Egiptu cegły mułowe (Karmowski 2018: 75 – 76). Budowle te były wyposażone w schodki, które mogły być wyłożone kamieniami (Hoffman 1979: 201 – 202). Wskazuje to na możliwość bardzo wczesnego występowania tego elementu architektonicznego. Liczne dołki posłupowe odkryte w podziemnych konstrukcjach świadczą o ich zadaszeniu. Wydłużony korytarz w konstrukcji podziemnej odkrytej przez 235

zespół U. Hartunga (2004: 343 – 350) jest najprawdopodobniej efektem próby rozwiązania problemu osypywania się schodów (np. związanego z wnoszeniem i wynoszeniem cięższych przedmiotów takich jak duże naczynia zasobowe ze znajdującego się poniżej poziomu gruntu domostwa). W strukturach podziemnych odkryto ogniska, które poza możliwością przygotowywania pożywienia z pewnością pozwalały ogrzać wnętrze w okresach niższych temperatur. Ostatni typ zabudowy odkryty w Maadi czyli prostokątny budynek z kamienia o zaokrąglonych narożnikach (Fig. 6.83, 6.84) podobny jest do znanych z Lewantu tzw. domostw o kształcie kiełbaskowym (Braun 1989). Występowały one tam w różnych rozmiarach i porównywanie ich biorąc pod uwagę to kryterium nie wydaje się zbyt pomocne. To co może różnić konstrukcje z Maadi od znanych z południowego Lewantu to bardziej zagłębiona w ziemię konstrukcja oraz wydłużony korytarzyk prowadzący do domostwa. Mógł on pełnić podobną rolę jak wydłużony korytarz w wyżej opisanych strukturach podziemnych. Natomiast konstrukcja fundamentów poniżej poziomu gruntu mogła wynikać z uwarunkowań środowiskowych (zakładając, że chronologię). (lokacja struktury pustynna) oraz tradycji wcześniejszej zabudowy podziemnej o głębokiej konstrukcji podziemnej posiadają wcześniejsza 236

Domostwa i przestrzenie mieszkalne z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie Północny Izrael Okres WB IA Początek okresu WB I w północnym Izraelu charakteryzował się występowaniem niewielkich domostw o zaokrąglonych murach. Większość z nich wzniesiono z cegły mułowej ułożonej na kamiennej podmurówce. W wielu przypadkach podmurówka stanowi jedyny zachowany element domostw pozwalający rekonstruować ich kształt i orientację. W okresie WB IA na terenach północnego Izraela licznie występują przykłady domostw z zaokrąglonymi murami tak jak w Beth Shean (Braun 2004) oraz o kształcie „kiełbaskowym” (Fig. 7.5) jak z Yiftah’el (Braun 1997). Spotykane są także mury o kątach prostych, jak niektóre odkryte w ‘Ein Assawir (Yannai 2006: 57). Domostwa posiadały różne rozmiary od niewielkich (4 x 2 m), które być może nie stanowiły obiektów mieszkalnych, po duże mierzące np. 12 x 4 m. W większych budynkach często znajdowały się mniejsze wydzielone przestrzenie zlokalizowane na krańcach budynku (Fig. 7.2 oraz 7.4). Podłogi wewnątrz budynków mieszkalnych wykonywano zarówno z warstwy ubitej ziemi jak i z niewielkich dopasowanych kamieni. W niektórych domach z Yiftah’el były także posadzki z większych płaskich kamieni (Braun 1997: 30 – 31). Niestety w żadnym z domostw nie odkryto wejścia. Prawdopodobnie znajdowało się ono w wyższej części, wzniesionej z cegły mułowej. Kamienna podmurówka mogła pełnić rolę progu. W jednym z domostw w Yiftah’el odkryto kamienne jarzmo drzwiowe wskazujące na zastosowanie drzwi o konstrukcji wahadłowej. Niestety na podstawie samych części fundamentowych trudno zrekonstruować zadaszenie tego typu struktur. Najprawdopodobniej zrobione było z materiałów organicznych. Biorąc pod uwagę kształt i rozmiary budynków oraz zakładając wykorzystanie odpowiedniej ilości drewna, wydaje się, że możliwy był wariant zarówno konstrukcji płaskiej jak i spadzistej. Odkryte układy zabudowy wskazują na raczej rozproszony charakter osiedli mieszkalnych tak jak w Beth Yerah (Greenberg i Paz 2014: 15). Wyjątkiem są stanowiska ‘Ein Asawir oraz Yiftah’el, na których odkryto większe zagęszczenia architektury mieszkalnej. Bardziej czytelny układ z Yiftah’el składał się z szeregu domostw posiadających zróżnicowaną orientację. Wydaje się, że kolejne domostwa dobudowywano wpasowując je w strukturę osady bez odgórnego planowania. Pozostałości łukowatych murków 237

odkryte w sąsiedztwie domostw mogą być śladem po instalacjach znajdujących się na podwórzach wykorzystywanych wspólnie przez kilka domostw (Fig. 7.4). Okres WB IB W drugiej połowie okresu WB I w północnym Izraelu nadal funkcjonują liczne konstrukcje z owalnymi i zaokrąglonymi murami. Częściej występują także mury o kątach prostych. Pojawia się także architektura o kątach prostych z zaokrąglonymi od zewnątrz narożnikami (Fig. 7.10 – 7.12). Możliwe, że na niektórych stanowiskach widoczne jest stopniowe przejście z architektury owalnej do architektury o kątach prostych jak w Beth Shean Braun (2004: 14 – 15), jednak w większości stanowisk architektura obydwu typów występowała współcześnie. Widoczne jest to szczególnie na stanowiskach ‘Ein Assawir (Yannai 2006), Tell el Far’a (N) (de Vaux i Steve 1948), Tell Qashish (Ben-Tor i Bonfi 2003), En Shadud (Braun 1985), Tel Kabri (Sheftelowitz 2002) i Beth Yerah (Greenberg i Paz 2014). W niektórych budynkach w tej samej fazie architektonicznej mogły występować zarówno narożniki zaokrąglone jak i zakończone pod kątem prostym (Eisenberg i Greenberg 2006; plan 8.5). Wydaje się więc, że okres WB IB na terenie północnego Izraela był okresem przejściowym, w którym spotyka się oba typy architektury oraz swojego rodzaju hybrydę tych stylów. Okres ten jest także momentem widocznego zagęszczenia zabudowy wewnątrz osad, w których mieszka coraz więcej ludzi. Możliwe, że stopniowo wprowadzane kąty proste umożliwiały lepszą organizację przestrzeni pozwalając na umiejscowienie większej ilości budynków w bardziej skoncentrowanych grupach. Budowniczowie okresu WB IB mogli zauważyć, że konstrukcje posiadające kąty proste łatwiej jest rozbudować niż nieregularne owalne konstrukcje. Przykładem może być budynek z zaokrąglonymi ścianami z En Shadud (Fig. 7.13) który w kolejnej fazie architektonicznej został powiększony o nową prostokątną część. Co istotne została ona dobudowana do jedynego prostego fragmentu ściany. Brak zaokrągleń od strony wewnętrznej pozwalał także na maksymalne wykorzystanie przestrzeni, która w okresie WB IB z uwagi na widoczne zagęszczenie zabudowy była coraz cenniejsza. Pomimo intensyfikacji procesów urbanizacyjnych na stanowiskach z tego okresu ciągle widoczny jest niski poziom planowania przestrzennego. Wydaje się, że nie zwracano uwagi na ogólny układ osady, co widoczne jest np. w Beth Yerah (Greenberg i Paz 2014: 23). Wyjątkiem jest ‘Ein Assawir (Fig. 7.6), gdzie odkryto zorganizowany układ zabudowy. Pomimo występowania tylko nielicznych kątów prostych odkryta zabudowa była znakomicie zorganizowana w system sąsiadujących ze sobą ściśle przylegających domostw. Poszczególne 238

zgrupowania budynków (lub większe budynki składające się z licznych pomieszczeń) oddzielone były od siebie systemem ulic (I. Paz, informacja ustna). W okresie WB IB pojawiają się także większe budynki mieszkalne. Przykładami mogą być tu budynek z stratum M2 w Beth Shean o wymiarach ok. 18 x 13 m (Fig. 7.3), budynek EY 475 z Beth Yerah o wymiarach ok. 14 x 12 m (Fig. 7.8) oraz budynek nr 2 z Qiryat Ata o wymiarach ok. 18 x 7 m (Golani 2013: 19). Duże domostwa mogą sugerować wyższy poziom zróżnicowania ekonomicznego wewnątrz społeczności okresu WB IB. Niekiedy sugeruje się, że większe budynki mogły pełnić jakieś funkcje publiczne (Greenberg i Paz 2014: 20 – 21, Golani 2013: 19). W domostwach WB IB z północnego Izraela spotyka się też płaskie kamienie intepretowane jako podpory pod pionowe elementy wspierające dach. Pojawiają się one zarówno w strukturach na planie owalnym jak i prostokątnym (Fig. 7.13, 7.14). Wydaje się, że stosunkowo nieduża szerokość budynków, w których odkryto bazy pod filary/kolumny pozwalała na zwieńczenie ich płaskim dachem bez potrzeby dodatkowego wsparcia pionowymi podporami. Możliwe, że wykorzystanie kolumn związane było z tradycją budowy spadzistego zadaszenia preferowanego np. ze względu na lepsze odprowadzanie wody deszczowej. W wypadku większych założeń kolumny lub filary mogły służyć także wzmocnieniu kolejnego piętra. Widoczne zagęszczenie zabudowy w osadach z okresu WB IB mogło wiązać się z rozbudowywaniem domostw także wzwyż. Pojawiają się brukowane przestrzenie na zewnątrz domostw, a w niektórych przypadkach dziedzińce otoczone murami, jak w budynkach nr 005 oraz EY 475 z Beth Yerah (Fig. 7.8). Prawdopodobnie wskazuje to również na pojawianie się tendencji do odgradzania prywatnej przestrzeni również na zewnątrz budynków. W północnym Izraelu w drugiej połowie okresu WB I spotyka się architekturę z cegły mułowej ułożonej zarówno na podmurówce kamiennej (Fig. 7.10, Fig. 7.11) jak i bez niej (Fig. 7.3). Północna Jordania Okres WB IA Z północnych terenów Jordanii znanych jest kilka stanowisk zawierających pozostałości architektury mieszkalnej. Niestety najczęściej są to przykłady znane z badań obejmujących niewielką powierzchnię. Budynki z osad charakteryzowały zarówno kąty proste jak i zaokrąglone mury występujące w współczesnych sobie kontekstach (Fig. 7.15, 7.18). Często jedynie fragmentarycznie odsłonięte mury wskazują na zastosowanie podmurówki kamiennej, z nadbudową z cegieł mułowych. Na niektórych stanowiskach takich jak Tell Um Hammad 239

(Fig. 7.15) można zaobserwować zagęszczenie struktur architektonicznych na niewielkiej przestrzeni. Niestety ograniczony obszar odsłoniętego układu architektonicznego utrudnia dokładną obserwację. Możliwe, że mamy tu do czynienia z wzmożoną aktywnością osadniczą i nagromadzeniem większej ilości obiektów mieszkalnych na stosunkowo małej przestrzeni. Świadczyłoby to o wzroście dynamiki procesów urbanizacyjnych. W zabudowie osadniczej występowały zarówno podłogi z ubitej ziemi oraz wykładane płaskimi kamieniami jak np. w budynku nr. 5 z Tell esh-Shuna (Braid i Philip 1994: 116). Podłogi tego typu znamy także z terenów północnego Izraela (Braun 1997: 30 – 31). Zupełnie odmienny typ podłogi znany jest z Al-Basatin. We fragmencie prostokątnego budynku odkryto tam posadzkę z ściśle dopasowane do siebie fragmenty naczyń ceramicznych (Fig. 7.19). Na podłodze znajdowało się palenisko (Gibbs et al. 2010: 466). Możliwe, że pomieszczenie pełniło rolę kuchni, a podłoga skonstruowana w ten sposób ułatwiała zachowanie czystości. Największy układ osadniczy z pierwszej połowy okresu WB I na terenach północnej Jordanii odkryto na stanowisku Jabal al-Mutawwaq. Na obszarze osady leżącej na płaskowyżu i otoczonej nieregularnym murem, znajdowało się tam od 150 do 200 domostw (Fig. 7.22). Mur oddzielał zabudowę o charakterze mieszkalnym od obszaru cmentarzyska dolmenowego zlokalizowanego po jego zewnętrznej stronie (Fig. 7.23). Stanowisko Jabal al-Mutawwaq jest wyjątkowym przykładem, gdzie większość struktur z okresu WB I widoczna jest współcześnie na powierzchni gruntu. Niestety teren osady został przebadany w o wiele mniejszym stopniu niż obszar cmentarzyska. Mur wydaje się otaczać wybudowane wcześniej domostwa, jednak na opublikowanym planie (Fig. 7.22) widać także zgrupowanie kilku domostw znajdujących się ok 50 m w kierunku północnym poza obrębem muru. Podobne skupiska struktur mieszkalnych widoczne są wewnątrz obszaru otoczonego murem. W układzie osady nie można dostrzec przemyślanego planu. Domostwa posiadają bardzo różne orientacje. Jedynie w wypadku niektórych klasterów, jak tych znajdujących się w sektorze centralnym i wschodnim, można dopatrywać się konsekwentnych układów uwzględniających rozmieszczenie sąsiadujących struktur. Przy niektórych strukturach widoczne są mury wydzielające większe przestrzenie zagród lub dziedzińców. W niektórych wypadkach wewnątrz nich znajdowało się domostwo, w innych są to wolnostojące mury otaczające przestrzeń o średnicy od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów. Struktury mieszkalne posiadały dość regularny plan o wydłużonych kształtach z zaokrąglonymi bokami, podobny do typu domów o tzw. kształcie kiełbaskowym. Zachowały się najprawdopodobniej tylko fragmenty podmurówki, ułożone z jednego rzędu kamieni. Same domostwa były dość małe. Z opublikowanego planu (Fig. 7.22) wynika, że wszystkie posiadały podobne, niemal ustandaryzowane wymiary ok. 6 x 1.5 m. Na obszarze 240

osady znajdowały się także sporej wielkości kopce kamienne, niektóre o średnicy nawet 15 m. Na podstawie obecnego stanu badań trudno ocenić czy wszystkie struktury zarejestrowane w osadzie funkcjonowały w tym samym czasie. Być może jest to swoisty rodzaj palimpsestu osadniczego powstały w wyniku okresowego osadnictwa pozostawiającego po sobie ślad w postaci zgrupowań tymczasowych niewielkich obiektów mieszkalnych. Możliwe, że znajdujące się tam cmentarzysko dolmenowe stanowiło punkt odniesienia dla nomadycznej społeczności, która tylko okresowo gromadziła się w Jabal al-Muttawaq. Podobne zjawisko zaobserwowano na stanowiskach takich jak Tell el-Far’ah, Jerycho i Bab edh-Dhra, gdzie późniejsze osadnictwo wydaje się skupiać wokół wcześniejszych cmentarzysk społeczności półnomadycznych (Rast 1992, Harrison 2001). Okres WB IB W drugiej połowie okresu WB I przykłady architektury mieszkalnej z północnej Jordanii, podobnie jak te z północnego Izraela, wskazują na pojawianie się większej ilości budowli o kątach prostych oraz z zaokrąglonymi narożnikami. Pojawiają się także płaskie kamienie odkrywane wewnątrz domostw, które mogły stanowić bazę dla podpór zadaszenia jak w Tell Um Hammad (Betts 1992: 33 – 34). Stamtąd też znany jest inny rodzaj podpory dachu: pojedyncza gliniana półkolumna dostawiona do ściany jednego z budynków (Betts 1992: 37). Pod koniec WB I w osadach pojawiają się także domy większe od pozostałych. Przykładem może być budynek nr 3 z Tell esh-Shuna, o wymiarach ok. 9.5 x 5 m oraz murach o grubości ok. 1 m (Fig. 7.21). Wewnątrz odkryto m. in. formy do wytopu miedzi (Braid i Philip 1994: 118). Być może jest to oznaka pojawiania się zróżnicowania społecznego obserwowana także w architekturze północnego Izraela. Z tego samego stanowiska pochodzą także struktury ogólnie datowane na okres WB I o prostokątnych kształtach z licznymi pomieszczeniami, tynkowanymi paleniskami w narożnikach oraz bazami podpór zadaszenia (np. budynek nr. 13). G. Philip (2001: 178) zakłada, że różnorodność form zabudowy widoczna w tym okresie w północnej Jordanii może sugerować chronologiczne zróżnicowanie kształtów budynków występujących w dłużej funkcjonujących osadach. Trudno ocenić czy stwierdzenie to jest prawdziwe. Zapewne w osadach o dużym zagęszczeniu ludności, i bardziej zaawansowanych procesach urbanizacyjnych, struktura zabudowy stopniowo się zmieniała. Możliwe, że przez krótki okres starsze formy architektoniczne funkcjonowały razem z nowymi, jednak należy pamiętać że nawet w okresie WB IA w tych samych kontekstach archeologicznych funkcjonowały zarówno budynki owalne jak i prostokątne. W związku z powyższym takie 241

rozróżnienie wydaje się ryzykowne. Być może przykładem potwierdzającym tę hipotezę są budynki 76 i 77 z Jabal al-Mutawwaq interpretowane jako założenie o funkcji kultowej („Świątynia Węży”). Data radiowęglowa pozyskana z wnętrza tego założenia wskazuje na okres WB IB (Fernandez-Tresguerres 2006: 55 – 56). Założenie to jako jedyne w układzie osady posiadało kąty proste (Fig. 7.99). Biorąc pod uwagę datowanie radiowęglowe wydaje się, że budynki 76 i 77 mogą posiadać chronologię młodszą niż pozostała cześć osady. Wówczas można by zgodzić się z twierdzeniem G. Philipa (2001: 178), mówiącym że różne formy architektury spotykane w układzie tej samej osady wskazują na długi okres zasiedlenia. Należy jednak podkreślić, że w przypadku Jabal al-Mutawwaq zasiedlenie mogło posiadać charakter okresowy i za każdym razem koncentrować się w innym miejscu. W związku z tym przebudowa starszych struktur nie byłaby konieczna. Taki model osadnictwa mógł doprowadzić do występowania konglomeratów zabudowy z różnych okresów występujących obok siebie. Pustynia Syryjska (region Badia) Okres WB IA Z Pustyni Syryjskiej znamy trzy stanowiska z pozostałościami architektury osadniczej datowanej na okres WB I: Jawa, Tulul al-Ghusayn oraz Khirbat al Ja’Bariya. Na każdym z nich odkryto ten sam typ osadnictwa o cechach niespotykanych nigdzie poza regionem Badia. Wszystko wskazuje na to, że były to co najmniej częściowo ufortyfikowane osady położone na wzgórzach oraz że ludność je zamieszkująca korzystała z zaawansowanych systemów hydro- technicznych pozwalających na przetrwanie w warunkach pustynnych. Również obecnie wszystkie znajdują się na obszarze skrajnie suchym i narażonym na erozję. Grubość odkrytych warstw kulturowych jest często nieznaczna i nie pozwala na dokładniejsze datowanie. W wypadku stanowiska Jawa jego chronologię określa się ogólnie na okres WB I (Betts 1991). Dwa pozostałe stanowiska należą do okresu WB IA, przy czym Khirbat al Ja’Bariya można datować zarówno na Chalkolit, jak i WB IA (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a, 2018b). Architektura domostw odkrywanych na wszystkich trzech stanowiskach jest do siebie podobna. Niewielkie struktury mieszkalne (ok. 4.5 x 1.5 m) miały owalne plany (Fig. 7.32, 7.33). Niekiedy były prawie okrągłe o średnicach dochodzących nawet do 4 m (Fig. 7.36). Najczęściej domostwa były jednopomieszczeniowe, czasem jednak składały się z dwóch komórek (tzw. domostwo typu Ghura), z których jedna stanowiła rodzaj osłoniętego przed wiatrem przedsionka (Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a: 229). W niektórych przedsionkach tego typu odkryto paleniska (Fig. 7.32). W domostwach jednokomórkowych znajdowało się 242

ono w środku (Fig. 7.33). Konstrukcje często były lekko zagłębione w ziemi. Wydaje się, że tak niewielka przestrzeń mogła służyć dla jednej, maksymalnie dwóch osób. Najprawdopodobniej większość codziennych aktywności odbywała się na otwartej przestrzeni, a niewielkie konstrukcje pełniły jedynie rolę schronienia przed warunkami atmosferycznymi oraz jako miejsce do spania. Pomimo uderzających na pierwszy rzut oka podobieństw pomiędzy domostwami występującymi w obrębie tych samych stanowisk należy podkreślić, że ich plan był dość nieregularny i wydaje się być dość przypadkowy. Na stanowiskach z regionu Badia, w przeciwieństwie do stanowiska Jabal al-Mutawwaq gdzie przebieg muru zdaje się być dopasowany do obiektów znajdujących się wewnątrz, zauważalne jest dopasowanie struktur do przebiegu muru otaczającego ufortyfikowaną część osady (Fig. 7.34, 7.35). Taki układ może być dowodem na jednoczasowy charakter przynajmniej ufortyfikowanych części osad. Pomiędzy architekturą domostw z poszczególnych stanowisk zauważalne są nieznaczne różnice jak np. obecność lub brak żółtego tynku na zewnętrznych ścianach czy konstrukcja murów z dwóch rzędów głazów z wypełniskiem lub bez wypełnienia mniejszymi kamieniami. Odmienność tych elementów może wynikać z indywidualnych alternacji budowniczych. Różnice te mogą wynikać także z różnego stanu zachowania architektury na poszczególnych stanowiskach. Osady z regionu Badia nie ograniczały się tylko do niewielkiego ufortyfikowanego obszaru znajdującego się na wierzchołku wzniesienia. Poniżej na stokach oraz w wadi oprócz systemu hydro-technicznego znajdowały się pojedyncze domostwa czy zgrupowania kilku domostw. Często przylegały one do teras „ogrodów”, w których miała zbierać się woda (Fig. 7.29, 7.35, 7.31). W niektórych przypadkach domostwa wybudowane na stromych stokach dodatkowo chronione były terasami, które najprawdopodobniej miały zapobiegać negatywnemu wpływowi erozji stokowej na konstrukcje. Niektóre z domostw znajdujące się poza ufortyfikowanymi szczytami tworzyły zgrupowania przylegające do okalających je murów. Występowanie nielicznych struktur tego typu może być wyznacznikiem jakiegoś rodzaju elitaryzmu (np. ekonomicznego). Przy takiej interpretacji powstaje jednak pytanie- dlaczego duże domostwa nie znajdowały się w obrębie obszarów ufortyfikowanych? Być może wielkość tych założeń nie odzwierciedlała statusu społecznego osób w niej zamieszkujących. Biorąc pod uwagę ich położenie w pobliżu elementów systemu hydro- technicznego mogły one stanowić rodzaj zabudowań związanych z produkcją pożywienia. Wydaje się jednak, że specjalizacja tego typu zarówno na poziomie społecznym (w rozumieniu pełnienia zawężonej funkcji przez danego mieszkańca osady – np. funkcji rolnika) jak i w architekturze (w rozumieniu występowania założeń przeznaczonych na aktywności związane z wytwarzaniem konkretnego rodzaju dóbr) widoczna jest o wiele później. Takiej specjalizacji w 243

osadach towarzyszą także inne elementy sugerujące stratyfikację społeczną, jak obiekty o funkcji administracyjnej i kultowej. Być może w przypadku stanowisk z regionu Badia ufortyfikowane części osad znajdujące się na szczycie wzgórz stanowiły jedynie rodzaj refugium, w którym mieszkańcy obszaru korzystający z wspólnego systemu hydro- technicznego szukali schronienia w okresie zagrożenia zewnętrznego. S.W. Helms (1982: 109) sugeruje, że osadnictwo w Jawa może być przykładem „urbanizmu transmigracyjnego” czyli krótkotrwałego zasiedlenia przez przybyszów z terenów bardziej rozwiniętych urbanistycznie. Trudno jednak podważyć lub potwierdzić tę hipotezę bez znajomości chronologii względnej poszczególnych obiektów wewnątrz układu osadniczego. Dopiero taka wiedza pozwoliłaby stwierdzić czy wszystkie części osady powstały w tym samym czasie. Skromne warstwy kulturowe mogą być związane zarówno z epizodycznym charakterem zasiedlenia, jak i z procesami postdepozycyjnymi charakterystycznymi dla środowiska pustynnego. Wydaje się, że rozwinięty układ osady z grubymi murami obronnymi i rozbudowanym systemem hydrotechnicznym może świadczyć o raczej długotrwałym, a nie jedynie tymczasowym zasiedleniu tych miejsc. W układzie osad widoczny jest wysoki poziom planowania związany z konstrukcjami systemów obronnych i hydrotechnicznych przy jednoczesnym braku regularności odnoszącej się do konstrukcji i układu zabudowy mieszkalnej. Wydaje się, że wysoki poziom zaawansowania technicznego i planowania charakterystyczny dla późniejszego osadnictwa (znanego w południowym Lewancie od okresu WB IB, a w Egipcie od okresu Nagada IIIB) ograniczał się tu jedynie do przedsięwzięć o charakterze infrastrukturalnym. Jest to sytuacja niespotykana w skali całego południowego Lewantu i trudna do zrozumienia. Nasza wiedza na temat systemów społecznych funkcjonujących w okresie Chalkolitu i WB I jest silą rzeczy dość ograniczona. Jednak większość osad datowanych na okres 4 tys. p.n.e. da się opisać w ramach terminologii posługującej się pojęciami takimi jak: charakter osiadły lub nomadyczny, egalitarny lub elitarny, zurbanizowany lub wiejski. Obraz osady z regionu Badia zdaje się wyłamywać z tych ram, przez co wciąż pozostaje trudny do zrozumienia. Obszar nad Morzem Martwym Okres WB IA Z terenów leżących nad Morzem Martwym znane są dwa stanowiska z architekturą o charakterze mieszkalnym: Jerycho oraz Bab edh-Dhra. W Jerycho już na początku WB I 244

widoczny jest dość gęsty układ zabudowy składającej się głównie z owalnych struktur. Budynki te podobnie jak znaczna większość domostw z terenów południowego Lewantu w okresie WB IA skonstruowane były z cegły mułowej posadowionej na podmurówce kamiennej. Znane są także struktury z kątami prostymi oraz liczne struktury okrągłe, prawdopodobnie o charakterze zasobowym (Fig. 7.37). Wydaje się, że gęsty układ zabudowy oraz pojawiające się podziały przestrzeni w postaci murów wewnątrz osady, mogą wskazywać na wcześniejsze zintensyfikowanie procesów urbanizacyjnych w porównaniu do większości stanowisk znanych z południowego Lewantu. Najprawdopodobniej należy wiązać to z długą tradycją osadnictwa w tym miejscu, która sięga czasów neolitu. Inaczej sytuacja wyglądała na stanowisku Bab edh- Dhra gdzie nic nie wskazuje na istnienie stałej formy osadnictwa w okresie WB IA. Mógł być to jedynie obszar wykorzystywany okresowo przez grupy nomadyczne gromadzące się przy znajdującym się w tym miejscu cmentarzysku Okres WB IB W rozwiniętym okresie WB I w Jerycho widoczny jest jeszcze bardziej zagęszczony układ zabudowy. Podobnie jak w regionach północnego Izraela i północnej Jordanii w osadach z WB IB pojawia się więcej domostw prostokątnych, czasem z zaokrąglonymi narożnikami (Fig. 7.38). Jeszcze bardziej widoczne są podziały wewnątrz osady wyznaczające obszary o zabudowie rezydencjonalnej (Fig. 7.38). Jednak wewnątrz obszarów mieszkalnych widoczna jest duża dowolność i brak zaplanowanego odgórnie układu. Domostwa najprawdopodobniej budowane były tak, by dopasować się do istniejącej zabudowy. Może wskazywać to na długotrwałe procesy urbanizacyjne bez planowania przestrzennego. Widoczne są też liczne podziały na mniejsze pomieszczenia wewnątrz budynków oraz nieregularne, choć ogrodzone, dziedzińce, na których znajdowały się instalacje zasobowe. Możliwe, że poszczególne zespoły mieszkalne o zwartej zabudowie (Fig. 7.38: środkowa część planu) oddzielone od siebie murami i ulicami należały do poszczególnych rodzin. W tym samym okresie na stanowisku Bab edh-Dhra dopiero zaczynają pojawiać się pierwsze obiekty świadczące o stałym charakterze zasiedlenia. Odkryte pozostałości zabudowy z kamienia i cegieł mułowych znajdowały się w znacznym rozproszeniu. Obecny stan badań wskazuje, że w okresie WB IB była to osada o charakterze wiejskim, która dopiero w okresie WB II w bardzo krótkim czasie przeszła intensywne procesy urbanizacyjne. 245

Południowa Jordania W południowej Jordanii z uwagi na regionalizację form ceramicznych i niewielką liczbę przebadanych stanowisk, tradycyjny podział okresu WB I na WB IA i WB IB jest bardzo utrudniony. Materiał z tego rejonu nie ma dobrze osadzonych sekwencji typologicznych (jak np. ten z obszaru Izraela i północno-zachodniej Jordanii) w związku z czym chronologia stanowisk często określana jest ogólnie jako WB I (Philip 2001: 170). Na wielokulturowym stanowisku Al Lahun położonym najbardziej na północy tego obszaru w niewielkim sondażu odkryto skromne pozostałości owalnej lub eliptycznej struktury (Fig. 7.40). Niewielki obszar badań uniemożliwia dokładniejszą analizę. Można jedynie stwierdzić, że jest to budynek z podłogą z ubitej warstwy ziemi oraz podmurówką kamienną i nadbudową z cegieł mułowych. Właściwie trudno nawet określić jego plan. Kolejne stanowiska zawierające architekturę z okresu WB I znajdują się dużo dalej na południe w Wadi Feynan i jej okolicy, w regionie słynącym ze złóż miedzi. Dokładniejsze ustalenie chronologii stanowisk z przełomu okresów Chalkolitu i WB stwarza wciąż znaczne trudności. Jak wspominano wcześniej, przypisanie osadnictwa do poszczególnych okresów jest w prezentowanej pracy zgodne z określeniami chronologicznymi stosowanymi przez badaczy konkretnych stanowisk. Należy jednak mieć na uwadze, że niektóre z osad zaliczanych przez odkrywców do np. okresu późnego Chalkolitu, mogły funkcjonować współcześnie z osadami datowanymi przez innych badaczy na okres WB IA. W południowej Jordanii osadą z przełomu późnego Chalkolitu i WB IA, oprócz wcześniej opisywanego Huyajrat al-Ghuzlan jest także Wadi Fidan 4. Odkryto tam gęsty układ zabudowy składający się z budowli o zdecydowanej przewadze kątów prostych. Tylko jedna ze ścian Budynku nr 2 z obszaru D była łukowata. Mury zbudowane były z kamiennej podmurówki, na której znajdowała się nadbudowa z pisé (Adams i Genz 1995: 9). Jest to dość nietypowa dla tego okresu forma konstrukcji murów. Jest także trudna do rozpoznania w kontekście archeologicznym, zwłaszcza tam gdzie licznie występują zerodowane cegły mułowe. Z analogii etnograficznych wiadomo, że przy konstrukcji muru w tej technice należy odpowiednio skompresować ziemię. W tym celu wykorzystuje się drewno, do którego dostęp w obszarze Wadi Araba mógł być ograniczony. Z drugiej strony większość badaczy architektury z okresu Chalkolitu i WB IA z góry zakłada, że na podmurówkach z kamienia znajdowała się nadbudowa z cegieł mułowych, mimo że nie odnotowano żadnych ich śladów. W związku z powyższym nie można definitywnie wykluczyć możliwości wykorzystania techniki pisé na stanowiskach z tego okresu. Układ architektury z Wadi Fidan 4 przypomina bardziej zagęszczony rodzaj zabudowy z późnego Chalkolitu, jak 246

np. z Tellu nr 3 w Teleilat Ghassul (Fig. 5.2). Wskazuje to na osiedlenie się większej ilości ludzi na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, która w tym wypadku dodatkowo ograniczona była stokami wzgórza. Trudno jednak dostrzec jakiś rodzaj planowania wpływającego na układ zabudowy. W budynkach przy niektórych ścianach odkryto ławy z kamienia oraz z pisè (Adams i Gezn 1995: 12), co również stanowi charakterystyczny element wywodzący się z Chalkolitu i spotykany w architekturze WB I. W niektórych budowlach odkryto koncentrację większych kamieni, które mogły stanowić bazę dla pionowych podpór zadaszenia (Adams i Genz 1995: 12). Jak mogliśmy zaobserwować na przykładzie stanowisk z północnego Izraela, w architekturze okresu WB I występują kamienne cokoły pod pionowe podpory zadaszenia. Zazwyczaj spotykane były raczej w kontekstach datowanych na okres WB IB i były zrobione z pojedynczego głazu. Należy jednak pamiętać, że na znajdującym się 125 km na południe stanowisku Hujayrat al-Ghuzlan zachowały się drewniane elementy architektury, łącznie z filarami (Klimsha 2011: 183; Notroff et al. 2014: 252). W związku z powyższym ich obecność w architekturze stanowiska Wadi Fidan 4 jest dość prawdopodobna. Kolejnym stanowiskiem w rejonie złóż miedzi jest Obszar WF100 z Wadi Feynan. Zostało ono bardzo skrupulatnie przebadane powierzchniowo. Wykonano tam także kilka niewielkich sondaży. Odkryty materiał archeologiczny pozwala jedynie ogólnie datować stanowisko na WB I. W sondażu nr 4 odsłonięto pozostałości zabudowy składające się z długiego muru oddzielającego pewną przestrzeń oraz mniejszych dwóch przylegających do niego od strony wewnętrznej (Fig. 7.45). Badacze tej struktury interpretują ją jako „zwarty kompleks zabudowy” który miał być zorganizowany wokół dziedzińca (Wright et al. 1997: 42). Analizując opublikowany plan (Fig. 7.45) trudno jednak dostrzec wspomniane elementy. Widoczne są mury o dość solidnej konstrukcji, składające się z dwóch rzędów dopasowanych do siebie, ale nie opracowanych kamieni. Niekiedy, jak w zachodniej części dłuższego muru można zauważyć pojedyncze większe głazy, które najprawdopodobniej znajdowały się tam przed konstrukcją murów i zostały w niej uwzględnione. Zabieg ten jest dość często spotykany w architekturze okresu WB I z obszarów górzystych, na których większe głazy występowały naturalnie. W sondażu nr. 2 odkryto kolejna strukturę. Było to niewielkie pomieszczenie ok. 3 x 4 m przylegające do dwu metrowej szerokości muru (Fig. 7.44). Struktura ta posiadała dość nieregularny, ale zbliżony do prostokąta kształt oraz dwa narożniki zaokrąglone od strony zewnętrznej. Jest to element spotykany w architekturze z północy Izraela i Jordanii w okresie WB IB, w związku z tym może sugerować chronologię młodszą niż struktury z Wadi Fidan 4. 247

Skala dotychczasowych wykopalisk obejmujących architekturę z okresu WB I w Wadi Feynan była niewielka. Jednak na podstawie badań powierzchniowych można przypuszczać, że istniało tam więcej założeń o charakterze mieszkalnym leżących w dość dużym rozproszeniu (Fig. 7.41, 42). Zlokalizowano tam również grube mury dzielące duże obszary, wewnątrz których znajdowały się struktury datowane na okres WB I. Konstrukcje te, jak w przypadku sondażu nr 4 (Fig. 7.44), niekiedy przylegały do murów, co sugeruje, że zostały one zbudowane również w okresie WB I lub wcześniej. Niewielka skala badań wykopaliskowych uniemożliwia dokładną analizę zależności chronologicznych pomiędzy wszystkimi obiektami widocznymi na powierzchni, jednak ich ilość wskazuje na dużą aktywność osadniczą w okresie WB I. Opierając się na analizie materiału powierzchniowego (Braker et al. 2007), który sugeruje równoczasowość struktur można bardzo wstępnie założyć, że w obszarze Wadi Feynan występowało dość intensywne, ale zaskakująco rozproszone osadnictwo składające się z samowystarczalnych założeń. Przypomina to nieco sytuacje z osad obszaru Pustyni Syryjskiej, gdzie poniżej ufortyfikowanych części stanowisk znajdowały się rozproszone struktury mieszkalne. Wydaje się, że podobnie jak we wspomnianym typie osadnictwa z regionu Badia, w Wadi Feynan mieszkańcy rozporoszonych domostw korzystali z wspólnego systemu hydrotechnicznego (Fig. 7.43). Być może mury dzielące większe przestrzenie mogły pełnić rolę murów terasowych zapobiegających zalewaniu podczas większych przyborów wód w Wadi. Na podstawie obecnego stanu badań trudno ocenić w jakim stopniu osadnictwo było zintegrowane i czy poszczególne domostwa były zależne od siebie. Dodatkowo, biorąc pod uwagę bliskość znajdującego się na południe rozległego obszaru o charakterze funeralnym, nie można wykluczyć, że niektóre z konstrukcji widocznych na powierzchni nie pełniły funkcji mieszkalnych. Środkowy i południowy Izrael Okres WB IA Na początku okresu WB I na terenach środkowego i południowego Izraela widoczna jest dość duża różnorodność w budownictwie domostw. Wydaje się, że w niektórych przypadkach do celów mieszkalnych wykorzystywano nawet jaskinie, jak w Amacji (Milevski et al. 2016a). W konstrukcji najczęściej stosowano kamienne podmurówki, na których nadbudowywano mury z cegły mułowej. Pojawiają się także przykłady domostw wzniesionych w całości z cegieł mułowych jak budynek G1/2 z obszaru G w Aszkelon Afridar (Fig. 7.77). Co istotne jest to 248

typowa struktura o kształcie „kiełbaskowym” (Braun 1989), dobrze znana z północnych obszarów Izraela i Jordanii, gdzie budowana była wyłącznie na podmurówce kamiennej. Należy zaznaczyć jednak, że budownictwo wyłącznie z cegły mułowej nie było aż tak popularne jak w okresie WB IB. Większość budynków (w tym również o kształcie „kiełbaskowym”) z terenów południowego Izraela w okresie WB IA wciąż zbudowana była z wykorzystaniem kamiennej podmurówki. W układzie osad oprócz domostw owalnych można spotkać też architekturę na planie prostokątnym. Z obszaru G w Aszkelonie znany jest także przykład domostwa na planie okrągłym (Fig. 7.76). Z uwagi na jego znaczne rozmiary odpowiadające przestrzeni zajmowanej przez znajdujące się w pobliżu domostwa, odkrywcy tej struktury interpretują ją jako mieszkalną (Braun i Gophna 2004: 191). Należy przyznać, że tak znaczne rozmiary (ok. 7 m średnicy) są niespotykane w konstrukcjach silosów, które w całym okresie WB I nie przekraczały średnicy 5 m. Wydaje się jednak, że pomimo znacznych rozmiarów nie można definitywnie wykluczyć możliwości, że była to przestrzeń magazynowa. Na obszarze Aszkelonu w okresie WB IA znajdowały się liczne koncentracje zabudowy rozciągające się wzdłuż linii brzegowej na długości ok. 5 km. Niektóre z nich, jak osada z Aszkelon Barnea, zajmowały powierzchnię nawet 3 ha (Rosenberg i Golani 2012: 33). Zauważalne jest gromadzenie się większych ilości ludzi na coraz mniejszym obszarze i powstawanie gęstych układów zabudowy. Intensyfikacji procesów urbanizacyjnych wraz z wzrostem zagęszczenia układów osadniczych mógł towarzyszyć wzrost powierzchni magazynowych. Trudno ocenić poziom zagęszczenia zabudowy na pozostałych nadmorskich stanowiskach takich jak Palmahim czy Nizzanim z uwagi na ich zły stan zachowania lub kompletne zniszczenie związane z eksploatacją kurkaru. Wydaje się jednak, że lokalizacja osad na wybrzeżu na początku okresu WB I była dość popularna. Składały się one z licznych, ale dość rozproszonych założeń zamieszkiwanych przez pojedyncze rodziny (Fig 7.79). Pod tym względem podobne są do osadnictwa odkrytego w regionie Wadi Feynan oraz w regionie Badia (z wyłączeniem ufortyfikowanych części osad). Biorąc pod uwagę, że w Aszkelonie odkryto dowody na obróbkę miedzi, szczególnie interesującym wydaje się podobieństwo do modelu osadnictwa z Wadi Feynan, gdzie wydobywano ten surowiec. Oprócz podobieństw w ogólnym układzie osady (Fig. 7.79, Fig. 7.42) widać także podobieństwa w konstrukcji, jak np. występowanie murów łączących się pod kątem prostym z zaokrąglonymi od zewnątrz narożnikami (Rosenberg i Golani 2012). Niestety jednak brak możliwości dokładnego określenia chronologii osadnictwa z obszaru WF 100 (i sąsiednich) w Wadi Feynan uniemożliwia podkreślenie podobieństw i wyciągnięcie pewnych wniosków. 249

Okres WB IB W rozwiniętym okresie WB I na terenie środkowego i południowego Izraela, podobnie jak na początku tego okresu, można dostrzec dość dużą różnorodność w układach zabudowy pomiędzy poszczególnymi osadami, a także pomiędzy budynkami wewnątrz osad. W zabudowie stanowisk z tego okresu występowała architektura zarówno z cegieł mułowych bez podmurówki i wkopu fundamentowego, jak i z podmurówką kamienną. Niekiedy jak na stanowisku Lod oba rozwiązania znane są ze współczesnych sobie kontekstów archeologicznych. W Lod odkryto także szereg rodzajów podłóg. które były wykonane z ubitej ziemi, wyłożone otoczakami lub plastrowane (van den Brink et al. 2015: 153 – 155). Niewielki przebadany obszar uniemożliwia dokładniejsze analizy, jednak wydaje się, że poszczególne budynki były ciasno umieszczone na stosunkowo niewielkiej przestrzeni (Fig. 7.68). Układ zabudowy w poszczególnych warstwach powiela elementy początkowego rozmieszczenia, co może wskazywać na stałość zasiedlenia osady i jej ciągłą rozbudowę (Fig. 7.67, 7.68). Widoczne nieznaczne zmiany w postaci krótkich murków w Stratum VI (Fig. 7.67) mogą być pozostałością po krótkotrwałych zmianach charakterystycznych dla osad, na których intensyfikują się procesy urbanizacyjne. Podobnie ciasny układ zabudowy występował na oddalonym nieznacznie od Lod stanowisku Palmahim. Na przełomie okresu WB IA/IB zauważalny jest tam hiatus osadniczy, po którym następuje kolejny okres intensyfikacji osadnictwa. Domostwa tworzyły zgrupowania niewielkich pomieszczeń, prawdopodobnie zamieszkane przez kilkupokoleniowe rodziny (Braun 2000: 26). Wg. E. Brauna (2000: 26) obie fazy architektoniczne datowane na okres WB IB posiadają powtarzający się układ, w którym niekiedy pojawiają się nieznaczne rozbudowy i dodatkowe elementy świadczące o aktywności osadniczej. Domostwa z Palmahim podobnie jak na początku okresu WB I miały kamienne podmurówki, do budowy których wykorzystywano lokalny kurkar. Gęste układy zabudowy złożone z budynków o konstrukcjach z podmurówką kamienną i nadbudową z cegieł odkryte zostały także w Hartuv (Fig. 7.71), Horvat ‘Ilin Taḥtit (Fig. 7.51) i Eshta’ol (Fig. 7.69, 7.70). Te znajdujące się w niedużej odległości od siebie stanowiska charakteryzowały się architekturą o zdecydowanej przewadze kątów prostych. W Eshta’ol (Fig. 7.69) oraz Horvat ‘Ilin Taḥtit (Braun 2008a) widoczne są typowe dla drugiej połowy okresu WB IB prostokątne pomieszczenia z zaokrąglonymi narożnikami. Podobnie jak w Lod zwraca uwagę dość ciasna zabudowa ze stosunkowo nielicznymi otwartymi przestrzeniami pomiędzy budynkami. Zaskakujący jest brak większych przestrzeni mogących stanowić dziedzińce lub otwarte 250

przestrzenie przydomowe widoczne w zabudowie z okresu WB IA. Być może ich brak spowodowany jest stosunkowo niewielką przestrzenią, na której odsłonięto wspomnianą zabudowę. Pomimo widocznej intensyfikacji procesów urbanizacyjnych wydaje się, że kolejne domostwa były budowane dość spontanicznie bez narzuconego z góry planu i podziału przestrzeni. W Eshta’ol w kolejnych fazach architektonicznych wykorzystywano stare budynki, jednocześnie niwelując przestrzenie znajdujące się obok, gdzie stawiano zupełnie nowe konstrukcje. Jedynie w Hartuv (Fig. 7.72) widoczny jest porządek przejawiający się w zachowaniu kątów prostych nie tylko w poszczególnych budynkach, ale też pomiędzy nimi. Należy mieć jednak na uwadze stosunkowo niewielką przebadaną dotąd powierzchnię. W architekturze tych stanowisk występowały podłogi zarówno z ubitej ziemi, jak posadzki brukowane niewielkimi kamieniami. Z Hartuv znany jest też fragment brukowanej ulicy, co może wskazywać na wyższy poziom organizacji przestrzeni. Wewnątrz budynków niekiedy odkrywano płaskie bazy kamienne oraz jarzma drzwiowe. W Eshta’ol dodatkowo występują, dobrze znane z architektury okresu Chalkolitu, kamienne ławy przylegające od wewnątrz do ścian pomieszczeń (Fig. 7.70). Na stanowisku tym zwraca uwagę wysoki poziom kamieniarstwa (Fig.7.70) zastosowanego w podmurówkach. Kamienie wykorzystane w ich konstrukcji są starannie dopasowane do siebie, tworząc mury o licach ze ściśle przylegających do siebie kamieni o podobnych wymiarach. Podobnie staranną technikę widać w budynkach odkrytych w Tel Halif, gdzie jak określają to badacze stanowiska, precyzyjnie dobrane kamienie ułożone były w motyw „jodełki” (Dessel 2009: 34). Tel Halif to jedno z nielicznych stanowisk, na których oprócz części fundamentowej zachowała się także nadbudowa z cegieł mułowych, niekiedy nawet do wysokości 5 warstw (Fig. 7.47). W konstrukcji murów na tym stanowisku został zastosowany element niespotykany w innych budowlach z tego okresu. W wykonanych z cegły mułowej narożnikach budynków ulokowano duże (ok. 1 m średnicy), niestarannie ociosane kamienie (Fig.7. 47). Niestety tylko jeden z trzech odkrytych kamieni wciąż znajdował się w konstrukcji muru, pozostałe osunęły się i jak wskazują ich badacze w trakcie eksploracji nie znajdowały się już w swoim oryginalnym miejscu (Dessel 2009: 34). Założenie, że kamienie znajdujące się przy narożnikach oryginalnie były w nie wbudowane, podobnie jak jedyny przykład zachowany in situ wydaje się słuszne. Trudno ocenić czy ciężkie kamienie znajdujące się w narożnikach mogły pełnić jakąś funkcję strukturalną na przykład stanowiąc podporę dla kolejnej kondygnacji. Stosowane w tym okresie pionowe podpory wewnątrz budynków oraz odpowiednia konstrukcja i grubość murów najprawdopodobniej wystarczyłyby do tego celu. Możliwe, że duże kamienie miały zapobiegać uszkodzeniu narożników budynków znajdujących się w pobliżu drogi, którą transportowano ciężki materiał. 251

Jak można zauważyć na zdjęciach (Fig. 7.47, 7.48) w architekturze z Tel Halif intensywnie wykorzystywano materiał kamienny – również w postaci dużych głazów. Do transportu tak ciężkich elementów zapewne wykorzystywano zwierzęta (najprawdopodobniej bydło) lub robiła to grupa ludzi np. ciągnąc kamienie przywiązane liną. W ciasnym układzie zabudowy z pewnością nietrudno było o uszkodzenie ceglanych narożników budynków znajdujących się w pobliżu drogi którą transportowano ciężki materiał budowlany i być może w związku z tym powstała potrzeba ich wzmocnienia. Na stanowisku widoczne są także mury terasowe, które mogły dzielić przestrzeń na osobne strefy (Fig. 7.49, 7.50). W obszarze 301 za takim murem odkryto instalacje o charakterze magazynowym (Fig. 7.49). Wydaje się, że oprócz Amacji, gdzie obszar silosów oddzielony był od obszaru osady dziesięciometrowym pasem pustej przestrzeni (Fig. 7.61), jest to jedyny przykład wyraźnego podziału wewnątrz osady wyznaczającego przestrzenie, którym przypisano odrębne funkcje. Kolejną osadą w zabudowie której intensywnie wykorzystywano budulec kamienny jest Ptora. Odkryto tam pozostałości siedmiu dość dużych budynków z podmurówkami kamiennymi. Tylko budynek nr 2100 został odkryty w zakresie pozwalającym dokładnie określić jego wielkość (ok. 15 x 10 m), jednak odsłonięte części pozostałych budynków (Fig. 7.58, 7.60) mogą sugerować, że były podobnych wymiarów. W przeciwieństwie do wyżej analizowanych, zabudowa z Ptora była dość rozproszona. Odległości pomiędzy poszczególnymi budynkami zawsze przekraczały 10 m. Jest to sytuacja niespotykana na stanowiskach z WB IB. Tak duże wolne przestrzenie na zewnątrz budynków odnotowano jedynie na stanowiskach z zabudową składającą się tylko z pojedynczych domostw, jak w En Besor (Fig. 7.84) i Abu Qurinat (Fig. 7.87). Taki układ mógłby skłaniać do postrzegania Ptory jako osady o charakterze wiejskim, co jednak wydaje się mało prawdopodobne z kilku względów. Po pierwsze, wielkość osady szacuje się nawet na 60 ha (Milevski i Baumgarten 2006: 610), co potencjalnie zwiększa możliwość istnienia tam większej liczby zabudowań o charakterze osadniczym. Po drugie, rozmiary budynków z Ptora są większe niż przeciętnych domostw z tego okresu. Zarówno tych spotykanych wewnątrz gęstych układów osad: Lod (Fig. 7.68), Eshta’ol (Fig. 7.69), Tel Halif (Fig. 7.47), jak i z zabudowy nie występującej w zgrupowaniach: En Besor (Fig. 7.84), Abu Qurinat (Fig. 7.87). Dodatkowo w budynkach 4000 oraz 6000 odkryto rzędy opracowanych płyt kamiennych zwężających się ku górze (Milevski i Baumgarten 2006: 613). Znane są one także z Hartuv z budynku o nieco mniejszych rozmiarach (Fig. 7.96), który właśnie z uwagi na znajdujące się w nim ortostaty interpretowany jest jako obiekt o charakterze kultowym (Mazar 252

i Miroschedji 1996: 6). Trudno ocenić czy obecność takich elementów wskazuje na kultowy charakter budynków 4000 i 6000 z Ptora. Ich badacze określają tę zabudowę jako osadniczą (Milevski i Baumgarten 2008). Na charakter kultowy nie wskazuje też dość dowolna orientacja poszczególnych budynków względem siebie oraz odkryte w nich zabytki typowe dla kontekstów osadniczych okresu WB IB z tego regionu. We wszystkich strukturach odkryto dużą ilość form ceramicznych datowanych na fazę Erani C (Milevski i Baumgarten 2006: 613), charakterystyczną dla końcówki tego okresu. Jak sama nazwa wskazuje występował on także na znajdującym się zaledwie kilka kilometrów od Ptora stanowisku Tel Erani. Pomimo tak niedużej odległości charakter zabudowy znany z obu stanowisk jest zupełnie odmienny. Tel Erani jest jednym z nielicznych stanowisk z południowego Lewantu, na którym w okresie WB IB występowała zabudowa wyłącznie z cegły mułowej. W przeciwieństwie do Ptora odkryto tam gęstą zabudowę składającą się z budynków o kształtach prostokątnych, niekiedy nawet kwadratowych (Fig. 7.53). Wystepują tam także łukowate mury (Fig. 7.54) spotykane w architekturze tego okresu również na innych stanowiskach z południowego Izraela takich jak Tel Halif (Fig. 7.50), Lod (Fig. 7.67) czy Tell es Sakan (Fig. 7.81). Budynki z Tel Erani są podzielone na liczne pomieszczenia wewnętrzne. Niektóre z nich były niewielkie, w związku z czym raczej pełniły funkcje magazynowe. Pod tym względem architektura z Tel Erani przypomina tą znaną z obszarów Delty Nilu w okresie Nagada III. Wskazuje się, że odkryte tam liczne zabytki ruchome oraz instalacje charakterystyczne dla nagadyjskiego kręgu kulturowego (takie jak piece do wypieku chleba) świadczą o stałej obecności Egipcjan (Czarnowicz et al. 2016: 33). Wydaje się, że silny wpływ kulturowy Egipcjan widoczny w formach naczyń ceramicznych oraz instalacjach możemy zauważyć także w architekturze ceglanej. Hipotezę tę wzmacnia fakt, że wyłączne wykorzystanie konstrukcji z cegieł mułowych bez podmurówki kamiennej w okresie WB IB znane jest jeszcze tylko z dwóch stanowisk, również przejawiających intensywne kontakty z Egiptem: z Tell es Sakan i En Besor. Pierwsze z nich uważane jest przez jego odkrywcę za egipską osadę o charakterze kolonialnym (Miroschedji 2015: 1016), podczas gdy drugie często interpretuje się jako „wysuniętą placówkę egipską” (Gophna i Gazit 1985: 61). Należy podkreślić jednak jeden wyjątek. W najmłodszej fazie muru otaczającego osadę w Tell es Sakan występowała charakterystyczna dla terenów nadmorskich podmurówka z kurkaru (Miroschedji et al 2001: 84). Poza tą konstrukcją na wszystkich trzech wymienionych stanowiskach występowała architektura z cegły mułowej, a mury stawiano bez wkopu fundamentowego. Można odnieść 253

wrażenie, że zarówno wątki wykorzystywane w murach z En Besor (Fig. 7.84) i Tell es Sakan (Miroschedji et al. 2001: 84), jak i wymiary cegieł odpowiadają tym odkrytym na terenie Delty Nilu. R. Gophna i G. Gazit (1985: 66) zasugerowali nawet, że do En Besor z Egiptu wysłano ekspedycję mająca na celu założenie punktu postojowego, a w jej skład wchodzili także „murarze wyposażeni w drewniane formy do tworzenia cegieł”. Przy założeniu, że budowle na wyżej wymienionych stanowiskach wzniesiono pod nadzorem egipskich specjalistów, można by spodziewać się podobnych rozmiarów cegieł i wątków w budynkach egipskich. Problem jednak tkwi w tym, że w architekturze z Egiptu spotykamy dość duże zróżnicowanie w wątkach i rozmiarach samych cegieł. Różnią się one zarówno pomiędzy stanowiskami, jak i w ramach poszczególnych osad, a nawet w tych samych budynkach. W budynku interpretowanym jako kaplica z Tell Ibrahim Awad występowały cegły o wymiarach 28 x 14 cm (Eigner 2000: 35), 35 x 15 cm; 35 x 17 cm (Eigner 2000: 30), 31 x 15 cm i 37 x 17 cm (Eigner 2000: 30). W Tell el- Farcha rozmiary cegieł wydają się nieco bardziej ustandaryzowane: mierzyły 34 x 17 cm (Ciałowicz 2012a: 159) oraz 30 x 15 x 7 cm (Chłodnicki 2012c: 106). Na stanowiskach w południowym Lewancie można spotkać cegły o podobnych wymiarach jak w północnym Egipcie np.: 23 x 12 x 8 cm w En Besor (Gophna i Gazit 1985: 61) i 24 x 12 x 6 cm w niektórych budynkach z Tell el Sakan (Miroschedji 2015: 1015). Wielkości nie są jednak na tyle zbliżone by można założyć, że zostały stworzone w drewnianych formach o takich samych wymiarach. Dodatkowo w Tel Erani i Tell es Sakan występują także cegły znacznie większe, niespotykane na stanowiskach egipskich: 55 x 30 x 10 cm, 45 x 30 x 10 cm (Miroschedji et al. 2001) i 50 x 30 x 15 cm (Kempinski i Gilead 1991: 175). Wprowadzenie cegły mułowej do architektury Delty Nilu wpłynęło na standaryzacje wymiarów i kształtów zabudowań w porównaniu do wcześniej występującej tam zabudowy z materiałów organicznych, nie można jednak mówić o ustandaryzowaniu rozmiarów cegieł i wątków wykorzystywanych w budownictwie. Podobnie na terenach południowego Lewantu nie zauważa się na tyle wysokiego poziomu ustandaryzowania technik wytwarzania i budownictwa z cegły mułowej, by umożliwił on datowanie względne lub określenie tradycji budowlanej charakterystycznej dla konkretnego regionu. W murach z cegieł mułowych datowanych na drugą połowę 4 tys. p.n.e. zarówno w Egipcie jak i w południowym Izraelu widoczne są także zabiegi ad hoc jak np. uzupełnianie wątków częściami cegieł lub w przypadku stanowisk z Delty Nilu cegłami browarnymi. Należy podkreślić też, że dokładne zarysy cegieł w kontekstach archeologicznych (szczególnie na bardziej suchych stanowiskach południowego Izraela) najczęściej są zupełnie niewidoczne, co dodatkowo negatywnie wpływa 254

na analizę ich wymiarów, często będących wynikiem błędnej obserwacji. Wszystko to sprawia, że udowodnienie bezpośredniego wpływu egipskiego na architekturę En- Besor, Tell es- Sakan i Tel Erani niestety wydaje się niemożliwe. Nie oznacza to jednak, że należy go wykluczyć. Są to jedyne stanowiska z okresu WB IB z południowego Lewantu, na których podobnie jak w Egipcie dominuje architektura bez podmurówki kamiennej, a w jej kontekście odkryto liczne instalacje i zabytki ruchome o charakterze egipskim. W szczególności Tell es Sakan i En Besor opisywane są przez ich odkrywców jako osady o charakterze egipskim. W pierwszym z nich, zabudowa początkowo posiadała dość luźny charakter, a następnie ulega zagęszczeniu (Miroschedji 2015: 1012 – 1014). Na opublikowanych planach przedstawiono tylko jeden układ zabudowy mieszkalnej (Fig. 7.81) w związku z tym trudno ocenić takie stwierdzenie. Znajdowały się tam budynki zarówno o kątach prostych jak i łukowatych murach. Układ wydaje się dość chaotyczny i możliwe, że przedstawia kilka faz architektonicznych. Mogą wskazywać na to szczególnie dwie prostokątne struktury znajdujące się w południowo- zachodniej części zabudowy mieszkalnej. Pomimo bliskiej odległości względem siebie sugerującej, że mogły być częścią jednego budynku, mają one odmienne orientacje (Fig. 7.81). W wschodniej części zabudowy znajduje się długi mur (Fig. 7.81), który być może dzielił wnętrze osady. Jest to zabieg znany ze stanowisk egipskich takich jak Tell el-Farcha i Buto. Niestety z uwagi na nieliczne informacje opublikowane na temat charakteru zabudowy z Tell es Sakan nie można ocenić czy mur ten mógł oddzielać części osady pełniące różne funkcje. W En Besor w okresie WB IB również funkcjonowała zabudowa wyłącznie z cegły mułowej. Należy podkreślić jednak, że odkryto tam zaledwie fragment pojedynczego budynku (Fig. 7.84). Jego badacze interpretują, że składał się z trzech części: rezydencjonalnej, dziedzińca oraz produkcyjnej. W tej ostatniej znajdowały się: owalna jama, fragment brukowanej podłogi oraz wzniesiony w stylu egipskim piec do wypieku chleba (Gophna i Gazit 1985: 64 – 65). Należy przyznać, że taki podział przestrzeni wewnątrz jednego założenia był typowy także dla domostw z obszarów Delty Nilu. Instalacje piecowe w domach egipskich najczęściej znajdowały się na dziedzińcach, ale spotykane były także wewnątrz pomieszczeń jak w budynku magazynowym z Komu Centralnego w Tell el-Farcha (Chłodnicki i Ciałowicz 2016: 236) oraz w budynkach o charakterze mieszkalnym na tym samym stanowisku i w Buto (Fig. 6.46, 6.68). R. Gophna i D. Gazit (1985: 66) interpretują liczne jamy i paleniska odkryte na zewnątrz budynku jako ślady tymczasowych obozowisk zakładanych przy budynku z cegły mułowej. Jest to prawdopodobne, ale bardzo trudne do udowodnienia jedynie na podstawie obecności jam i palenisk. Wiadomo, że zarówno jamy jak i paleniska znajdowały się także w 255

wielu miejscach osad, również w gęstej zabudowie z licznymi budynkami. Wydaje się, że ta konkretna interpretacja miała jedynie na celu wzmocnienie hipotezy przedstawiającej En Besor jako punkt postojowy dla karawan przemieszczających się z Egiptu na tereny południowego Lewantu. Niestety na podstawie przestawionych danych nie może być uznana za miarodajną. W południowym Izraelu oprócz budynków wyłącznie z cegły mułowej występowały także te z podmurówką kamienną. Dobrym przykładem może być stanowisko Abu Qurinat leżące kilkadziesiąt kilometrów na wschód od En Besor. Odkryto tam pojedyncze domostwo składające się z przestrzeni mieszkalnej w formie prostokątnego budynku, dziedzińca oraz przydomowego silosu (Fig. 7.86). W przeciwieństwie do większości pozostałych stanowisk, zabudowa z Abu Qurinat jest najprawdopodobniej pozostałością po samowystarczalnym domostwie przeznaczonym dla jednej rodziny. Przykład ten pokazuje, że oprócz zaludnionych osad z obszarów Szefeli i Niziny Przybrzeżnej w okresie WB IB na terenie południowego Izraela występowało także osadnictwo o charakterze wiejskim. 256

Przestrzenie magazynowe z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie Obszar Synaju Dotychczasowe badania przeprowadzone w obszarze Synaju nie ujawniły czytelnych przestrzeni magazynowych datowanych na okres 4 tys. p.n.e. Wschodnia Delta Nilu Wczesna faza kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada I) Z najstarszego okresu kultury dolnoegipskiej w wschodniej Delcie Nilu znana jest instalacja magazynowa ze stanowiska Tell el-Samara. Na północ od owalnej konstrukcji półziemiankowej znajdował się tam ślad po cylindrycznym silosie o średnicy ok. 85 cm. Niestety obiekt ten nie został wyeksplorowany do spągu ze względu na poziom wód podskórnych. Po drugiej stronie na południe od ziemianki znajdowała się częściowo odkryta owalna jama. Oba obiekty mogły służyć do magazynowania pożywienia. Szczególnie obiekt określany jako silos może być pozostałością po dużym pojemniku z niewypalonej gliny. Możliwe, że jest to pierwszy przykład wysokich instalacji na przechowywanie zboża powszechnie używanych od okresu Nagada III, znanych także z późniejszych okresów (Chłodnicki 2012b: 30 – 31; Fig. 20, 21). Silosy tego typu niekiedy budowane są także współcześnie (Karmowski 2013: 70; Fig. IV.15). Biorąc pod uwagę stosunkowo niewielką średnicę obiektu, można założyć, że miał ok. 1 – 1.5 m wysokości. Analogicznie do późniejszych oraz współczesnych silosów najprawdopodobniej posiadał dwa otwory. Jeden u góry służący do uzupełniania zapasów zboża oraz jeden przy podstawie służący do wybierania ziaren w ilości zależnej od potrzeb. Otwór u góry najprawdopodobniej był zalepiany lub przykrywany (np. jakimś naczyniem) w celu ochrony przed warunkami atmosferycznymi, insektami i gryzoniami. Otwór dolny musiał być zatykany lub zaklejany gliną ponieważ siła grawitacji która umożliwiała wybranie ziarna sprawiłaby, że wysypałoby się ono poza silos. Jama znajdująca się w pobliżu mogła służyć zarówno jako rodzaj śmietniska lub miejsce w którym tymczasowo zakopywano produkty wymagające przechowywania w niskiej temperaturze. Pozostałości silosu z tak wczesnego okresu mogą świadczyć o stałej nadwyżce pożywienia i przechowywaniu nagromadzonego nadmiaru plonów. Strategie tego typu są 257

charakterystyczne dla rolniczych społeczności osiadłych. Początki praktyk tego typu w Egipcie widoczne są już w społecznościach późno-neolitycznych takich jak z regionu Fajum. Środkowa i Późna faza kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada II) Okres ten w wschodniej Delcie Nilu charakteryzuje się rozwojem typowego dla kultury dolnoegipskiej budownictwa z materiałów organicznych, którego relikty manifestują się w formie charakterystycznych rowków. Wciąż jednak występowały także prostsze owalne konstrukcje półziemiankowe. W pobliżu, datowanych na okres współczesny Nagada IId, konstrukcji tego typu z Tell el- Iswid odkryto cztery instalacje zasobowe. Ich konstrukcja przywodzi na myśl struktury znane z późnego neolitu, odkryte w Merimde czy Fayum. Były to wkopane w ziemię oblepione gliną kosze wiklinowe (van den Brink et al. 1989: 61). Miały średnicę ok 1.2 m każdy i możliwe, że były ulokowane w okręgu. Wielkość i ilość tego typu obiektów w jednym zgrupowaniu sugeruje, że mogły być wykorzystywane przez większą ilość osób. Być może była to przestrzeń magazynowa wykorzystywana przez więcej niż jedną rodzinę. Jeżeli ta interpretacja jest właściwa to otrzymujemy dowód na wczesną formę wspólnego zarządzania zasobami na poziomie wyższym niż pojedyncze domostwo. Z okresu środkowej i późnej fazy kultury dolnoegipskiej znane są też przykłady innych obiektów wskazujących na różne strategie magazynowania zarówno na poziomie pojedynczej rodziny, jak i większej ilości domostw. Gęstym układom rowków będących pozostałością po konstrukcjach z trzciny, drewna i mułu towarzyszą liczne owalne i okrągłe dołki oraz jamy o średnicach od kilku centymetrów do niekiedy nawet ponad 2 m. Są to ślady po jamach zasobowych, naczyniach wkopanych w ziemię, elementach konstrukcyjnych oraz instalacjach do przygotowywania pożywienia. Niestety interpretacja jaką funkcję pełniła konkretna jama czy dołek najczęściej jest niemożliwa. Możemy przypuszczać, że ślady tego typu znajdujące się wewnątrz pomieszczeń są najprawdopodobniej pozostałością po naczyniach, w których przechowywano pożywienie oraz różne przedmioty. Przykładem takiej domowej przestrzeni magazynowej może być jama odkryta w narożniku pomieszczenia z Tell el- Murra (Fig. 6.23), jamy przylegające do ścian w konstrukcjach z Komu Wschodniego w Tell el-Farcha (Fig. 6.26) oraz liczne jamy odkryte wewnątrz konstrukcji mieszkalnych z Komu Centralnego na tym samym stanowisku (Fig. 6.32). Na północ od tych ostatnich znajdował się owalny obiekt o średnicy ok. 2 m. Różnica pomiędzy wypełniskiem i obramowaniem obiektu może wskazywać, że był to gliniany silos. Z planu wynika, że znajdował się na niezabudowanym obszarze (dziedzińcu?) na północ od rzędu pojedynczych domostw. Zarówno domostwa jak i obszar potencjalnego dziedzińca znajdowały się na tym samym, ogrodzonym płotem, obszarze. 258

Możliwe, że silos pełnił rolę przestrzeni magazynowej dla rodzin (lub jednej kilkupokoleniowej rodziny) zamieszkujących pobliskie domostwa. Kolejnym często spotykanym elementem w zabudowie kultury dolnoegipskiej są jamy o średnicy ok. 45 cm wypełnione mułem. Niekiedy były one zalepione od góry kolejną warstwą syltu (Fig. 6.31). Obiekty tego typu spotykane są na niemal wszystkich stanowiskach tego kręgu kulturowego. Istnieje kilka interpretacji ich funkcji. Zakłada się, że mogły pełnić rolę instalacji do gotowania, dołków posłupowych, moździerzy lub właśnie obiektów magazynowych. Wydaje się, że niektóre z nich mogły pełnić taką funkcję. Wkopana w ziemię i dodatkowo zabezpieczona syltem przed gryzoniami i insektami przestrzeń z pewnością nadawała się do przechowywania pożywienia. Znajdowane w niektórych z nich kości zwierzęce i fragmenty naczyń mogą przemawiać zarówno za interpretacją ich funkcji jako przestrzeni magazynowych jak i instalacji kuchennych. Możliwe, że struktury tego typu pełniły wiele funkcji w zależności od aktualnych potrzeb. Szczególnie te bez śladów ognia mogły niegdyś pełnić rolę niewielkich magazynów. Okres Nagada III W okresie Nagada III w gęstej zabudowie osadniczej widać nieco mniej jam i dołków które mogłyby pełnić funkcje magazynowe. Pojawiają się większe silosy zbudowane z cegieł mułowych, a także pojedyncze pomieszczenia i całe budynki, którym przypisywane są funkcje magazynowe. E.M.C. van den Brink (1992: 52) wspomina o odkryciu „kilku okrągłych ceglanych silosów” w Tell Ibrahim Awad, datowanych na okres Nagada IIIa-b. Wg. tego badacza każdy z nich miał służyć jednemu domostwu. W Tell el-Iswid w okresie Nagada IIIC- D obszar architektury osadniczej rozszerza się. W gęstym układzie zabudowy z tego okresu widać pomieszczenia, dziedzińce oraz znajdujące się na nich wolnostojące silosy oraz półokrągłe instalacje magazynowe (Fig. 6.15 – 6.18). Instalacje te zazwyczaj zbudowane były z pojedynczego rzędu cegieł mułowych. Silosy o kształcie półokrągłym przylegały swoimi tylnymi częściami do murów (Fig. 6.16). Z wczesnych badań E.C.M. van den Brinka (et al. 1989: 64) na tym samym stanowisku znany jest także kolejny przykład częściowo odsłoniętego silosu z cegły mułowej. W jego pobliżu odkryto kamień żarnowy, co sugeruje, że zboże przechowywane w silosie było przetwarzane w tym samym miejscu. Wydaje się, że wspomniane wyżej instalacje magazynowe z Tell el-Iswid mogły służyć mieszkańcom pojedynczych domostw współdzielących dziedziniec, na którym się znajdowały. W dwóch pierwszych fazach architektonicznych (Fig. 6.15, 6.16) widać, że instalacja magazynowa znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie budynku. W drugiej fazie duży silos (ok. 4 m 259

średnicy) zostaje zastąpiony niewielkim półokrągłym (ok. 1.5 m średnicy), podczas gdy w fazie trzeciej i czwartej na przylegającym do budynku dziedzińcu nie widać już jakiejkolwiek instalacji magazynowej. W ostatnich fazach kolejne silosy, najpierw mniejszy o średnicy ok. 2 m, a następnie dwa razy większy zostają wybudowane nieco dalej, na obszarze, który wydaje się być odgrodzony od wyżej wspomnianego domostwa. Być może jest to dowód na stopniowe zanikanie przydomowych dużych przestrzeni magazynowych i powstawanie silosów z których korzystały większe ilości mieszkańców. Niestety fragment odkrytej osady w tym miejscu jest zbyt mały by potwierdzić tę hipotezę. Z okresu Nagada III znane są też przykłady pomieszczeń i całych budynków pełniących role magazynowe. Na Komie Wschodnim w Tell el-Farcha w zabudowie z okresu Nagada IIIA w jednym z pomieszczeń (EN 279) odkryto nagromadzenie popiołów oraz dużą ilość dolnych części naczyń typu L30 (Rozwadowski 2012: 44 – 46). Jak wspominaliśmy, obszar ten mógł być w jakiś sposób związany z monumentalnym grobowcem- mastabą nr 10. W związku z tym nie można wykluczyć jakiegoś rodzaju czynności kultowych, w wyniku których w pomieszczeniu znalazły się warstwy popiołów oraz wspomniane części naczyń. Nie wyklucza to jednak możliwości, że budynek ten spełniał rodzaj magazynu, w którym je składowano przed ponownym wykorzystaniem. Także z okresu Nagada IIIA znany jest przykład całej budowli o funkcji magazynowej. Odkryto go również w Tell el- Farcha, na Komie Centralnym (Fig. 6.59, 6.60). Jego regularny plan wskazuje, że składał się z kompleksu pomieszczeń ulokowanych dookoła wewnętrznego dziedzińca. Przypomnijmy, że grubość murów zewnętrznych w tym budynku wynosiła ok. 2 m. Z pewnością zapewniało mu to stabilności i umożliwiało konstrukcję piętra. Wybudowanie tak grubych murów może być także związane z zabezpieczaniem się przed ewentualnymi kradzieżami. T. Canaan (1933: 8) opisuje przypadek kilku domostw z cegły mułowej z prowincji Bisan w Palestynie, które w roku 1931 zostały obrabowane po przebiciu się włamywaczy przez zbyt cienkie ściany z cegły mułowej. Wewnątrz budowli z Tell el-Farcha odkryto maty oraz pozostałości licznych naczyń ceramicznych, niekiedy gęsto zalegających na podłogach wewnątrz pomieszczeń. Ponad 80 niewypalonych kulek glinianych, odkrytych w bezpośrednim sąsiedztwie jednego z pieców wewnątrz założenia, również mogło mieć związek z funkcją magazynową (Chłodnicki 2019d: 99). Wypalone kulki tego typu odkrywane były na obszarze całego stanowiska w Tell el-Farcha (Kołodziejczyk 2012: 272). Największa częstotliwość ich występowania przypada na 3 i 4 fazę stanowiska (Kołodziejczyk 2012: 276; Graph 1), a więc okres w którym funkcjonował opisywany budynek. Zakładając, że kulki mogły być tokenami, które w jakiś sposób oznaczały ilości towaru, można uważać, że w magazynach z Komu Centralnego zarówno wytwarzano przedmioty ułatwiające handel jak i składowano towary. Trudno stwierdzić co dokładnie 260

tokeny mogły reprezentować jednak łatwość ich wykonania z pewnością wyklucza możliwość, że był to jakiegoś rodzaju środek płatniczy lub oznaczenie własności. Być może kulki pomagały wizualizować abstrakcyjne działania matematyczne, pozwalające zarządzać pozyskiwaniem i redystrybucją dużej ilości dóbr (Kołodziejczyk 2012: 267). W obrębie magazynu w jego młodszej fazie funkcjonowania na dziedzińcu znajdowały się także dwa średniej wielkości silosy o średnicy ok. 2 m (Fig. 6.60). Powstanie tego budynku w okresie Nagada IIIA może świadczyć o rozpoczęciu praktyki składowania dóbr na skalę większą niż tylko na potrzeby jednego lub kilku domostw. Należy zauważyć, że w okresie tym w układzie zabudowy osadniczej w Tell el-Farcha nie widać większych struktur magazynowych znajdujących się w pobliżu domostw (Fig. 6.43, 6.46, 6.48, 6.57, 6.58, 6.61). Wyjątkiem może być jedynie wschodnie pomieszczenie przy Rezydencji Nagadyjskiej (Fig.6. 95), która w tym okresie również w pewnym stopniu mogła pełnić role redystrybucyjno-magazynowe. Zachodnia Delta Nilu Wczesna i środkowa faza kultury dolnoegipskiej (okresy współczesne Nagada I i II) W okresie współczesnym Nagada I i II z obszaru zachodniej Delty Nilu znamy zaledwie fragmentarycznie odsłonięte warstwy archeologiczne z Sais i Buto. W warstwach tych trudno wyróżnić czytelne obiekty o funkcji magazynowej. W Buto odkryte jamy i dołki z okresu współczesnego Nagada II posiadały średnicę od 0.5 do 1.5 m przy głębokości ok. 20 – 30 cm (von der Way 1997: 65 – 68). Niektóre z nich były dodatkowo wzmocnione warstwą syltu. Możliwe, że pełniły funkcję jam zasobowych. Okres Nagada III Z okresu Nagada III w zachodniej Delcie Nilu znane są tylko przykłady architektury osadniczej z Buto. Widoczne jest postępujące z czasem zagęszczenie i wzrost liczby różnego rodzaju instalacji. Wydaje się, że wśród nich, w okresie Nagada IIIB, znajdowała się tylko jedna instalacja którą można interpretować jako nieduży silos (Fig. 6.68). Okrągły obiekt o średnicy ok. 1.5 m znajdował się na środku jednego z pomieszczeń, lub niewielkiego wewnętrznego dziedzińca. Mogł funkcjonować zapewne jedynie jako doraźny środek zaopatrzenia dla jednego domostwa. W kolejnej fazie architektonicznej (okres Nagada IIIC1) w obrębie gęstej zabudowy 261

osadniczej wydzielono trzy silosy (Fig. 6.73). Wszystkie znajdowany się w południowej części odkrytej zabudowy. Dwa z nich znajdujące się na tym samym dziedzińcu miały średnicę 4 m, trzeci ulokowany 5 m na północny-wschód od nich był nieco mniejszy: ok. 2.5 m średnicy. Rozmiary i lokalizacja tych instalacji mogą wskazywać na bardziej zorganizowaną strategię gromadzenia i redystrybucji produktów rolnych na poziomie wyższym niż jedno lub kilka domostw połączonych więzami rodzinnymi. Północny Egiptu poza obszarem Delty Nilu Z północnego Egiptu poza obszarem Delty Nilu struktury magazynowe znane są tylko z Maadi. Jak już wspominaliśmy chronologia konkretnych obiektów niestety nie jest możliwa do ustalenia. Opisane niżej instalacje ogólnie można datować na wczesną fazę kultury dolnoegipskiej (okresy współczesne Nagada I do Nagada IIB/C). Najprawdopodobniej wiele przestrzeni magazynowych znajdowało się w poszczególnych domostwach. Wskazują na to znaleziska jam z naczyniami oraz pozostałości dużych naczyń zasobowych, które odkryto w owalnych konstrukcjach mieszkalnych z materiałów organicznych. Podobnie z wnętrza struktur prostokątnych znane są liczne dołki, które mogły być pozostałością zarówno po elementach strukturalnych jak i użytkowych, np. niedużych jamach zasobowych czy wkopanych naczyniach ceramicznych. Również w głębokich podziemnych konstrukcjach odkryto liczne jamy oraz całe naczynia świadczące o wykorzystywaniu wnętrza do licznych funkcji, w tym magazynowych. W Maadi odkryto także liczne instalacje poza obrębem konstrukcji interpretowanych jako domostwa. Jamy zasobowe miały zróżnicowane wymiary i kształty. Uwagę zwracają szczególnie te większe o średnicy powyżej 1 m i głębokości ok. 1.5 m. Były wyłożone syltem co chroniło je przed podmakaniem, insektami i gryzoniami oraz podzielone na dwa poziomy. Rozwiązanie to tworzyło swojego rodzaju „schodek” prowadzący do głębszej części. Wewnątrz często znajdowały się fragmenty naczyń (Rizkana i Seeher 1989: 57). Konstrukcje tego typu mogą świadczyć o udoskonaleniu strategii przechowywania produktów spożywczych w instalacjach podziemnych. Trudno stwierdzić z czego mogła wynikać dwupoziomowość takich struktur. Możliwe, że uzyskiwano w ten sposób obszar o nieco wyższej i niższej temperaturze. Na wyższym schodku można było umieścić zapasy po które sięgano częściej, podczas gdy na półce niższej magazynowano produkty po które sięgano rzadziej lub wymagające przechowywania w niższej temperaturze. 262

Przestrzenie magazynowe z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie Północny Izrael Okres WB IA Na początku WB I w północnym Izraelu funkcjonują instalacje magazynowe o charakterze przydomowym. Były to jamy wydrążone w skałach, czasem dodatkowo obudowane kamieniami jak w Beth Shean (Loud 1948: 59 – 61) oraz nieco większe jamy o średnicy dochodzącej nawet do 2 m jak w Yiftah’el (Braun 1997: 29 – 42). Na żadnym z stanowisk nie odkryto przestrzeni magazynowych, które mogły być wykorzystywane przez większą ilość mieszkańców osady niż użytkownicy jednego domostwa. Okres WB IB W okresie WB IB na terenie północnego Izraela nadal spotykamy liczne instalacje magazynowe o charakterze przydomowym. Są to zarówno proste jamy zasobowe jak i bardziej wyrafinowane instalacje jak piwniczka wykuta w skale macierzystej pod jednym z domostw w Qiryat Ata (Golani 2003: 21). W okresie tym pojawiają się także pierwsze silosy. Były to niewielkie instalacje z cegły mułowej jak w Beth Shean, które znajdowały się w licznych lokalizacjach: wolnostojące poza budynkami, przylegając do nich lub wewnątrz obiektów o charakterze mieszkalnym (Braun 2004: Fig. 2.36). Przydomowe silosy mogły być zbudowane także z kamienia jak w ‘Ein Assawir (Fig. 7.7). W okresie tym pojawiają się także większe silosy, które mogły stanowić przestrzeń magazynową dla większej ilości mieszkańców jak np. w Qiryat Ata (Golani 2013) i Beth Yerah gdzie dwie starannie zbudowane okrągłe struktury tworzyły kompleks z budynkami BH 35 i 36 (Greenberg i Paz 2006: 477 – 478). Oba silosy miały średnicę ok. 2.5 m. Badacze zakładają, że niektóre z większych domostw mogły pełnić funkcję publicznych obiektów z silosami na zboże (Greenberg i Paz 2014: 20 – 21). Biorąc pod uwagę odkrycia budynków interpretowanych jako magazynowe zarówno z Izraela, np. budynek z Beth Shean (Mazar i Rotem 2009), jak i z Egiptu, np. kompleks magazynowy z Tell el-Farcha (Chłodnicki 2019c), interpretacja ta nie jest bezpodstawna. Pojawianie się takich obiektów wskazuje na zmianę gospodarki z przydomowej do kolektywnej, obejmującej części lub całe osady. Magazynowanie na poziomie wyższym niż dla jednej rodziny oraz być może centralnie 263

sterowana redystrybucją świadczą o znacznej intensyfikacji procesów urbanizacyjnych w drugiej połowie okresu WB I. Północna Jordania Okres WB IA Niestety z pierwszej fazy okresu WB I nie znamy dobrze udokumentowanych przykładów obiektów o charakterze magazynowym. W Jabal al-Mutawwaq opisuje się wschodnią cześć osady, która miała pełnić funkcje publiczną, jako miejsce gdzie znajdowały się instalacje magazynowe oraz budynki przeznaczone do produkcji żywności (Fernandez- Tresguerres 2006: 55 – 56). Niestety stwierdzenie to nie jest poparte żadnymi dowodami i należy traktować je z dużą ostrożnością. Okres WB IB Podobnie jak w północnym Izraelu w osadach z okresu WB IB spotyka się tu instalacje magazynowe o charakterze przydomowym oraz duże instalacje pozwalające na magazynowanie żywności dla większej grupy. Przykładem mniejszych mogą być pojemniki zasobowe z pisé, przylegające do murów wewnątrz domostw jak w Tell Um Hammad (Fig. 7.16). Możliwe, że owalna instalacja z Al-Basatin (Fig. 7.19), która zdaniem odkrywców (Gibs et al. 2010: 466) pełniła funkcję paleniska, w rzeczywistości była dolną częścią instalacji o charakterze magazynowym. Większe instalacje magazynowe odkryto przede wszystkim w Tell esh-Shuna, gdzie znajdowała się okrągła struktura o średnicy 5.5 m. Była zbudowana z cegieł mułowych z wykorzystaniem podmurówki kamiennej. W odróżnieniu od innych struktur tego typu, wewnątrz odkryto płaski kamień znajdujący się w jej środkowej części, stanowiący prawdopodobnie podstawę dla pionowej podpory zadaszenia. Najprawdopodobniej z uwagi na dużą średnice konstrukcji, takie wzmocnienie było niezbędne. Budynek ten miał być tylko jedną z kilku podobnych struktur zgrupowanych blisko siebie w centralnym obszarze stanowiska (Philip 2001: 178). Taki układ sugerowałby gromadzenie plonów na użytek mieszkańców całej osady. Również z Pelli znane są duże kamienne instalacje magazynowe z śladami tynkowania, w wnętrzu których odkryto liczne ślady zbóż i oliwek (Bourke 2015: 3). 264

Pustynia Syryjska (region Badia) Niestety na obecnym etapie badań nie można bezsprzecznie wyznaczyć żadnych przestrzeni magazynowych z stanowisk pustynnych w regionie Badia. Wydaje się, że magazynowanie mogło mieć, podobnie w jak pozostałych osadach okresu WB IA, charakter prywatny. Możliwe, że w domostwach składających się z dwóch komórek, zewnętrzna oprócz przygotowywania posiłków (na co mogą wskazywać pozostałości palenisk), pełniła także funkcje magazynową (Fig. 7.32). Rejon nad Morzem Martwym Okres WB IA W obszarze nad Morzem Martwym instalacje magazynowe z okresu WB I zarejestrowano jedynie w Jerychu. Na początku tego okresu w układzie zabudowy możemy zauważyć zaskakująco dużą ilość niewielkich okrągłych silosów (Fig. 7.37). Wydaje się, że każde z domostw posiadało co najmniej kilka instalacji tego typu. Duża ilość obiektów, które można przypisać do poszczególnych domostw może świadczyć o różnorodności magazynowanych dóbr i nadwyżce produkcji. Okres WB IB W młodszej fazie WB I w Jerychu dostrzega się zdecydowanie mniej instalacji magazynowych o charakterze przydomowym (Fig. 7.38). Wydaje się, że jest to przejaw zmiany strategii magazynowania dóbr i odejście od gromadzenia większych zasobów w ramach pojedynczych domostw. Jednocześnie na stanowisku nie widać struktur, które można by interpretować jako duże publiczne przestrzenie magazynowe. Jak mogliśmy zauważyć taki trend zmiany charakteru magazynowania z przydomowego na kolektywny widoczny jest na stanowiskach w północnym Izraelu gdzie znajdowały się większe struktury przeznaczone do magazynowania. Możliwe, że obiekty tego typu w Jerychu nie zostały jeszcze odkryte lub kolektywne przestrzenie magazynowe znajdowały się w budynkach o formie podobnej do budynków mieszkalnych. W związku z tym ich rozpoznanie w układzie zabudowy jest utrudnione. 265

Południowa Jordania Okres WB IA Z terenów południowej Jordanii z początków okresu WB I znane są niewielkie instalacje magazynowe w formie pojemników z gliny znajdujących się wewnątrz budynków na stanowisku Wadi Fidan 4 (Adams i Genz 1995: 12). Możliwe też, że niektóre z mniejszych pomieszczeń wewnątrz układu zabudowy posiadało charakter magazynowy (Fig. 7.46). Okres WB IB Z późniejszej fazy WB I niestety nie znamy żadnych dobrze datowanych przestrzeni o charakterze magazynowym. Przy strukturach częściowo odkrytych w obszarze WF 100 w Wadi Feynan widoczne są niewielkie przestrzenie otoczone kamieniami (Fig. 7.44, u dołu), które być może stanowią pozostałość po rodzaju pojemnika z gliny, stojącego na niewielkiej podmurówce z kamieni. Na obecnym etapie badań nic nie wskazuje na istnienie przestrzeni magazynowych zaspokajających potrzeby większej grupy ludzi. Środkowy i południowy Izrael WB IA Na początku WB I podobnie jak w pozostałych obszarach południowego Lewantu w środkowym i południowym Izraelu dominują nieduże instalacje magazynowe o charakterze przydomowym. Jamy zasobowe w układzie osadniczym znane są tam z: Nizzanim (Yekutieli i Gophna 1994: 164 – 166), Aszkelon Afridar; Obszar M (Golani 2008b: 20 – 21) i Stanowiska H w Nahal Besor (Fig. 7.83, McDonald 1932: 13). Wszystkie znajdowały się w pobliżu zabudowy mieszkalnej. Niektóre z nich tak jak w Amacji (Milevski et al 2016: 64) i na Stanowisku H w Nahal Besor (Fig. 7.83) dodatkowo wyłożone były kamieniami. Być może instalacje tego typu są wczesną wersją zagłębionych w ziemię silosów znanych z okresu WB IB z Amacji (Fig. 7.61). Warto zauważyć, że obiekty z Stanowiska H w Nahal Besor (Fig. 7.83), podobnie do późniejszych silosów z Amacji, również były zgrupowane w jednym miejscu. Nagromadzenie niewielkich przestrzeni magazynowych może być elementem wskazującym na rozpoczynającą się zmianę strategii magazynowania dóbr wewnątrz osad. Jak się wydaje nie tylko jamy pełniły funkcje zasobowe w okresie WB IA. W Aszkelonie Barnea na przełomie 266

okresu WB IA/B widoczne są także niewielkie silosy, które najprawdopodobniej zaspokajały potrzeby domostw w pobliżu których się znajdowały (Fig. 7.79). Na stanowisku H w Nahal Besor odkryto też platformy z cegieł mułowych, mułu i kamieni (MacDonald 1932). Możliwe, że były to miejsca przeznaczone do jakichś czynności gospodarczych lub magazynowania naczyń/koszy, których nie chciano pozostawiać na ziemi. Budynek nr II (Fig. 7.83) z tego samego stanowiska interpretowany jest jako „chata magazynowa” (MacDonald 1932: 13). Hipoteza ta jednak nie jest podparta logiczną argumentacją i opiera się wyłącznie na fakcie, że budynek ten w przeciwieństwie do znajdującego się obok Budynku nr I nie stał na podmurówce z kamienia (MacDonald 1932: 13). Okres WB IB W zaawansowanej fazie okresu WB I nadal występowały jamy zasobowe, znane są np. z En Besor (Gophna 1995: 14). Jednak w zabudowie osad zdecydowanie dominują instalacje i obiekty magazynowe o większym stopniu zaawansowania technicznego. Podobnie jak na północy Izraela występują budynki, lub ich części, które interpretuje się jako magazyny. Niewielkie pomieszczenia z Tel Erani, np. te przylegające do budynku H4 (Karmowski 2016: 155) oraz niektóre z budynku 232 (Fig. 7.53, 7.54) zdecydowanie mogły pełnić taką funkcję. W Hartuv (Mazar i Miroschedji 1996), funkcję magazynową mogły pełnić niewielkie pomieszczenia 154 i 156 (Fig. 7.72). W obydwu stwierdzono brukowaną podłogę spotykaną w instalacjach magazynowych okresu WB I. Znane były także instalacje wewnątrz pomieszczeń jak w Ptora, gdzie w budynku 2100 (Fig. 7.58, 7.60) odkryto w narożniku jednego z pomieszczeń półokrągłą przestrzeń obudowaną murem z kamienną podmurówką. Okres ten jednak charakteryzował się przede wszystkim występowaniem silosów wskazujących na kolektywną strategię magazynowania wewnątrz osad. Takie instalacje znane są z: Tel Halif, Amacji, Eshta’ ol, Aszkelonu Barnea i Abu Qurinat. Były to obiekty zaspokajające potrzeby zarówno pojedynczych domostw jak w Abu Qurinat (Fig. 7.86) czy Eshta’ol (Fig. 7.69), ale spotyka się również zgrupowania obiektów, które najprawdopodobniej zaspokajały potrzeby całej osady. W Tel Halif na stanowisku 301 odkryto pięć silosów z cegły mułowej, na kamiennych fundamentach. Każdy z nich miał średnicę ok. 2.5 m (Levy et al. 1997: 10). Zgrupowanie tych obiektów znajdowało się za murem działowym. Jest prawdopodobnym, że odgrodzone w ten sposób części osady pełniły różne funkcje. 267

W Amacji odkryto aż jedenaście silosów w jednej grupie. Każdy z nich o średnicy ok. 3 m. Większość z nich posiadała głębokości aż ok. 2 m. Kompleks tych struktur leżał w oddaleniu od zabudowy mieszkalnej (Fig. 7.61) i łącznie zajmował powierzchnię ok 500 m2. Obiekty z Amacji były nieco odmienne od silosów odkrywanych w obębie osad. Posiadały bowiem konstrukcję podziemną o ścianach wyłożonych kamieniami. Możliwe, że ich konstrukcja wywodzi się ze znanych w WB IA jam zasobowych wyłożonymi kamieniami,. Badacze tego stanowiska zakładają, że jeszcze więcej silosów wciąż może znajdować się w nieprzebadanym obszarze stanowiska (Milevski et al. 2016a: 65). Przykład Amacji rodzi pytanie komu służyły tak duże przestrzenie magazynowe? Z obliczeń zakładających, że w silosach magazynowano zboże, wynika że tylko w odkrytych silosach jednorazowo można było przechowywać aż 68 ton ziarna (Milevski et al. 2016a: 70). Idąc dalej I. Milevski (et al. 2016: 70 – 71) ostrożnie zakładając, że z 1 ha ziemi pola uprawnego w WB IB otrzymywano ok. 100 kg zboża (we współczesnym rolnictwie palestyńskim jest to ok 500 kg/1 ha) szacuje obszar uprawnianej ziemi nawet na 68 ha. Ponieważ pozostałości osadnicze z tego okresu wskazują na wiejski charakter Amacji (Milevski et al. 2016a: 69, 70), to niewielka ilość mieszkańców Amacji z pewnością nie była konsumentem dóbr przechowywanych w silosach. Najprawdopodobniej też mieszkańców Amacji było wtedy zbyt mało by doglądać upraw i zebrać zboże na tak dużym obszarze. Uczony sugeruje więc, że kompleks magazynowy z Amacji może być dowodem na istnienie scentralizowanej gospodarki redystrybucyjnej funkcjonującej w południowym Izraelu w okresie końca WB I (Milevski et al. 2016a: 71 – 78). Odległość zaledwie kilkunastu kilometrów pomiędzy Tel Halif i Amacją oraz fakt, że na obu stanowiskach odkryto zgrupowania obiektów magazynowych może oznaczać, że region południowej Szefeli w okresie WB IB mógł być obszarem uprawnym na skalę, jak określilibyśmy to dziś, przemysłową. Pytanie kto zarządzał uprawą, transportem i redystrybucją plonów pozostaje otwarte. I. Milevski (et al. 71 – 78) sugeruje, że potencjalnymi nadzorcami tego przedsięwzięcia mogły być lokalne centra takie jak pobliskie Tel Erani, ale nie wyklucza możliwości zaopatrywania w ten sposób kolonii egipskiej, która mogła znajdować się wówczas w południowym Izraelu (Milevski et al. 2016a: 72). Znacznie bliższe położenie Tel Erani (ok. 13 km) w porównaniu do Tell es Sakan (ponad 40 km), sugerowałoby jednak, że zdecydowanie łatwiej kontrolę nad tym przedsięwzięciem mogło sprawować to pierwsze. 268

Drogi, ulice i ścieżki wewnątrz osad z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie W Egipcie dotychczas nie odkryto żadnych przykładów wzmacnianych dróg w okresie 4 tys. p.n.e. W osadach najprawdopodobniej funkcjonowały drogi i ścieżki stworzone w wyniku częstego przemieszczania się po nich ludzi oraz rozpoznanie ich w warstwach archeologicznych jest trudnym zadaniem. z ubitej ziemi zwierząt, lecz W niektórych wypadkach można jednak zakładać istnienie ciągów komunikacyjnych wynikające z lokalizacji poszczególnych budynków i podziałów przestrzeni. Obserwacje tego typu są jednak obarczone sporym ryzykiem, ponieważ na podstawie reliktów fundamentów murów trudno rozpoznać, która z wydzielonych przestrzeni była zadaszona, a która dziedzińcem czy ulicą doprowadzającą do niej. Odtworzenie i interpretacja przebiegu ciągów komunikacyjnych wewnątrz osad jest możliwe dopiero od okresu Nagada III w rozwiniętych i nie podlegających częstym reorganizacjom układach zabudowy z cegły mułowej. Dla obserwacji tego typu istotna jest także stosunkowo duża powierzchnia odsłoniętej części osady. W północnym Egipcie tylko dwa stanowiska spełniają to kryterium: Tell el-Farcha oraz Tell el- Fara’in (Buto). W Tell el-Farcha w okresie Nagada IIIA1/B (4 faza stanowiska) w zabudowie z Komu Centralnego (Fig. 6.61) wydzielają się dwa kompleksy pomieszczeń, pomiędzy którymi leży niezabudowana przestrzeń o szerokości ok. 5 m i długości ok. 20 m. Odkryto na niej jedynie nieliczne paleniska (Chłodnicki 2012c: 108), i można założyć, że był to fragment drogi zakończonej ślepym zaułkiem od strony północnej. W części południowej droga zakręcała w kierunku zachodnim okrążając znajdujący się tam budynek. Nieliczne ślady palenisk odkryte na powierzchni drogi wydają się być naturalną oznaka aktywności osadniczej w tym miejscu. Niewielkie paleniska służące np. do ogrzania się rozpalane w miejscach ciągów komunikacyjnych spotykane są także w czasach dzisiejszych na terenie Bliskiego Wschodu i Afryki. W okresie Nagada III drogi wewnątrz osad często przebiegały wzdłuż granic oddzielających poszczególne obszary osady. Również na Komie Centralnym widzimy, że opisywany ciąg komunikacyjny zlokalizowany był przy grubszym murze oddzielającym wschodni kompleks pomieszczeń. Mur ten (choć nieco przesunięty na zachód) występował także we wcześniejszym układzie zabudowy (Chłodnicki 2012c: 108). Kolejnym przykładem ciągu komunikacyjnego z tego samego stanowiska jest datowana na Nagada IIIB droga EN 300 znajdująca się na Komie Wschodnim (Fig. 6.49, 6.50). Odkryta na odcinku ponad 10 m miała niemal 2 m szerokości. Podobnie jak ta z Komu Centralnego, 269

droga EN 300 biegła wzdłuż grubszego muru działowego (336/308), który w tym przypadku otaczał od wschodu obszar zabudowy osadniczej wraz z monumentalną mastabą (ob. nr 10). Kolejnym przykładem może być obszar znajdujący się w północno-zachodniej części zabudowy z Buto w okresach Nagada IIIA2 i IIIB (Fig. 6.67, 6.68). Pomiędzy strefami o funkcji gospodarczej i mieszkalnej leżała nieregularna przestrzeń o szerokości ok. 2 m odkryta na długości ok. 10 m. Wydaje się, że jest to zaułek, który powstał w momencie wybudowania złożonego układu pomieszczeń (prawdopodobnie jednego dużego domostwa) w drugiej fazie architektonicznej z okresu Nagada IIIA2 (Fig. 6.67). Z planów poszczególnych faz można wywnioskować, że mur działowy nie zmienia swojego położenia, podczas gdy zabudowa po jego obu stronach ulega pewnym zmianom. Podobną sytuację możemy zaobserwować w wyżej opisanych przykładach ciągów komunikacyjnych. W zabudowie z Nagada IIIB możemy dodatkowo zauważyć, że od strony opisywanej znajdującego się po jej południowej stronie. drogi prowadziło wejście do założenia 270

Drogi, ulice i ścieżki wewnątrz osad z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie Również w południowym Lewancie w gęsto zabudowanych osadach można dostrzec ciągi komunikacyjne pomiędzy budynkami. W wielu przypadkach trudno ocenić czy ich przebieg mógł być odgórnie zaplanowany jak np. na stanowisku Tell Um Hammad gdzie niewielkie przestrzenie pomiędzy kolejnymi seriami murów, mogły być wykorzystywane jako ciągi komunikacyjne (Fig. 7.15). Drogi wewnątrz osad najczęściej widoczne są w układach zabudowy z rozwiniętego okresu WB I jak w Beth Shean (Fig. 7.3), gdzie ulica obiega budynek z fazy M3, który interpretowany jest jako obiekt o charakterze publicznym (Mazar i Rotem 2009). Co ciekawe w kolejnej fazie architektonicznej jej powierzchnię podwyższono by wciąż można było użytkować ją w tym samym miejscu. L. Nigro (2007a: 16 – 71) zakłada, że podobną kontynuację użytkowania drogi z kilku faz architektonicznych można zauważyć również w Jerycho. Od WB IB funkcjonowała tam obudowana murem droga (Fig. 7.38), wykorzystywana w kolejnych podokresach WB.W południowym Lewancie spotyka się drogi zarówno z warstwy ubitej ziemi, jak i brukowane kamieniem. Te drugie najczęściej występowały w osadach, w których dominowała architektura wykorzystującą ten surowiec jak np. w Pelli (Fig. 7.25). Brukowane kamieniem ulice spotykane są także na stanowiskach posiadających zabudowę wyłącznie z cegły mułowej, jak w Tel Erani gdzie pomiędzy budynkami 7102 i 232 biegła ulica w konstrukcji, której wykorzystano niewielkie otoczaki (Fig. 7.54). Najprawdopodobniej najbardziej zaawansowanym przykładem konstrukcji ciągów komunikacyjnych są drogi wewnątrz osady z ‘Ein Assawir. Na zdjęciu lotniczym zabudowy z okresu WB I (Fig. 7.6) widać tam regularne układy ulic biegnących wokół skupisk zabudowy tworzących rodzaj insuli wewnątrz osady. Przynajmniej niektóre z nich posiadały system odwodnienia w postaci obudowanej kamieniem kanalizacji (I. Paz, informacja ustna oraz obserwacja podczas wizyty na stanowisku). Tak złożony system infrastrukturalny z pewnością wymagał odgórnego zaplanowania oraz zaawansowanej wiedzy technicznej, nie znanej z innych stanowisk tego okresu. W większości osad z pewnością funkcjonowały proste drogi z ubitej warstwy ziemi oraz ścieżki. Niekiedy nawet tak nietrwałe obiekty zachowały się do czasów współczesnych. Przykładem może być fragment drogi prowadzącej z osady do cmentarzyska dolmenowego w Jabal al-Mutawaq (Fig. 7.23). W terenach górskich, jak na stanowiskach z regionu Badia, zapewne istniały wydeptane ścieżki pozwalające możliwie najłatwiejszą drogą dostać się do miejsc, w których znajdowały się bramy wejściowe do otoczonych murem części osad znajdujących się na szczytach wzgórz wulkanicznych (Fig. 7.28, 7.34). 271

Mury obwodowe i ogrodzenia odkrywane w osadach z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie W północnym Egipcie w okresie 4 tys. p.n.e. nie udokumentowano jak dotąd murów otaczających całe osady. Istnieje jednak wiele przykładów wewnętrznych podziałów wyznaczających odrębne strefy zabudowy. Wschodnia Delta Nilu Podziały przestrzeni wewnątrz osad widoczne są już w najwcześniejszych zabudowaniach kultury dolnoegipskiej. W gęstych zgrupowaniach rowków oprócz pomieszczeń i instalacji można wydzielić także te będące pozostałością po ogrodzeniach. Z okresu wczesnej i środkowej fazy kultury dolnoegipskiej (Nagada II B-C) znane są przykłady tego typu ogrodzeń z Komów Zachodniego i Centralnego w Tell el-Farcha. W pierwszym z nich widoczne są równolegle biegnące do siebie pary rowków (Fig. 6.39) oraz pojedyncze długie rowki dzielące przestrzeń osady (Fig. 6.41). Taki sposób podziału przestrzeni najprawdopodobniej był zaplanowany z wyprzedzeniem i uwzględnieniem struktur, które miały znajdować się wewnątrz każdego z obszarów (Ciałowicz 2012a: 160). W przypadku Komu Zachodniego ogrodzenia oddzielały strefy z bardziej skomplikowaną zabudową od tych położonych na północny-wschód i południe, w których odkryto jedynie jamy. Trudno ocenić czy równolegle przebiegające do siebie linie są pozostałością po jednej konstrukcji czy też śladem po kilkukrotnej zmianie miejsca ogrodzenia w stosunkowo niedługim czasie. Należy pamiętać, że reorganizacja zabudowy tego typu była prostsza niż zmiana położenia muru z cegieł mułowych w związku z tym mogła występować częściej. Zakładając jednak, że dwa rowki stanowią pozostałość po jednej konstrukcji grodzenia w niektórych miejscach miałoby ono szerokość ok. 1.5 m (Fig. 6.39). Prostopadłe rowki dzielące wewnętrzną część takiego ogrodzenia na kilka sekcji najprawdopodobniej można by interpretować jako elementy strukturalne. Podobny gęsty układ rowków tworzących niewielkie prostokątne przestrzenie widoczny jest także w konstrukcji pierwszej fazy Rezydencji Dolnoegipskiej (Fig. 6.32). W tym samym czasie właśnie na Komie Centralnym widoczny jest jeszcze bardziej wyraźny podział przestrzeni manifestujący się w formie pojedynczych i podwójnych rowków, niekiedy przecinających się pod kątem prostym i dzielącym odkryty obszar zabudowy na trzy strefy o różnych funkcjach. Wydaje się, że w znacznej większości rowki były pojedyncze i 272

prawdopodobnie stanowią ślady po prostych i niezbyt grubych ogrodzeniach. W jednym tylko przypadku (Fig. 6.32: Ar 64) na długości ok. 9 m odkryto dwa równoległe rowki oddalone od siebie o ok. 50 cm. Możliwe, że płot z jakichś względów był w tym miejscu wzmocniony drugą warstwą lub jest to ślad po jego przesunięciu. Kolejnym przykładem podziału stref mogą być płoty wykonane z pisé. W Obszarze 1 w Tell el-Samara odkryto, datowaną na okres Nagada II a-d, południowo-zachodnią część budynku lub ogrodzenia z tego materiału (Fig. 6.20). Trudno obecnie ocenić z całą pewnością czy konstrukcja ta jest pozostałością po budynku czy po ogrodzeniu o szerokości ok. 50 cm. Warto jednak zauważyć, że po wewnętrznej stronie muru nie widać podziałów wewnętrznych charakterystycznych dla budynków mieszkalnych tej wielkości. F. Guyot (2016: 7) zakłada, że struktura ta w całości ulepiona była wyłącznie z mułu, podkreślając brak śladów typowych dla konstrukcji z materiałów organicznych oraz brak domieszek spotykanych w cegłach mułowych. Zakładając, że był to płot nie można jednak wykluczyć, że górna część posiadała zwieńczenie z trzciny, plecionki lub gałęzi drzew. Ogrodzenia z warstwy pisé, w której umieszczone są pionowo łodygi trzcin, niekiedy wzmocnione gałęziami drzew znane są także z dzisiejszego Egiptu. Z okresu współczesnego Nagada IID1 znany jest jeszcze jeden podobny przykład podziału przestrzeni z północnej części Komu Wschodniego w Tell el-Farcha. W układzie rowków szczególnie wyróżnia się jeden, który podobnie jak wyżej opisany obiekt z Tell el- Samara miał szerokość ok. 50 cm (Fig. 6.26). Dzielił odkrytą przestrzeń zabudowy na dwie części, które mogły pełnić różne funkcje. Okres Nagada III W okresie Nagada III zabudowa osad z wschodniej Delty Nilu stopniowo zmienia się. Dotychczas wykorzystywane w budownictwie materiały organiczne zostały zastąpione przez szybko dominującą cegłę mułową. Nie oznacza to jednak, że zupełnie zaprzestano wykorzystywania wcześniej używanych. Z okresu Nagada IIIA-B z Obszaru 1a w Tell el-Iswid znany jest przykład konstrukcji, który prawdopodobnie należy interpretować jako rodzaj ogrodzenia (Fig. 6.12). Niewielka przestrzeń ok. 25 m2 z trzech stron otoczona była tam bardzo cienkim murkiem składającym się zaledwie z jednej cegły ułożonej wozówkami w kierunku lic. Trudno wyobrazić sobie, że konstrukcja o tej grubości mogła być wyższa niż kilkanaście do kilkudziesięciu centymetrów. Być może cegły stanowiły jedynie fundament konstrukcji ogrodzenia, a w wyższych partiach wykorzystywano materiały organicznych. Strukturę tę 273

należy zapewne interpretować jako zagrodę dla zwierząt, na co może wskazywać brak instalacji oraz innych śladów aktywności osadniczej wewnątrz ogrodzonej przestrzeni. Kolejną przesłanka przemawiająca za tą interpretacją może być dość niestaranne wykonanie przejawiające się w braku linii prostych. Przejście z wykorzystania w konstrukcjach ogrodzeń materiałów nietrwałych do wykorzystania na dużą skalę cegły mułowej doskonale widoczne jest na przykładzie Tell el-Farcha. Na Komie Centralnym wraz z wprowadzeniem tego budulca, ogrodzenia z materiałów organicznych oddzielające od siebie obszary osady zostają zastąpione regularnymi ceglanymi murami (Chłodnicki i Geming 2012: 95). Rezydencja Dolnoegipska została otoczona murem o grubości 1.6 m (Fig. 6.35). Podobne zabiegi zamiany budulca przy jednoczesnym zachowaniu identycznych podziałów przestrzeni widoczne są też na Komach Wschodnim i Zachodnim . W północnej części pierwszego z nich opisane powyżej ogrodzenie manifestujące się w wcześniejszej fazie w postaci rowka o szerokości 50 cm, w okresie Nagada IIIA zostaje zastąpione murem o podobnej grubości (Fig. 6.42). Również wcześniejsze ogrodzenia z materiałów nietrwałych widoczne w okresie największego rozwoju kultury dolnoegipskiej zostają zastąpione murami z cegły mułowej. Ogrodzenia ponownie niemal idealnie powtarzały układ poprzednich. W niektórych miejscach wciąż mogły być wzmocnione elementami drewnianymi o czym może świadczyć obecność dołków posłupowych znajdujących się w ich sąsiedztwie (Ciałowicz 2012a: 161). Powyższe przykłady wskazują na wyjątkową stabilność ustalonych podziałów przestrzeni wewnątrz osady. Jednocześnie funkcje wydzielonych obszarów nie zawsze pozostawały niezmienione. Przykładem może być obszar zabudowany we wcześniejszej fazie niewielkimi domami. Po zastąpieniu płotu murem z cegły zupełnie zmienił swój charakter. Od tej pory znajdował się tam niewielki browar wraz z innymi instalacjami towarzyszącymi. Na podstawie obecnego stanu badań trudno zrozumieć czy taka trwałość podziału przestrzeni związana była z przyzwyczajeniem czy też miały na nią wpływ inne czynniki takie jak np. pojawienie się jakiegoś rodzaju własności i związany z tym podział na parcele wewnątrz osad. Podział na strefy niekiedy ulega zmianom. Przykładem jest kolejna fazy zabudowy Komu Centralnego z okresu Nagada IIIA1/B (Fig. 6.61). Nowy mur działowy został zbudowany wówczas ok. 1.5 m na wschód w stosunku do nieistniejącego już wcześniejszego muru (Chłodnicki 2012c: 107). Na Komie Wschodnim widoczny jest także wyjątkowy przykład muru który mógł otaczać obszar związany z mastabą nr 10 oraz przylegającą od północy do niej zabudową osadniczą. Mur 210/141 składający się z dwóch przylegających do siebie sekcji o łącznej szerokości niemal 2.5 m (Fig. 6.43) oddzielał obszar północnej części 274

Komu Wschodniego od części południowej na co wskazuje inna orientacja układów zabudowy w tych dwóch obszarach. Istnieje możliwość, że mur ten łączył się z murem 336/308 (Fig.6.45), który także skonstruowany był z dwóch przylegających do siebie sekcji. Otaczałby wówczas budynki znajdujące się na północ od mastaby. Niestety obecny stan badań uniemożliwia bezsprzeczne potwierdzenie takiego przebiegu obu murów. Również na południe od mastaby nr 10 odkryto mur datowany na okres Nagada IIIB, który mógł w jakiś sposób odgraniczać obszar związany z grobowcem od pozostałej części osady. W sondażu nieopodal odkryto też obiekt ES.119 (Fig. 6.51), który mógł pełnić rodzaj westybulu lub konstrukcji bramnej (Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 189). Na podstawie powyższych obserwacji trzeba podkreślić prawdopodobieństwo istnienia wydzielonej murem przestrzeni zamykającej obszar cmentarzyska oraz mastaby nr 10 i przylegającej do niej osady. Podwójna konstrukcja i co za tym idzie znaczna grubość murów 210/141 oraz 336/308 mogła być z jednej strony manifestacją znaczenia osoby, dla której przeznaczona była mastaba, a z drugiej próbą zabezpieczenia przed rabusiami, zainteresowanymi ewentualnymi darami grobowymi. Zachodnia Delta Nilu Z zachodniej Delty przykłady planowych podziałów przestrzeni wewnątrz osad znamy jedynie z warstw datowanych na okres Nagada III w Buto. Z końcowej fazy funkcjonowania kultury dolnoegipskiej na tym stanowisku (okres współczesny Nagada IIIA2) w zabudowie odcinka E18 widać wyraźny podział na część północną i południową. Granica wyznaczona jest podobnie jak w przypadku Tell el-Samara (Fig. 6.20) oraz północnej części Komu Wschodniego z Tell el-Farcha (Fig. 6.26) jednolitym i szerszym od większości pozostałych rowkiem (Fig. 6.63). Wydaje się, że dzielił on przebadaną przestrzeń osady na obszar mieszkalny znajdujący się na północy oraz obszar o charakterze gospodarczym ulokowany na południu. Z kolejnej fazy architektonicznej charakteryzującej się budowlami z cegły mułowej, choć w innej części stanowiska (na odcinkach E14 i TIX), pochodzi następny przykład układu podzielonego na dwie części (Fig. 6.65). Podobnie jak w poprzednim przykładzie granica przebiegała ze wschodu na zachód, lecz dzieliła obszar na dwie części pełniące funkcje gospodarczą i mieszkalną odwrotnie w stosunku do wyżej opisanego. Cz. północna pełniła 275

bowiem funkcję gospodarczą, podczas gdy cz. południowa – mieszkalną. Mur był tej szerokości co pozostałe zastosowane w konstrukcji domostw z części południowej (ok. 50 cm). Jego charakter i przebieg pozostaje niezmienny w kolejnych fazach architektonicznych aż do końca Nagada IIIB (Fig. 6.67, 6.68). Wydaje się też, że od okresu Nagada IIIA2 pomimo zmiany układów zabudowy równie niezmienny pozostaje charakter obu części wydzielonych przez mur. W okresie Nagada IIIC1 zarys muru działowego już nie jest tak czytelny jednak nie można wykluczyć, że jego przebieg został powielony także wtedy. W tym czasie na południowym krańcu zabudowań wzniesiono kolejny, tylko nieznacznie grubszy od pozostałych, mur. Oddzielał on znajdujące się po jego południowej stronie instalacje magazynowe od obszaru mieszkalnego (Fig. 6.73). Możliwe, że jest to dowód na istnienie kolejnej granicy dzielącej obszary o różnych funkcjach. Północny Egiptu poza obszarem Delty Nilu Kilka długich linii rowków z Maadi może być pozostałością po ogrodzeniach z materiałów organicznych (Fig. 6.87). W ich układzie brak jednak regularności spotykanej na innych stanowiskach kultury dolnoegipskiej z wschodniej Delty Nilu. Wydaje się również, że posiadały nieco inną konstrukcję, opierająca się w większym stopniu na pionowych podporach. Na planach opublikowanych przez I. Rizkane i J. Seehera (1989: 34; Fig 5b, 48; Fig. 14) widać, że rowki niekiedy w dość regularnych odstępach przecięte są przez dołki posłupowe. Trudno na podstawie przeprowadzonych w Maadi badań stwierdzić czy oddzielały one strefy o różnej funkcji wewnątrz osady. Podobnie jak w przypadku innych obiektów z Maadi, nie można stwierdzić ich równoczasowego występowania co skutecznie uniemożliwia analizy tego typu. Nieregularny przebieg tych konstrukcji oraz fakt, że nie zamykają w całości żadnego konkretnego obszaru może świadczyć o ich tymczasowym charakterze. Być może pełniły one funkcję osłony przed wiatrem. 276

Mury obwodowe i ogrodzenia odkrywane na osadach z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie W południowym Lewancie w przeciwieństwie do Egiptu odkryto liczne przykłady murów otaczających zabudowę osadniczą. Niekiedy ich charakter obronny wydaje się oczywisty, w innych przypadkach bardziej dyskusyjny. W samych osadach spotykane są liczne wewnętrzne podziały przestrzeni. Północny Izrael Okres WB IB Z obecnego stanu badań wynika, że w niektórych osadach w północnym Izraelu mogły istnieć już fortyfikacje kamienne otaczające cała osadę. Zakłada się, że w Beth Yerah, pomimo że główny system kamiennych fortyfikacji datowany jest na okresy późniejsze, to jego początki mogły przypadać na WB IB (Greenberg i Paz 2005, Getzov 2006, Greenberg 2014: 8 – 9). Fortyfikacje kamienne lub przynajmniej z podmurówką z kamienia mogły otaczać również osadę lub jej cześć w ‘Ein Assawir. Są to jednak wstępne obserwacje, wymagające dalszej weryfikacji (I. Paz, informacja ustna podczas wizyty na stanowisku). Północna Jordania Okres WB IA Z początków WB I z Jabal al-Mutawwaq w północnej Jordanii znana jest osada otoczona murem kamiennym. Wydaje się, że nie posiadał on funkcji obronnych. Mur obwodowy z tego stanowiska sprawia wrażenie zbudowanego jakiś czas po powstaniu struktur mieszkalnych wewnątrz obszaru, który otacza. Z opublikowanego planu (Fig. 7.22) wynika, że jego przebieg jest dość nieregularny. Niestety na podstawie dostępnych danych trudno jest ocenić nawet jego szerokość. W części północnej muru odsłonięto co najmniej dwie duże przerwy oraz sekcję niepasująca do pozostałych fragmentów znajdujących się po jego obu stronach (Fig. 7.22). Również osada jest wewnętrznie podzielona. Przykładem może być tzw. Wielki Okręg – półkolisty i wbrew swojej nazwie niezamknięty mur otaczający przestrzeń, w której na planie widoczna jest jedynie jedna niewielka konstrukcja (Fig. 7.22). W osadzie znajdowały się także 277

inne podobne łukowate otwarte oraz owalne, zamknięte lub niemal zamknięte mury otaczające przestrzenie, często z pojedynczymi domostwami. Być może były to mury tworzące przy poszczególnych domostwach przestrzeń, na której trzymano np. stada owiec. Podobne konstrukcje widoczne są także w osadach z Wadi Feynan (Fig. 7.42) oraz Aszkelonu Barnea (Fig. 7.79). Niestety z uwagi na nieliczne opublikowane informacje dotyczące osady z Jabal al- Mutawwaq wszelkie rozważania dotyczące funkcji tej zabudowy pozostają domysłami. Okres WB IB W północnej Jordanii z okresu WB I znany jest system fortyfikacji ze stanowiska Pella. Odkryte fragmenty kamiennego muru obronnego otaczały tam od strony wschodniej oraz południowej obszar tellu, na którym znajdowała się osada. Łącznie odsłonięto ponad 30 m muru podpartego prymitywnymi przyporami (Bourke 2015: 1). Mur miał szerokość od 1.5 do 2 m. Jego staranna konstrukcja składała się z większych dopasowanych do siebie kamieni znajdujących się w częściach licowych oraz rumoszu skalnego wewnątrz muru (Fig. 7.24). Do wschodniego szczytu wzgórza przylegały trzy duże platformy terasowe wypełnione rumoszem kamiennym. Tworzyły one wyrównaną powierzchnię, na której wybudowano wyżej opisane mury (Bourke et al. 1999: 58 – 64). Tak solidna konstrukcja świadczy o dużym zaawansowaniu technicznym ich budowniczych. Wygląda na to, że już w końcówce okresu WB I w Pelli mamy do czynienia z rozwiniętym systemem obronnym charakterystycznym dla zurbanizowanych osad występujących w południowym Lewancie od okresu WB II (Herzog 1997: 42 – 77). Niestety z uwagi na wielokulturowy charakter stanowiska wciąż stosunkowo niewiele wiemy na temat osady, którą w okresie WB IB otaczał opisany mur. Pustynia Syryjska (region Badia) Okres WB IA Wszystkie ze stanowisk w regionie Badia datowane są na początek okresu WB I. Każde z nich otaczały fortyfikacje leżące dookoła najwyżej położonych części osad. Z uwagi na najprawdopodobniej krótki okres zasiedlenia oraz położenie na terenach pustynnych, obiekty te zachowały się najlepiej spośród wszystkich fortyfikacji znanych z okresu WB I. Dobrze czytelne są zarówno ich przebieg, relacja względem struktur o charakterze mieszkalnym oraz instalacje bramne i mniejsze przejścia prowadzące do wnętrza. Charakter obronny tych struktur 278

wydaje się oczywisty. Ściśle otaczały one niewielki obszar leżący na najwyżej położonym punkcie w okolicy, miały znaczną grubość od 70 cm do 1.8 m oraz solidną konstrukcję (Fig. 7.27, 7.28). W niektórych miejscach jak w Khirbat al Ja’Bariya (Fig. 7.34, 7.35) mury zachowały się nawet do wysokości 2 m (Müller-Nauhof i Abu-Azizeh 2018b: 426). W Tulul al-Ghusayn na stoku wschodnim i zachodnim (Fig. 7.31) fragmenty górnej osady nie były otoczone murem. Tutaj jednak teren był mocno nachylony (Fig. 7.31), co z jednej strony samo w sobie miało naturalny walor obronny, a z drugiej mogło utrudnić konstrukcje fortyfikacji. W murach ulokowano zarówno większe bramy jak i mniejsze przejścia. Brama G1 z Jawa składała się z pary niewielkich filarów (Fig. 7.28), które wystawały poza obręb muru i tworzyły wewnątrz rodzaj pomieszczenia, który mógł służyć jako schronienie dla pilnujących przejścia. Podobny układ pomieszczenia można zaobserwować w obiekcie ES.119 (Fig. 6.51) z Tell el- Farcha, który również interpretowany jest jako rodzaj instalacji bramnej (Ciałowicz, Dębowska-Ludwin 2013: 29 – 30). Należy podkreślić jednak, że jest to daleko idące porównanie z uwagi na bardzo dużą odległość, różnice chronologiczne oraz różnice w materiale budowlanym występujące pomiędzy tymi obiektami. Niestety z uwagi na nieliczne przebadane obiekty bramne z drugiej poł. 4 tys. p.n.e., nie można prześledzić rozwoju tego typu obiektów. W murach obronnych każdej z wymienionych wyżej osad lewantyńskich znajdowało się kilka bram i mniejszych przejść. W Khirbat al Ja’Bariya na zewnątrz od zachodniej bramy znajdowały się dwa dodatkowe mury prostopadłe względem fortyfikacji (Fig. 7.35). Otaczały one z dwóch stron przejście prowadzące do osady (Müller-Nauhof i Abu-Azizeh 2018b: 426). Trudno stwierdzić z całą pewnością jaką mogły pełnić funkcję. Ze zdjęcia lotniczego (Fig. 7.34) wynika, że były niższe od pozostałych i zostały zbudowane w miejscu spadku stoku. Być może dodatkowe mury były murami podpierającymi terasę i zapobiegajacymi osuwaniu się materiału skalnego sprzed bramy, w celu uniknięcia utraty stabilności jej konstrukcji. Może to być kolejny dowód na wysoki poziom wiedzy technicznej i doświadczenie budowniczych tych obiektów. Zaawansowana konstrukcja elementów fortyfikacyjnych ze stanowisk odkrytych na obszarze pustyni Syryjskiej kontrastuje z prostotą wykonania budowli mieszkalnych (Fig. 7.32, 7.33, 7.36). Obecny stan badań niestety nie pozwala na wyjaśnienie tego fenomenu. Widoczne zaawansowanie techniczne fortyfikacji sugeruje wysoki poziom wiedzy budowniczych oraz dużą ilość osób zaangażowanych przy budowie i pozyskaniu materiału. Skuteczne przeprowadzenie tak dużych inwestycji budowlanych sugeruje istnienie hierarchicznego systemu społecznego przynajmniej podczas samej budowy, która musiała być nadzorowana przez osobę (lub osoby) posiadające wiedzę na ten temat. Wydaje się także, że skłonienie większej liczby osób do poświecenia swojego czasu i wykonywania poleceń osób 279

nadzorujących jest symptomem charakterystycznym dla społeczeństwa posiadającego pewną hierarchię. Sam fakt budowy elementów obronnych takich jak bramy z przestrzeniami przeznaczonymi dla osób ich pilnujących, świadczy o wysokim poziomie kontroli wewnątrz osady oraz wymagającej dyscypliny rozwiniętej strategii obronnej. Tym bardziej zaskakuje, że przejawy systemu hierarchicznego są zupełnie niezauważalne w konstrukcjach mieszkalnych będących przecież podstawowymi strukturami osadniczymi. Kolejną zagadką jest wczesna chronologia tych struktur. Do niedawna uważano, że konstrukcje obronne otaczające osady w południowym Lewancie pojawiają się dopiero w okresie WB II. Ten pogląd w ostatnich latach został odrzucony na podstawie badań z stanowisk takich jak Beth Yerah, Pella, Tel Erani czy Tell es Sakan, ale te fortyfikacje datuje się dopiero na końcówkę WB IB. Powstaje pytanie czy wczesne fortyfikacje z regionu Badia były jedynymi funkcjonującymi na obszarze południowego Lewantu oraz czy można w jakiś sposób powiązać tę tradycję z późniejszym trendem fortyfikowania osad, rozwijającym się od schyłku okresu WB IB po WB II? Możliwe, że dopiero przyszłe badania osadnictwa z okresu WB IA odpowiedzą na te pytania. Obszar nad Morzem Martwym Okres WB IA, WB IB Z Jerycha znany jest mur obronny z cegły mułowej o szerokości ok. 2.5 m. Jego chronologia początkowo określona była na okres WB II jednak wydaje się, że datowanie to wynikało jedynie z faktu że K. Kenyon (1957: 95) uważała społeczność okresu WB I za nomadyczną lub półnomadyczną. T. Holland (1987) wskazuje w późniejszej publikacji, że najwcześniejsza faza muru obronnego mogła pochodzić z okresu WB I. Obecnie na podstawie odkryć z innych stanowisk w południowym Lewancie wiadomo, że wczesna chronologia powstania tego muru jest możliwa (Parr 2000: 395). W Jerycho odkryto też mury terasowe oddzielające od siebie poszczególne części osady (Nigro 2007a: 16 – 17). Stosowano je zarówno w okresie WB IA (Fig. 7.37), jak i WB IB (Fig. 7.38). Możliwe, że podział taki świadczy o istnieniu w osadzie obszarów pełniących różne funkcje lub wynika z wyznaczenia granic własności prywatnej. Oba rozwiązania świadczą o postępujących procesach urbanizacyjnych widocznych szczególnie pod koniec 4 tys. p.n.e. w osadach o gęstych układach zabudowy zarówno w południowym Lewancie jak i w północnym Egipcie. 280

Południowa Jordania W południowej Jordanii do tej pory nie odkryto żadnych murów obwodowych otaczających całe osady. Trudno też bezsprzecznie udowodnić funkcjonowanie w okresie WB I ogrodzeń wewnątrz zabudowy. Wydaje się, że taką rolę mogły pełnić niektóre mury dzielące obszar WF100 w Wadi Feynan (Fig. 7.44, 7.45), jednak niewielka przestrzeń struktur objęta badaniami nie pozwala na wystarczająco pewną interpretację. Z planu zadokumentowanych struktur widocznych na powierzchni wynika też, że niektóre konstrukcje z pobliskiego obszaru znajdującego się na połuniowy-wschód od WF100 (Fig. 7.42) mogły mieć ogrodzenia. Istnienie duże prawdopodobieństwo, że konstrukcje te powstały w okresie WB I, jednak z uwagi na brak badań wykopaliskowych nie można dokładnie określić ich chronologii oraz funkcji. Południowy Izrael Okres WB IB W południowym Izraelu odkryto kilka stanowisk datowanych na okres WB IB na których funkcjonowały mury dzielące osady wewnętrznie oraz mury fortyfikacyjne otaczające je od zewnątrz. W Aszkelonie Barnea z przełomu okresu WB IA/B widoczna jest zabudowa składająca się z oddalonych od siebie zgrupowań domostw, które otoczone były lub przylegały do obszarów otoczonych łukowatymi murami (Fig. 7.79). Poszczególne struktury i obszary powiązane z tymi murami są określane przez ich badaczy jako pojedyncze kompleksy mieszkalne (Rosenberg i Golani 2012: 33). Interpretacja ta wydaje się słuszna. Z opublikowanego planu wynika, że były to pojedyncze założenia, których mury mogły wyznaczać obszar własności oraz stanowić zamkniętą przestrzeń dla zwierząt hodowlanych. Możliwe, że podobne założenia funkcjonowały w wyżej wspomnianym obszarze Wadi Feynan (Fig. 7.42), gdzie podobnie jak w Aszkelon Barnea łukowate mury otaczały nieregularne przestrzenie o różnej wielkości, powiązane z konkretnymi strukturami znajdującymi się w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Kolejnym przykładem podziału przestrzeni wewnątrz osady może być mur odkryty w Tel Halif. Został odsłonięty na przestrzeni 30 m i jak się wydaje oddzielał zgrupowanie silosów od reszty osady. W znajdującym się nieopodal obszarze D odkryto instalacje sugerujące, że wypiekano tam chleb (Levy et al. 1997: 10). Mur z Tel Halif może stanowić dowód na stosowanie podziału przestrzeni ze względu na funkcję. Rozwiązanie tego typu jest spotykane także na terenie północnego Egiptu. Obserwacja ta może mieć znaczenie szczególnie w kontekście istotnych wpływów egipskich na stanowiska w południowym Izraelu 281

pod koniec 4 tys. p.n.e. oraz dla interpretacji wskazujących istnienie kolonii egipskiej na terenach południowego Lewantu (np. Miroshedji 2015: 1019 – 1020). Co więcej, zdaniem I. Milevski’ego (et al. 71 – 78) nie można wykluczyć możliwości zaopatrywania ewentualnych kolonii egipskich w produkty rolne z stanowisk takich jak Amacja i właśnie Tel Halif. Z południowego Izraela oprócz murów dzielących osadę wewnątrz znane są także dwa stanowiska z systemami fortyfikacji otaczającymi zabudowę: Tell es Sakan i Tel Erani. W Tell es Sakan, które wg. P. de Miroshedjiego (2015: 1019 – 1020) miało pełnić funkcje egipskiej kolonii odkryto masywny mur obwodowy z cegły mułowej (Fig. 7.81). Mur, początkowo szeroki na 1.5 m, został powiększony o 2 m (Fig. 7.81: A1, A2). Podobny zabieg znany jest także z Tell el-Farcha gdzie wiele murów o znacznej grubości było w rzeczywistości złożonych z dwóch ścisłe przylegających do siebie części (Fig. 6.43, 6.45, 6.95). Kolejny, późniejszy mur z Tell es Sakan (Fig. 7.81: B) wydaje się mieć konstrukcję nieznaną z terenów północnego Egiptu. Jednolity mur na fundamentach z bloków kamiennych miał ok. 3.8 m szerokości. Wąskie, ok. 1 m szerokości, przejście prowadziło do wnętrza osady. W układzie fortyfikacji z Tel es Sakan wydzielono także obiekty interpretowane jako „bastiony” (Miroschedji et al. 2015: 1015). Zakłada się, że wewnątrz nich miały znajdować się pomieszczenia lub klatki schodowe prowadzące na górną kondygnację. Interpretacja ta wydaje się jednak przesadzona biorąc pod uwagę odsłonięcie zaledwie niewielkich fragmentów określanych tych mianem (Fig. 7.81). Fakt funkcjonowania tak grubych murów otaczających osadę z pewnością wskazuje na zaawansowany poziom procesów urbanizacyjnych na tym stanowisku. Ze względu na brak udokumentowanych obiektów fortyfikacyjnych z tego samego czasu w Egipcie trudno ocenić czy takie konstrukcje mogły być zbudowane przez Egipcjan. W najstarszych fazach muru z Tell es Sakan są, jak wspomniano, elementy charakterystyczne także dla niektórych murów z Tell el-Farcha, ale podobieństwa te mogą wynikać z zastosowanego budulca. Należy podkreślić także, że wymiary cegieł (55 x 30 x 10 cm) wykorzystanych w tych murach znacznie różnią się od cegieł znanych z północnego Egiptu (maksymalnie 37 x 17 cm). Kolejnym stanowiskiem z południowego Izraela z masywnymi murami fortyfikacyjnymi z cegły mułowej jest Tel Erani (Fig. 7.52, 7.55, 7.56, 7.57). Wydaje się, że w niektórych miejscach mur otaczający osadę mógł mieć nawet 11 m grubości (Milevski et al. 2016b, Shalev 2018). Obecnie trudno jeszcze odpowiedzieć na pytanie w jakim celu zbudowano aż tak potężny mur. Z wczesnych badań na tym stanowisku wynika, że system fortyfikacji mógł składać się z kilku elementów takich jak nasypy wzmacniające oraz wieże (Yeivin 1960: 201 – 203), trudno jednak zweryfikować ich dokładną chronologię. Wzniesienie takich murów 282

wymagało wielu rąk do pracy oraz osób sprawujących nadzór nad całą inwestycją. Zakładając, że otaczał on obszar całej osady, jego konstrukcja wymagałaby wykorzystania ponad siedemnastu milionów cegieł (Shalev 2018: 199, 204). Przygotowanie tak dużej ilości budulca samo w sobie było złożoną operacją logistyczną. Należało zapewnić odpowiednio dużą przestrzeń do wykonania cegieł, miejsca do ich suszenia a wcześniej zorganizować surowiec, który prawdopodobnie pozyskiwano z obszaru pól uprawnych (Shalev 2018: 199) oraz znaczne ilości sieczki. Tak duża inwestycja wymagała dobrej organizacji. Zapewne podczas gdy część robotników wytwarzała cegły, inni w tym samym czasie przygotowywali teren pod powstanie muru. Kolejna grupa musiała być zaangażowana w transport cegieł z jednej lub kilku lokalizacji gdzie je produkowano. Jeszcze inna grupa musiała przygotowywać zaprawę, która była prawdopodobnie wytwarzana dokładnie z tych samych składników co same cegły. Należy wziąć pod uwagę, że zaprawa musi zostać użyta od razu po przygotowaniu. Z tego względu można zakładać, że była produkowana gdzieś w pobliżu powstającego muru (Shalev 2018: 202). Z obliczeń O. Shaleva (2018: 206) wynika, że praca nad wybudowaniem muru zajęłaby ok. czterech i pół roku przy założeniu, że bez dni wolnych przy wszystkich etapach (łącznie z produkcją cegieł, ich transportem, mieszaniem zaprawy oraz układaniem) pracowało 100 osób. Przy zwiększeniu ilości osób zaangażowanych w inwestycję czas ten ulega znacznemu skróceniu, nawet do 150 dni, zakładając zaangażowanie 1200 osób (Shalev 2018: 208). Trudno ocenić czy zaangażowanie tak dużej ilości robotników (wówczas zapewne także spoza osady w Tel Erani) było możliwe. O. Shalev (2018: 208) słusznie zauważa, że tylu robotników nie mogłoby zostać oderwanych od swoich codziennych obowiązków związanych z uprawą roli i hodowlą. Jego zdaniem biorąc pod uwagę wszystkie czynniki społeczne oraz klimatyczne budowa muru zajęła około jednego roku (Shalev 2018: 209). Koordynacja tak dużej inwestycji z pewnością wymagała możliwości podporządkowania dużej ilości osób i de facto sektorów ówczesnej gospodarki. Robotnicy mogli otrzymywać wynagrodzenie lub wykonywać pracę w ramach „podatku”. Duże ilości sieczki potrzebnej do wytworzenia cegieł również mogły być pozyskiwane w ramach daniny lub jakiegoś rodzaju „podatku” od sąsiednich osad o charakterze rolniczym (Shalev 2018: 208). Wszystko to sugeruje zcentralizowany system społeczno- gospodarczy, o wyraźnej już stratyfikacji społecznej. 283

Instalacje i przestrzenie gospodarcze odkrywane w osadach z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie Obszary Synaju W trakcie badań powierzchniowych przeprowadzonych w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia na obszarze Synaju oprócz koncentracji materiału ceramicznego z 4 tys. p.n.e. odkryto także przykłady ubogich instalacji z nieopracowanych kamieni oraz fragmenty przepalonej ziemi i pozostałości glinianych pieców (Oren 1973: 200). Wszystkie te ślady wspierają wcześniejsze obserwacje wskazujące, że obszar Synaju w tym okresie mógł stanowić strefę przejściową, w której znajdowały się obozowiska osób przemieszczających się pomiędzy Egiptem i Lewantem. Obecność instalacji piecowych znajdowanych w kontekstach obozowisk, wskazuje, że miejsca postoju mogły być wykorzystywane wielokrotnie. Wschodnia Delta Nilu Wczesna i środkowa faza kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada II) W całym obszarze Delty Nilu w kontekstach osadniczych z drugiej połowy 4 tys. p.n.e. spotyka się liczne instalacje i przestrzenie o przeznaczeniu ogólnie określanym jako gospodarcze. Należy mieć na uwadze, że instalacje te mogły być używane do wielu celów. Szczególnie te związane z zastosowaniem ognia najprawdopodobniej wykorzystywano w zróżnicowany sposób. Mogły być używane np. zarówno do nadpalania elementów i narzędzi drewnianych by zwiększyć ich twardość, jak i do wypału ceramiki. Na większości palenisk zapewne można było gotować. W osadach pojawiają się również całe przestrzenie, których funkcję interpretuje się jako gospodarczą. Są to obszary związane z produkcją na dużą skalę jak np. duże instalacje browarne. Przestrzenie, które można określić jako gospodarcze można spotkać już w najwcześniejszych układach zabudowy osad kultury dolnoegipskiej. Warto podkreślić, że gospodarka społeczeństw zamieszkujących Egipt w tym okresie była oparta na uprawie roli oraz sprzężonej z nią hodowli zwierząt takich jak bydło i przede wszystkim świnie (Abłamowicz 2012: 412 – 416, Mączyńska 2013: 102 – 104) . Należy założyć, że niektóre z części osad określane jako gospodarcze mogły służyć jako miejsca przeznaczone do trzymania zwierząt. W Tell el-Samara w okresie współczesnym Nagada IIa-d występowały konstrukcje, 284

które mogły pełnić funkcję zagród. Zarówno wyżej opisywane ogrodzenie z pisé (Fig. 6.20: 3, 4), jak i konstrukcja manifestująca się w postaci rowków odkryta na południe od niego (Fig. 6.20: 3) mogły być wykorzystywane do tego celu. Szczególnie ta druga, wykonana z materiałów organicznych, skonstruowana jest w taki sposób, że dzieli przestrzeń na niewielkie części. Bardzo podobna konstrukcja została odkryta w warstwach z okresu kultury dolnoegipskiej w Tell el-Murra (Fig. 6.22). Z Komu Centralnego w Tell el-Farcha w okresie współczesnym Nagada IIB-C znany jest ogrodzony obszar, na którym nie odkryto śladów zabudowań (Fig. 6.32: Ar 65). Przestrzeń ta mogła służyć do przygotowywania pożywienia lub do innych celów produkcyjnych, o czym świadczą liczne jamy i paleniska. Można założyć też, że w jakimś okresie było to miejsce przeznaczone dla zwierząt hodowlanych. W północnej części Komu Wschodniego na tym samym stanowisku w okresie współczesnym Nagada IID1 mógł znajdować się kolejny obszar o funkcji gospodarczej. We wschodniej części odkrytej tam zabudowy, wyraźnie oddzielonej od części zachodniej, niemal w ogóle nie występowały jamy ani instalacje wykorzystujące ogień (Fig. 6.26, 6.27). Struktury z materiałów organicznych dzielą przestrzeń, co przypomina nieco wspomniane konstrukcje z Tell el-Samara oraz Tell el-Murra (Fig. 6.20: 3, 6.22). W wszystkich wypadkach boczne ściany odbiegają od ściany frontowej/tylnej pod lekko rozwartym kątem. W efekcie szerokość przestrzeni wewnątrz zwiększa się im dalej od wspomnianej ściany. Taki asymetryczny kształt wydaje się niepotrzebnie ograniczać przestrzeń wewnątrz i tak niewielkiego już pomieszczenia. Nie jest spotykany też w innych konstrukcjach kultury dolnoegipskiej interpretowanych jako domostwa. Możliwe, że konstrukcje te można intepretować jako zagrodę dla zwierząt. Najwięcej instalacji odkrywanych w osadach służyło najprawdopodobniej do przygotowywania pożywienia. Najważniejsze miejsce wśród nich zajmują paleniska i piece. Paleniska spotykane były zarówno poza obrębem domostwa jak i wewnątrz. W prostych i prymitywnych konstrukcjach paleniska znajdowały się wewnątrz przestrzeni mieszkalnych. Należy tu wymienić owalne paleniska z półziemiankowych chat z Tell el-Farcha (okres współczesny Nagada IIB-C, Fig. 6.29) oraz Tell el-Iswid (okres współczesny Nagada IId, Fig. 6.7: b). Z okresu kultury dolnoegipskiej znane są także instalacje znajdujące się poza domostwami. Są to paleniska oraz dołki wypełnione mułem. W tych ostatnich często znajdowały się ślady spalenizny. Obserwacje etno-archeologiczne S. Rampersad (2006: 792 – 797) potwierdzają, że niektóre z nich mogły służyć do przygotowywania posiłków. Ślady przepaleń odkryte w dołkach wypełnionych mułem w Tell Masha’la (Fig. 6.5) oraz na innych 285

stanowiskach kultury dolnoegipskiej mogą wiązać się z obsypywaniem rozżarzonymi węglami umieszczanych w nich naczyń. Wszystkie instalacje tego typu oraz paleniska o bardzo zróżnicowanych wymiarach są dowodem na działalność gospodarczą o charakterze przydomowym. W okresie współczesnym Nagada II pojawiają się także pierwsze ślady konstrukcji browarnych (Fig. 6.36) świadczących o bardziej zorganizowanej strategii produkcyjnej. Z czasem ich rozmiary oraz poziom zaawansowania technicznego wzrasta (Adamski 2011: 47 – 52). Najprawdopodobniej świadczy to o stopniowym przejściu od produkcji na mniejszą skalę po produkcję niemal masową, zorientowaną na eksport. Okres Nagada III W gęstej zabudowie tego okresu również widoczne są instalacje i przestrzenie o charakterze gospodarczym. Z pewnością dziedzińce oraz rejony pomiędzy budynkami mogły służyć jako miejsca, w których suszono, rozcierano, obierano i gotowano surowe produkty spożywcze. Znajomość cegły i bardziej zaawansowanych technik budowlanych widoczna jest także w konstrukcji urządzeń przydomowych. W pobliżu oraz wewnątrz domostw pojawiają się paleniska z obstawą z cegieł, takie jak przykład z Tell Ibrahim Awad (Fig.6.3) oraz piece z gliny znane np. z Tell el-Farcha (Fig. 6.46, Fig. 6.58). W tych drugich obszar paleniska otoczony jest wyraźną kilkucentymetrowej grubości warstwą gliny, sugerującą istnienie nadbudowy. W osadach z okresu Nagada III trudno określić miejsca, w których trzymano zwierzęta hodowlane. Znakomita większość murów zbudowana była z cegły, w związku z czym trudno odróżnić przestrzenie mieszkalne od ewentualnych zagród i obór. Możliwe, że dziedzińce jako przydomowy obszar gospodarczy służyły także do uboju. Większe z nich mogły być dodatkowo podzielone przy pomocy materiałów organicznych i pełnić funkcję zagrody. Być może niektóre układy murów, na pierwszy rzut oka sprawiające wrażenie niezbyt przemyślanych konstrukcji, także stanowią pozostałość przestrzeni, w których trzymano zwierzęta (np. Fig. 6.43: 249). Zachodnia Delta Nilu Środkowa i późna faza kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada II) Z obszaru zachodniej Delty Nilu w tym okresie znane są podobne jak z osad w wschodniej części Delty obiekty o charakterze gospodarczym takie jak paleniska i dołki wypełnione 286

mułem. W Buto odkryto także D-kształtne fragmenty wypalonej gliny przypominające cegły. Miały widoczną domieszkę sieczki, a więc można zakładać że zostały wykonane intencjonalnie. Być może jest to przykład pierwszych cegieł browarnych z zachodniej Delty Nilu lub też rodzaju podpórek wykorzystywanych np. do podtrzymania naczynia nad paleniskiem. Okres Nagada III W późnej fazie kultury dolnoegipskiej (współczesnej okresowi Nagada IIIA1) w Buto wciąż występowała zabudowa z materiałów nietrwałych charakterystyczna dla kultury dolnoegipskiej. Towarzyszyły jej instalacje znane z kontekstów osadniczych tego kręgu kulturowego takie jak okrągłe paleniska znajdujące się w przestrzeni przydomowej (Fig. 6.62). W ostatniej fazie architektonicznej w której jako głównego budulca używano materiałów organicznych możemy zauważyć wyraźne oddzielenie przestrzeni gospodarczej od mieszkalnej (Fig. 6.63). Paleniska i regularne piece, najprawdopodobniej z nadbudową glinianą (Fig. 6.64), występują w przestrzeniach wyraźnie oddzielonych płotami z materiałów organicznych. Widać, że przy postępującym procesie urbanizacji i zagęszczeniu zabudowy pojawia się jednocześnie potrzeba zachowania porządku wyrażająca się np. w odseparowaniu przestrzeni, w których wykorzystywano ogień od przestrzeni mieszkalnych. Być może było to spowodowane faktem, że poprzednia zabudowa z tego obszaru uległa kompletnemu spaleniu (Hartung et al. 2016: 75). Z okresu współczesnego Nagada IIIA2 z Buto znamy kolejny przykład przestrzeni gospodarczej oddzielonej od mieszkalnej. Jest to okres, w którym upowszechniło się tam budownictwo z cegły mułowej. W obszarze E14 na północ od muru dzielącego osadę, odkryto niewielkie pomieszczenie o niestarannie zbudowanych ścianach w konstrukcji, których wykorzystano zarówno suszone cegły mułowe jak i cegły browarne (Fig. 6.67). Wewnątrz znajdowało się palenisko lub piec. Możliwe, że ściany otaczające palenisko miały na celu osłaniać ją przed wiatrem i nie miały jednakowej wysokości. Przestrzeń zlokalizowana na północ od paleniska otoczonego murami była niezabudowana i być może była wykorzystywana do trzymania zwierząt hodowlanych. W tej samej fazie architektonicznej po południowej stronie muru działowego pojawiają się pierwsze instalacje do suszenia złożone z serii niewielkich równoległych murków (Fig. 6.67). W okresie Nagada IIIB instalacje tego typu są jeszcze bardziej rozbudowane i zajmują większą powierzchnię (Fig. 6.68). Konstrukcje te najprawdopodobniej były pokryte matami (Fig. 6.70). Analogie przedstawione przez U. 287

Hartunga (et al. 2016: 80 – 81) oraz ziarna zbóż odkryte w kontekstach tych obiektów wskazują, że mogły służyć do suszenia tychże. Sugeruje się też, że mogły być wykorzystywane także do suszenia owoców, ryb i oskórowanego mięsa. Gwałtowne zwiększenie przestrzeni zajmowanej przez tego typu instalacje na przełomie Nagada IIIA2/IIIB wskazuje na wzrost ilości produkowanego pożywienia. Potrzeba suszenia tych produktów na dużą skalę sugeruje nadwyżkę produkcji. Zakonserwowane w ten sposób pożywienie mogło być przeznaczone na handel oraz do magazynowania jako rezerwa strategiczna dla osady. W okresie Nagada IIIB na obszarze osady funkcjonowała także nieduża instalacja browarna (Fig. 6.71) oraz znajdujące się nieopodal piece z cegłami browarnymi, które mogły być wykorzystane do podtrzymania podgrzewanego naczynia (Fig. 6.72). Instalacje te w porównaniu do browarów z Tell el-Farcha są o wiele mniejsze i znajdują się bezpośrednio w zabudowie, a nie na wydzielonych i ogrodzonych obszarach. Możliwe, że wykorzystywane były do produkcji przydomowej. Wydaje się, że ich niewielkie rozmiary wykluczają produkcję na większa skalę, która umożliwiłaby wytworzenie nadwyżki przeznaczonej na eksport. Jak wspominaliśmy wyżej w zabudowie z cegły mułowej trudno wyróżnić pomieszczenia, przeznaczone dla zwierząt hodowlanych. Ciekawą hipotezę dotyczącą tej kwestii sformułował U. Hartung (et al. 2016: 82), który zakłada że węższe przejścia w niektórych z pomieszczeń w Buto z okresu Nagada IIIB mogły być przeznaczone dla zwierząt. Na planie (Fig. 6.68) widoczne jest jedno niewielkie pomieszczenie (ok. 1.5 x 2 m) o znacznie mniejszym od pozostałych wejściu. Biorąc pod uwagę jego rozmiary oraz prawdopodobną lokalizację na dziedzińcu, istnieje możliwość, że był to rodzaj obory dla mniejszych zwierząt hodowlanych takich jak świnie. Niewielkie wejście mogło utrudniać ucieczkę zwierzętom, a tym samym ułatwiać ich selekcję przez hodowców. Północny Egiptu poza obszarem Delty Nilu W warstwach osadniczych z Maadi datowanych na wczesna fazę kultury dolnoegipskiej (okres współczesny Nagada I do IIB/C) odkryto wiele palenisk o różnych rozmiarach. Niekiedy określa się je mianem pieców. Nic nie wskazuje, żeby posiadały nadbudowę (Rizkana i Seeher 1989: 64). Większe paleniska (niekiedy o średnicy kilku metrów) mogą być pozostałością po długotrwałym wykorzystywaniu lub jednorazowym dużym obiekcie służącym np. do wypału wielu naczyń za jednym razem. Mniejsze paleniska występujące w strukturach mieszkalnych służyły zapewne do przygotowywania posiłków. W Maadi nie odnotowano większych i 288

bardziej skomplikowanych obiektów wykorzystujących ogień, takich jak np. browary. Pojawiają się natomiast nieco bardziej zaawansowane rodzaje palenisk z dookolną obstawą kamienną i obstawą kamienną w formie podkowy. Możliwe, że był to sposób na oddzielenie często używanego paleniska od domów tak by popioły i rozżarzone fragmenty opału nie wydostawały się i nie stwarzały zagrażania pożarowego. Paleniska w formie podkowy prawdopodobnie były skonstruowane i zorientowane w taki sposób by maksymalnie wykorzystywać wiatr do osiągnięcia jak najwyższej temperatury spalania (Rizkana i Seeher 1989: 62 – 64). Przestrzenie gospodarcze przeznaczone dla zwierząt w Maadi są trudne, jeśli nie niemożliwe do zidentyfikowania. Prawdopodobnie niektóre z struktur z materiałów organicznych identyfikowanych jako proste domostwa mogły pełnić rolę obór lub zagród. Wydaje się , że szczególnie te o nieregularnym owalnym kształcie i konstrukcji manifestującej się w postaci rowków (por. Rizkana i Seeher 1989: 43; Fig. 13) mogły pełnić taką funkcję. Również długie układy rowków interpretowane jako pozostałości płotów, pomimo że na opublikowanych planach żadne z nich nie zamykają się wokół jakiejś przestrzeni, mogły służyć jako miejsca wydzielone dla zwierząt (np. jako obiekty do których przywiązywano bydło). 289

Instalacje i przestrzenie gospodarcze odkrywane na osadach z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie Północny Izrael Okres WB IA Na początku WB I w północnym Izraelu podobnie jak w południowym w osadach spotyka się proste paleniska manifestujące się w warstwach archeologicznych w formie śladów popiołów i zwęgleń. Interesującej obserwacji dostarcza osada w Yiftah’el, gdzie nie ma palenisk (E. Braun, informacja ustna), co teoretycznie może być spowodowane procesami postdepozycyjnymi. Jednak biorąc pod uwagę dość duży przebadany obszar (Fig. 7.4) brak palenisk wydaje się zamieszkiwane przez Możliwe jednak, że zagadkowy. Luźny charakter zabudowy sugeruje proste domy pojedyncze rodziny, które powinny same przygotowywać posiłki. instalacje tego typu znajdowały się poza obrębem domostw w wyznaczonym miejscu. Takie rozwiązanie mogłoby sugerować organizację przestrzeni osady opartą na porozumieniu ponad poziomem pojedynczego domostwa. Okres WB IB Pod koniec okresu WB I w północnym Izraelu zauważa się tendencję przenoszenia instalacji gospodarczych na dziedzińce (Fig. 7.8). Nie oznacza to jednak, że paleniska z przestrzeni przydomowych oraz wnętrz domostw zniknęły zupełnie (Fig. 7.10). Podobną sytuację w tym samym czasie zauważa się w północnym Egipcie. Północna Jordania WB IA Na osadach z tego okresu najczęściej spotyka się proste paleniska. Z Al-Basatin znana jest wspominana wcześniej instalacja z kamieni (Fig. 7.19), posadowiona na podłodze ze skorup ceramicznych oraz przylegająca do wewnętrznej ściany budynku. Zdaniem odkrywców miała ona pełnić rolę paleniska (Gibs et al. 2010: 466), choć nie dostarczają oni przekonujących argumentów. W publikacji brak wzmianki na temat odkrycia warstw popiołów, a na 290

opublikowanym zdjęciu nie widać przepaleń, które w szczególności zauważalne byłyby na kamieniach. Wydaje się, jak wcześniej sugerowałem, że obiekt ten może być pozostałością dolnej części instalacji magazynowej. W Jabal al-Muttawaq autorzy publikacji wspominają o „instalacjach magazynowych i budynkach przeznaczonych do produkcji żywności” (Fernandez-Tresguerres 2006: 55 – 56) jednak obserwacje te nie są podparte żadnymi dowodami. Z opublikowanego planu (Fig. 7.22) wynika, że w osadzie znajdowało się wiele średnich i większych obszarów otoczonych owalnymi, półokrągłymi i nieregularnymi ogrodzeniami. Niektóre z nich były podzielone wewnętrznie. Możliwe, że przestrzenie te spełniały rolę zagród dla kóz lub owiec. Biorąc pod uwagę pasterski charakter społeczności zamieszkujących obszary górzyste taka interpretacja wydaje się logiczna, jednak bez bardziej wnikliwych badań na tym stanowisku musi pozostać jedynie w sferze domysłów. Okres WB IB Niestety nie wiele wiemy na temat instalacji i przestrzeni gospodarczych z tego okresu w północnej Jordanii. Najprawdopodobniej wciąż korzystano z prostych instalacji paleniskowych wykorzystywanych do przygotowywania codziennych posiłków. W Pelli powyżej platform niwelujących stok przy murach obronnych odkryto kilka palenisk wyłożonych kamieniami (Bourke 2015: 3). Najprawdopodobniej zgrupowanie instalacji tego typu świadczy o bardziej zorganizowanej strategii przygotowywania posiłków. Wydaje się to dość oczywiste biorąc pod uwagę widoczny zaawansowany stopień procesów urbanizacyjnych wyrażający się w złożonym systemie fortyfikacji. Pustynia Syryjska (region Badia) Okres WB IA Na stanowiskach pustynnych z tego regionu pomimo widocznych fortyfikacji i złożonych systemów hydrotechnicznych, których wybudowanie zapewne było dużym przedsięwzięciem o charakterze wspólnotowym nie dostrzega się żadnych instalacji i przestrzeni gospodarczych poza obrębem prywatnych domostw. Przeprowadzone dotychczas badania ujawniły proste paleniska wewnątrz domów (Fig. 7.33, 7.36) lub w wypadku tzw. domostw dwukomórkowych w obszarach ich przedsionków (Fig. 7.32). Wydaje się, że niektóre z owalnych konstrukcji 291

znajdujących się poniżej ufortyfikowanych części osad w pobliżu domostw (Fig. 7.31, 7.35) oraz przestrzenie wewnątrz fortyfikacji Khirbat al Ja’Bariya (Fig. 7.35) mogły pełnić rolę zagród dla zwierząt. Niestety jednak na podstawie obecnego stanu badań nie można potwierdzić tej hipotezy. Obszar nad Morzem Martwym Okres WB IB I tutaj w osadach spotyka się proste instalacje paleniskowe. W Bab edh-Dhra w obszarze XII odkryto paleniska otoczone kamieniami znajdujące się w pobliżu budynków mieszkalnych (http://expeditiondeadseaplain.org/?page_id=27 dostęp dnia: 28.06.2019). W rozwiniętym układzie zabudowy z Jerycha widać też większe nieregularne przestrzenie otoczone murami (Fig. 7.38: obiekt 164). Ich kształt oraz rozmiar mogły utrudniać zadaszenie w związku z czym nie można wykluczyć że pełniły funkcję zagród dla zwierząt. Południowa Jordania Okres WB IA W południowej Jordanii najlepiej poznane obszary osadnicze znajdują się Wadi Feynan. Na jednym z dziedzińców w Wadi Fidan 4 odkryto serię nakładających się na siebie niewielkich owalnych pieców. Nagromadzenie tych instalacji w jednym miejscu oraz ich układ stratygraficzny sugerują, że gdy piec wychodził z użytku w jego miejsce konstruowano kolejny (Adams i Genz 1995: 12). Pomimo licznych dowodów na obróbkę miedzi w obrębie domostw z tego stanowiska, wydaje się że instalacje te nie były wykorzystywane w produkcji metalurgicznej. Badania archeobotaniczne wskazują, że opisywane piece służyły do produkcji spożywczej (Adams i Genz 1995: 12). Okres WB I (brak dokładnej chronologii) W obszarze całego Wadi Feynan odkryto także pozostałości domostw w luźnej zabudowie. Na ich dziedzińcach odkryto liczne ślady działalności metalurgicznej w postaci kawałków rudy, żużla oraz form do wytopu (Barker 2012: 87). Wskazuje to na przydomowy 292

charakter wytopu miedzi. Na wzniesieniu w północnej części doliny odkryto kilka wolnostojących pieców służących do wytopu miedzi (Barker et al. 2012: 87). Instalacje te nie były związane z żadnymi budynkami, a ich lokalizacja najprawdopodobniej została wybrana z uwagi na silnie wiejące wiatry, które pomagały uzyskać i podtrzymać wysoką temperaturę wypału. Na podstawie obecnego stanu badań na terenie całej doliny nie można wskazać miejsca, w którym stosowano by kolektywną strategię pozyskania, wytopu rudy czy magazynowania miedzi. Wydaje się, że gospodarka społeczności zamieszkujących ten obszar była silnie związana z wydobyciem i przetwórstwem tego surowca, lecz charakter tych działań nie był odgórnie zorganizowany. Zupełnie inaczej można interpretować zabudowę późnochalkolitycznego stanowiska Hujayrat al-Ghuzlan (Fig. 5.23). Odkryto tam gęstą i najprawdopodobniej otoczoną murem zabudowę. W kontekście budynków znaleziono liczne dowody na przetwórstwo miedzi (Klimscha 2011, Notrof et al. 2014). Z dwóch wymienionych stanowisk zdecydowanie to drugie sugeruje zaawansowaną i kolektywną strategię związaną z wydobyciem i handlem tym surowcem. Badania powierzchniowe wskazują, że w Wadi Feynan pomiędzy obszarem WF 100, a cmentarzyskiem znajdowały się budynki, do których przylegały przestrzenie otoczone murami (Fig. 7.42). Hipoteza G. Barkera (2012: 87) mówiąca, że wspomniane przestrzenie były zagrodami dla zwierząt, a same budynki założeniami o charakterze pasterskim i rolniczym jest prawdopodobnie słuszna. Niestety z uwagi na brak przeprowadzonych badań wykopaliskowych nie może zostać potwierdzona. Środkowy i południowy Izrael Okres WB IA Wiele wskazuje na to, że w osadach funkcjonujących na początku okresu WB I w obszarze współczesnego Aszkelonu znajdowało się wiele miejsc, gdzie przetwarzano miedź na skalę przydomową. D. Rosenberg i A. Golani (2012: 32) podkreślają że w Aszkelonie Barnea funkcjonowały co najmniej trzy domostwa, w których odkryto dowody na obróbkę miedzi. Na opublikowanym planie (Fig. 7.79) nazywają je nawet założeniami o charakterze „industrialnym”. Wydaje się, że określenie to jest przesadzone, ponieważ budynki i elementy zabudowy w tych założeniach nie odróżniają się niczym od pozostałych, gdzie nie odkryto śladów obróbki tego surowca. 293

Także na stanowisku Aszkelon, Obszar M odsłonięto instalację, która mogła służyć do tego celu. Była to stożkowata jama wyłożona kamieniami i tynkiem znajdująca się przed wejściem jednego z domostw (Fig. 7.78). Od wejścia oddzielał ją krótki mur, który mógł zabezpieczać wnętrze domu przed dymem. Zdaniem A. Golaniego (2008b: 22) do instalacji wkładano rozżarzony węgiel oraz tygiel do przetapiania miedzi. Powyższe odkrycia sugerują, że gospodarka osad funkcjonujących na początku WB I na terenie współczesnego Aszkelonu mogła być silnie związana z obróbką miedzi. Zastanawiającym jest dlaczego dowody na intensywne wykorzystanie i wytop miedzi odkryto tak daleko od złóż surowca. Zgodnie z obecnym stanem badań w pozostałych osadach z WB IA, znajdujących się poza obszarem miedzionośnym, nie ma takiego nagromadzenia dowodów na przetop miedzi. Być może większe zapotrzebowanie na przedmioty miedziane tłumaczy lokalizacja Aszkelonu, który wówczas mógł znajdować się na szlaku handlowym pomiędzy Egiptem, południowym i północnym Lewantem. Społeczności z tego obszaru mogłyby wówczas pełnić rolę pośrednika pomiędzy obszarami wydobycia i regionami znacznie od nich oddalonymi. Poza instalacjami służącymi do obróbki miedzi na stanowiskach z tego okresu spotyka się przydomowe paleniska, które najprawdopodobniej służyły do przygotowywania posiłków. W Aszkelon Barnea pojawiają też przydomowe obszary otoczone murem (Fig. 7.79). Miały różne wielkości i kształty i zazwyczaj związane były z budynkami o charakterze mieszkalnym. Przestrzenie te jak już wspominaliśmy przypominają założenia z Wadi Feynan i jak sugeruje G. Barker (2012: 87) mogły pełnić role zagród dla zwierząt hodowlanych. Okres WB IB Zaawansowany okres WB I na obszarze południowego i środkowego Izraela to przede wszystkim czas, w którym w osadach spotyka się liczne instalacje służące do wypieku chleba. Przykłady takich struktur znane są z stanowisk Tel Halif (Dessel 2009: 37), Tel Erani (Czarnowicz et al. 2016: 43), Tell es Sakan (de Miroschedji 2015: 1015) oraz En Besor (Gophna i Gazit 1985: 64 – 65). W tym samym czasie widoczny jest także rozwój instalacji magazynowych (głównie silosów), niekiedy spotykanych nieopodal obszarów, w których odkryto aktywność związaną z wypiekiem chleba jak w obszarze D z Tel Halif (Dessel 2009: 37). Wydaje się, że zaawansowane procesy urbanizacyjne widoczne w tym okresie wiązały się także z zmianą modelu gospodarki z przydomowej na gospodarkę opartą na produkcji pożywienia i zarządzania nim w skali całych osad. Niekiedy sugeruje się, że w zabudowie 294

funkcjonowały wydzielone przestrzenie stanowiące rodzaj piekarni, przeznaczone do wyrabiania ciasta i wypieku chleba (Dessel 2009: 37, Gophna i Gazit 1985: 64 – 65) oraz suszenia naczyń służących do ich wypieku (de Miroschedji 2015: 1015, Czarnowicz et al. 2016: 43). Podobny trend widoczny jest wówczas także w północnym Egipcie, choć tam pojawia się nieco wcześniej na co mogą wskazywać instalacje browarne oraz piecowe odkrywane w warstwach archeologicznych związanych z kultura dolnoegipską. W okresie WB IB spotyka się także proste paleniska występujące w osadach oraz liczne instalacje gospodarcze zaspokajające potrzeby pojedynczych domostw. Przykładem takiej struktury może być konstrukcja z Abu Qurinat złożona z płaskiego kamienia otoczonego mniejszymi, która prawdopodobnie pełniła funkcje powierzchni roboczej (Talis 2016: 107). W pobliżu odkryto także paleniska, moździerz i żarna sugerujące że mogła być to przestrzeń kuchenna. 295

Obiekty hydrotechniczne w osadnictwie z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie W warstwach osadniczych stanowisk z okresu 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie nie odnotowano żadnych czytelnych elementów systemu nawadniania pól lub odprowadzania wody wewnątrz osad. Żyzne obszary delty najprawdopodobniej pozwalały na uprawę roli powiązaną z naturalnymi wylewami Nilu (Butzer 1976: 19 – 25). Prawdopodobnie wodę gromadzono przy pomocy wałów utworzonych z mułu, jednak odkrycie zachowanych struktury tego typu w warstwach archeologicznych jest niezmiernie trudne, jeśli nie niemożliwe. Być może pojawiające się podziały wewnątrz zabudowy w Delcie Nilu miały także na celu zabezpieczenie osad przed zalaniem. Mury mogły spowalniać przepływ wody tworząc swojego rodzaju śluzy zatrzymujące żywioł. Strategia ta mogła zostać zastosowana prawdopodobnie dopiero od momentu pojawienia się murów z cegły. Poza Deltą Nilu na półpustynnym stanowisku Maadi zagrożenie tego typu mogło nie występować. Innym problemem tu były jednak okresowe problemy z dostępnością do wody. W Maadi oprócz licznych jam odkryto także dwa wąskie szyby o głębokości 4 i 6.65 m (Rizkana i Seeher 1989: 58 – 59). Znajdowały się one w swoim bezpośrednim sąsiedztwie wewnątrz osady. Pierwszy z nich był owalny (ok 1.5 m średnicy), a drugi prostokątny o wymiarach 1 x 0.8 m. Ich funkcja pozostaje niejasna. Struktury te są zdecydowanie zbyt małe jak na obiekty mieszkalne. Możliwe, że są to ślady po próbach dokopania się do wody. Szyby podobnej głębokości mogłyby też pełnić role cystern, jednak brak widocznych zabezpieczeń warstwą uszczelniająca każe również tę hipotezę poddać w wątpliwość (Rizkana i Seeher 1989: 59). 296

Obiekty hydrotechniczne w osadnictwie z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie Na większości stanowisk w południowym Lewancie nie odkryto obiektów bezsprzecznie wskazujących na ich charakter hydrotechniczny. Z jednej strony może wynikać to z faktu, że osady w okresie WB I często znajdowały się w pobliżu rzek i strumieni, w związku z czym nie było potrzeby tworzenia systemu dostarczającego oraz magazynującego wodę. Z drugiej strony jak pokazują znane przykłady instalacji tego typu, najczęściej znajdowały się one poza centrum osady, na jej obrzeżach lub zupełnie poza nią. W związku z tym uchwycenie tych struktur podczas badań wykopaliskowych jest niezwykle trudne. Gdy jednak zostaną odkryte, problem sprawia ich datowanie. Ponieważ są to elementy infrastrukturalne często znajdujące się w oddaleniu od codziennego życia osadników w ich kontekstach brak jest materiału pozwalającego na bezsprzeczne ustalenie chronologii. Z uwagi na niewielką ilość odkrytych systemów hydrotechnicznych z okresu WB I wiedza archeologów pracujących w terenie siłą rzeczy jest ograniczona, co dodatkowo może doprowadzać do przeoczenia lub błędnej interpretacji tych struktur podczas badań. W osadach leżących w obszarach o większej ilości opadów rocznych i ze względnie łatwym dostępem do wody nie odkryto dotąd elementów systemów hydrotechnicznych. Niekiedy zauważa się jedynie mury terasujące zbocza, które miały zapobiegać erozji stokowej spowodowanej opadami deszczu jak w Tel Halif (Fig. 7.49). Możliwe, że wyjątkiem okaże się stanowisko ‘Ein Assawir na którym najprawdopodobniej odkryto wyłożone kamieniami odpływy biegnące wzdłuż brukowanych ulic (obserwacja własna, informacja ustna: I. Paz). Należy jednak poczekać na szczegółową publikację dotyczącą tych odkryć. Wszystkie ze znanych do tej pory instalacji hydrotechnicznych datowanych na okres WB I pochodzą z terenów pustynnych, w których pozyskiwanie i odpowiednie zarządzanie wodą było kluczowe dla przetrwania. Z regionu Badia na pustyni Syryjskiej na wszystkich trzech stanowiskach datowanych na początek WB I (Jawa, Khirbat al Ja’Bariya, Tulul al-Ghusayn) odkryto rozbudowane systemy hydrotechniczne. W każdej z osad znajdowały się one poniżej ufortyfikowanej części w dolinach rzek okresowych. W przypadku Tulul al-Ghusayn system zlokalizowany był również wewnątrz krateru powulkanicznego oraz na jego wschodnich i zewnętrznych stokach (Müller-Nauhof i Abu-Azizeh 2018a: 414). Wszystkie systemy hydrotechniczne z osad w tym regionie są do siebie łudząco podobne (Fig. 7.29, 7.30, 7.31). Widoczne jest stosowanie tych samych zasad z dostosowaniem układu do konkretnych uwarunkowań terenowych. Ich badacze interpretują wydzielone powierzchnie pomiędzy terasami jako pola uprawne (Meister et al. 2017: 39 – 40) niekiedy potocznie 297

określając je „ogrodami” (Müller-Nauhof i Abu-Azizeh 2018a: 414). Są to według nich złożone systemy w skład, których wchodziły liczne mniejsze i większe pola uprawne połączone ze sobą kaskadowo. W zależności od ich lokalizacji łączyły je ze sobą kanały zbudowane z równoległych rzędów kamieni lub spływy, czyli obszary z których usunięto kamienie, kierując wodę w pożądanym kierunku. Niekiedy poniżej obszaru uprawnego znajdowały się stopnie lub bruk kamienny, umożliwiający szerokie rozpływanie się zbyt dużej ilości nagromadzonej wody. Bez zastosowania bruku/stopni gwałtownie spływająca woda mogłaby doprowadzić do nadmiernej erozji gleby w kolejnym „ogrodzie” znajdującym się poniżej (Müller-Nauhof i Abu-Azizeh 2018a: 414). Do obszarów uprawnych niekiedy przylegały domostwa (Fig. 7.31, 7.35) co może sugerować, że ich mieszkańcy zajmowali się uprawą pól w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Szczególnie jest to widoczne w Khirbat al Ja’Bariya (Fig. 7.35). W Tulul al- Ghusayn odkryto także 11 okrągłych jam o średnicy 2 do 2.5 m otoczonych rzędem kamieni. Wykopaliska sondażowe obejmujące jedną z takich instalacji pokazały, że jamę wkopano na tyle głęboko, że jej części spągowa znajdowała się poniżej warstw koluwialnych stoku na którym ją wkopano. Zakłada się, że obiekty te mogły być rodzajem studni lub silosów (Müller- Nauhof i Abu-Azizeh 2018a: 416). Znaczna szerokość tych obiektów wskazywałaby raczej na tę drugą interpretację, ponieważ podobne wymiary silosów spotyka się na innych osadach z okresu WB I. Również dookolne wyłożenie kamieniami bywa charakterystycznym elementem spotykanym w instalacjach magazynowych z tego okresu. Występowanie takiego zgrupowania struktur magazynowych przy widocznym dużym potencjale rolniczym wydaje się zrozumiałe. Forma i rozmiary systemów służących do pozyskiwania i redystrybuowania zasobów wodnych na stanowiskach z regionu Badia wskazują na wysoki poziom organizacji i najprawdopodobniej powszechnie obowiązującą strategię uzgodnioną pomiędzy osadnikami. Uderzające podobieństwo wszystkich trzech systemów wodnych z pustyni Syryjskiej jest kolejnym elementem podkreślającym bliskie związki kulturowe pomiędzy stanowiskami w tym regionie. Kolejnym obszarem na którym odkryto rozbudowane instalacje hydrotechniczne jest dolina Wadi Feynan w południowej Jordanii. Znaczna ilość form ceramicznych o chronologii datowanej na okres WB I znalezionych w obszarze występowania tych struktur (Barker 2012) sugeruje, że funkcjonowały w okresie drugiej połowy 4 tys. p.n.e. Podobnie jak w regionie Badia znajdowały się tam owalne baseny retencyjne zbudowane z kamienia. Występowały tam także proste tamy powiązane z systemem pól (Fig. 7.43). Ich lokalizacja umożliwiała przekierowywanie wody z mniejszych dolin wpadających do głównej doliny (Wadi Feynan) na pobliskie tereny uprawne. Obecny stan badań wskazuje, że system hydrotechniczny z tego 298

obszaru składał się z mniejszej ilości konstrukcji niż te znane z pustyni Syryjskiej. Najprawdopodobniej wynika to z faktu, że w Wadi Feynan duże koryto rzeki okresowej corocznie w sposób bardziej regularny niż w regionie Badia było zasilane wodami spływającymi z gór w okresie od zimy do wiosny. W związku z tym możliwe było gospodarowanie wodą przy pomocy mniejszej ilości instalacji. Trudno ocenić czy skonstruowanie takiego systemu wymagało odgórnego poziomu planowania. Wydaje się, że poszczególne elementy mogły być wybudowane indywidualnie przez pojedyncze rodziny lub grupy rodzin uprawiające pola w konkretnym miejscu. Z pewnością jednak wymagało to komunikacji i porozumienia pomiędzy rolnikami uprawiającymi ziemię znajdującą w jednej linii spływu, tak by wzajemnie nie pozbawiali się możliwości pozyskania wody. Podobny system hydrotechniczny występował nad zatoką Akaba (Fig. 5.22) w pobliżu stanowisk Hujayrat al-Ghuzlan i Tell Magass (Siegel 2007). Wydaje się, że w 4 tys. p.n.e. stosowanie systemów hydrotechnicznych obszarach suchych. w południowej Jordanii było popularnym rozwiązaniem w 299

Architektura o charakterze kultowym i/lub administracyjnym z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie Znamy jedynie dwa stanowiska (Tell el-Farcha oraz Tell Ibrahim Awad), na których w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. znajdowały się budynki pełniące funkcje kultowe i/lub administracyjne. Oprócz cech architektonicznych na pełnioną przez te budynki funkcję wskazują odkryte wewnątrz depozyty przedmiotów o charakterze kultowym takie jak figurki i palety oraz administracyjnym jak odciski pieczęci oraz tokeny (Eigner 2000: 30, Ciałowicz 2012b: 177). W obu przypadkach uwagę zwraca silne przywiązanie do miejsca, w którym przez wiele lat kontynuowano budowanie kolejnych struktur o podobnych funkcjach. Zarówno w Tell el- Farcha, jak i w Tell Ibrahim Awad pierwsze ślady konstrukcji tego typu odnotowuje się na początku okresu Nagada III. Wydaje się, że budynek z Tell Ibrahim Awad (Fig. 6.88 – 6.92), w okresie drugiej poł. 4 tys. p.n.e. pełnił rolę kaplicy funkcjonującej wewnątrz osady i przeznaczonej dla jej mieszkańców (Eigner 2000). Wskazują na to dość nieskomplikowany układ budynku oraz jego niewielkie rozmiary (ok. 4 x 9 m). Kolejne założenia z Tell el-Farcha, najpierw tzw. Rezydencja Nagadyjska, a następnie Centrum Administracyjno-Kultowe były znacznie większe i wydaje się, że oprócz sprawowania kultu mogły pełnić rolę siedziby przedstawicieli władzy administracyjnej (Ciałowicz 2007). Obecność budynków tego typu, ich charakter oraz występujące w nich przedmioty niespotykane w pozostałych zabudowaniach osadniczych mogą być dowodem na wzrastający poziom elitaryzmu w społecznościach okresu Protodynastycznego. O ile niewielki budynek z Tell Ibrahim Awad zajmujący przestrzeń ok 40 m2 (Fig. 6.88 – 6.92) mógł być zbudowany stosunkowo niewielkim kosztem, to założenia z Tell el-Farcha (Fig. 6.95, 6.102) mierzące kolejno ponad 500 m2 (Ciałowicz 2012b :165) oraz ponad m2 1000 (Ciałowicz 2012b: 178; Fig. 26) powierzchni z pewnością wymagały wysokiego poziomu odgórnego planowania i kontroli. Monumentalną skalę przedsięwzięć budowlanych z Tell el-Farcha podkreśla fakt, że założenia te zostały odkryte tylko częściowo (Ciałowicz 2012b: 164). Ilość cegieł potrzebnych do zbudowania założeń kultowych i administracyjnych z tego stanowiska wymagała szczegółowo zaplanowanego systemu pracy i pozyskiwania surowców. Zapotrzebowanie na cegły w konstrukcji Rezydencji Nagadyjskiej oraz centrum Administracyjno-Kultowego było dodatkowo zwiększone nadzwyczajną grubością niektórych murów tych założeń. Szczególnie w młodszej fazie Rezydencji Nagadyjskiej większość murów posiadała grubość ok. 80 cm, ale znajduje się tam także mur o szerokości ok. 2.5 m (Fig. 6.95). Szerokość murów kaplicy z Tell Ibrahim Awad w wszystkich fazach datowanych na drugą poł. 300

4 tys. p.n.e. nie przekraczała 60 cm (Eigner 2000: 32 – 34). Duże przedsięwzięcia budowlane wymagały też dużej grupy podmiotów zaangażowanych w ich budowę: od osób wytwarzających sieczkę, przez wytwórców cegieł i osoby transportujące materiały na plac budowy, po samych budowniczych. Ilość zaangażowanych osób pośrednio wskazuje na wysoki poziom organizacji oraz władzy którą posiadała elitarna część społeczności osady, która zaplanowała wybudowanie wspomnianych kompleksów. Mury o znacznej grubości, które mogły zapobiegać kradzieżom (Canaan 1993: 8) oraz liczne podziały wewnętrzne widoczne w układzie tych założeń mogą wskazywać, że budynki te pełniły także funkcje magazynowe. Możliwe, że budynki te były wykorzystywane do gromadzenia i redystrybucji dóbr zarówno na lokalną, regionalną jak i międzyregionalną skalę na co wskazują przedmioty różnego pochodzenia odkryte wewnątrz tych założeń (Ciałowicz 2012b). Zarówno Rezydencja Nagadyjska jak i Centrum Administracyjno-Kultowe miały wewnętrzne dziedzińce. Trudno ocenić do czego konkretnie były wykorzystywane. Z pewnością mogły służyć jako miejsca zgromadzeń lub przestrzeń wykorzystywana do odprawiania rytuałów kultowych. Nie należy wykluczać, że dziedzińce wewnątrz budynków tego typu mogły dzielić wiele różnych funkcji, również takich związanych z pozakultowym aspektem ich codziennego funkcjonowania. Monumentalna powierzchnia i grubość murów obu budynków z Tell el-Farcha z pewnością stanowiły widoczny symbol władzy. Istnieje możliwość, że symboliczne znaczenie mógł również posiadać zaokrąglony mur występujący w młodszej fazie Rezydencji Nagadyjskiej (Fig. 6.95). Występowanie elementów tego typu w architekturze potencjonalnie symbolizującej status i władzę kilkukrotnie podkreślano w analizach budownictwa zarówno z terenów Egiptu (Ciałowicz i Dębowska 2013: 30 – 34, Karmowski 2016: 151 – 152) jak i z terenów południowego Lewantu (Zuckerman 2003b: 31 – 34, Mazar i Rotem 2009: 131 – 153, Karmowski 2016: 151 – 152). Należy jednak zauważyć, że zaokrąglone narożniki występowały także w wielu osadach w budynkach o charakterze mieszkalnym i gospodarczym. Pojawiają się też w architekturze grobowej. W związku z dużą liczbą przykładów znanych z architektury pełniącej zróżnicowane funkcje, trudno udowodnić bezpośredni związek tego typu elementów z symboliką władzy. 301

Architektura o charakterze kultowym i/lub administracyjnym z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w południowym Lewancie Z południowego Lewantu znamy co najmniej cztery budynki, które zdaniem badaczy w okresie drugiej poł. 4 tys. p.n.e. pełniły funkcje kultowe lub administracyjne. Z uwagi na znaczne odległości pomiędzy nimi oraz możliwe różnice kulturowe dyskusja na ich temat zostanie podzielona na poszczególne regiony. Północny Izrael Okres WB IB W północnej części Izraela budynki pełniące takie funkcje zostały odkryte w Megiddo oraz Beth Shean. Tzw. Wielka Świątynia z Megiddo to monumentalny budynek o powierzchni ponad 1050 m2 (Fig. 7.88, 7.89), który znajdował się w obszarze stanowiska pełniącego najprawdopodobniej wyłącznie funkcję kultową. Należy podkreślić, że zarówno w obszarze tellu, jak i w pobliżu Megiddo oprócz pojedynczych i raczej skromnych domostw (Fig. 7.2) nie odkryto zabudowy o charakterze mieszkalnym. W związku z tym powstaje pytanie dla kogo i przez kogo tak monumentalna konstrukcja została wzniesiona. Możliwe, że okręg świątynny w Megiddo, podobnie jak w okresie Chalkolitu kompleks z En Gedi, pełnił rolę odizolowanego sanktuarium. W okresie, w którym funkcjonowała świątynia, w jej regionie istniało co najmniej kilka osad zaawansowanych pod względem urbanizacyjnym: ‘Ein Assawir (oddalone o ok. 20 km), Beth Yerah (ok. 40 km), Beth Shean (ok. 30 km) czy Pella (ok. 40 km). Możliwe, że właśnie z tych miejsc wywodziła się zarówno siła robocza potrzebna do wybudowania tak monumentalnego obiektu, jak i pielgrzymi udający się w to miejsce czy elita nadzorująca i finansująca to przedsięwzięcie. Ilość osób zaangażowanych przy konstrukcji tak monumentalnego obiektu, a także pozyskaniu i produkcji budulca, z pewnością wykraczała poza liczbę osób zamieszkujących nieliczne domostwa datowane na okres WB I z Megiddo. Zaskakującym jest także wyjątkowo wyskoki poziom zaawansowania technicznego widoczny w konstrukcji świątyni (Adams et al. 2014). Kamienne ościeżnice, monumentalne płyty z bazaltu czy ołtarz są elementami nie spotykanymi wówczas nigdzie indziej w południowym Lewancie. Budynek świątynny z Megiddo z pewnością można uznać za przejaw wysokiego poziomu egalitaryzmu w społeczności (lub społecznościach), która go wybudowała i 302

użytkowała. Na podstawie odkrytych wewnątrz elementów architektury oraz zabytków wydaje się, że pełnił wyłącznie funkcje kultową. Drugim obiektem z obszaru północnego Izraela którego funkcję określa się jako publiczną jest budynek z Stratum M3 z Beth Shean (Fig. 7.92, 7.93). Był znacznie mniejszy niż świątynia z Megiddo (zaledwie ok. 140 m2) i najprawdopodobniej znajdował się w obrębie gęstej zabudowy o charakterze osadniczym (Mazar i Rotem 2009: 134). Poza większymi wymiarami niż przeciętny budynek o charakterze mieszkalnym, jedynym elementem który świadczy o jego wyjątkowym charakterze była tzw. Sala Główna w której znajdowało się 14 filarów. Co prawda jedna z ścian budynku była zaokrąglona, co jak sugerują niektórzy badacze (Zuckerman 2003b: 31 – 34, Mazar i Rotem 2009: 131 – 153, Karmowski 2016: 151 – 152) mogło oznaczać wyjątkowy status budynku. Należy jednak zauważyć, że ściana od zewnątrz przylega do ulicy. Być może podobnie jak w wypadku Tel Halif (Fig. 7.47), gdzie narożniki wzmocniono kamieniami, w Beth Shean uniknięto ewentualnych uszkodzeń związanych z użytkowaniem drogi przez wyeliminowanie ostrych krawędzi budynku w tym miejscu. Plan budynku oraz odkryte wewnątrz zabytki mogą wskazywać, że pełnił on funkcje magazynowe. Jego wymiary oraz zgromadzone wewnątrz zapasy, mogą sugerować że pełnił on także rolę siedziby osoby (lub osób) odpowiedzialnej za administrację i redystrybucję zasobów wewnątrz osady. Szczególnie sala z filarami często interpretowana jest jako przejaw architektury o charakterze publicznym, związanym np. z władzą administracyjną (Mazar i Rotem 2009, Kempinski i Gilead 1991). Nie można ostatecznie wykluczyć, że budynek ten mógł pełnić także funkcje kultowe, jednak na podstawie obecnie dostępnych danych niewiele na to wskazuje. Południowy Izrael Okres WB IB Z południa Izraela z rozwiniętego okresu WB I znane są dwa budynki przejawiające cechy, interpretowane jako wyznacznik charakteru publicznego lub kultowego. Są to budynek 152 z Hartuv oraz budynek 7102 z Tel Erani. Ten pierwszy (Fig. 7.96) określany przez jego odkrywców mianem „sanktuarium” (Mazar i de Miroschedji 1996: 7) był częścią większego kompleksu budowli ulokowanych wokół dziedzińca. Miał ok. od 75 do 90 m2, a więc był znacznie mniejszy od innych, łączonych z funkcjami publicznymi lub kultowycmi Wzniesienie go z pewnością nie wymagało nadprzeciętnie dużej ilości materiałów czy zaangażowania większej niż zwykle siły roboczej. Elementy architektoniczne sugerujące jego wyjątkowy 303

charakter znajdowały się we wnętrzu. Było to przede wszystkim 9 zachowanych ortostatów ustawionych w linii wzdłuż tylnej ściany budynku (Fig. 7.97). Odkryto tam też kamienny element, który miał funkcjonować jako węgar w wejściu do budynku oraz kamienny stopień prowadzący do wnętrza pomieszczenia (Mazar i de Miroschedji 1996: 7). Z budynku pochodzi także pięć kamiennych baz pod filary. Trudno być pewnym czy budynek z Hartuv pełnił jakąś funkcję publiczną lub kultową. Elementy takie jak kamienne progi, kolumny czy nawet ortostaty spotyka się również w architekturze o charakterze mieszkalnym (np. Ptora, por. Milevski i Baumgarten 2008: 613). Z drugiej jednak strony ortostaty są elementem rzadko spotykanym wewnątrz struktur osadniczych, co prowokuje do zastanowienia się nad tym czy mogły posiadać jakieś znaczenie kulturowe – np. oznaczenia miejsca kultu. Określenie budynku z Hartuv mianem sanktuarium uważam za niewłaściwe zgodnie z przyjętym w tej pracy kryterium zakładającym, że założenia tego typu znajdowały się poza obszarem osad. Jeżeli istotnie pełniło funkcje kultowe, to mógł być raczej rodzaj kaplicy podobnie jak budynek z Tell Ibrahim Awad. Podobnie jak kaplica z Tell Ibrahim Awad znajdował się wewnątrz zabudowy i mógł stanowić podstawowe miejsce kultu dla mieszkańców osady. Należy podkreślić, że analogia ta odnosi się jedynie do możliwej funkcji budynku, a nie do ewentualnego podobieństwa w sprawowaniu kultu. Nasza wiedza na temat systemu (lub systemów) wierzeń społeczności wczesnobrązowych z terenu południowego Lewantu jest znikoma i nie pozwala na porównanie praktyk religijnych pomiędzy regionami opisywanymi w niniejszej pracy. Kolejnym założeniem z południowego Izraela, któremu przypisuje się funkcję publiczną jest budynek 7102 z Tel Erani (Fig. 7.94, 7.95). Jego wymiary – 320 m2, choć nie były tak monumentalne jak świątyni w Megiddo, sprawiają że jest to drugi pod względem wielkości budynek znany z okresu WB I w południowym Lewancie, któremu przypisuje się pełnienie funkcji publicznej. Wewnątrz budynku, podobnie jak w Beth Shean, znajdowała się duża sala, w której odkryto bazy pod kolumny. W budynku 7102 odkryto łącznie siedem baz (Fig. 7.94), które zostały skonstruowane z cegieł mułowych w formie platform o bokach ok. 90 cm. Może sugerować to, że kolumny/filary były znacznie szersze od tych z budynku w Beth Shean (Fig. 7.92). Około dwa razy większa jest też powierzchnia sali głównej w Tel Erani – ok. 105 m2, podczas gdy w Beth Shean zaledwie 52 m2. Kolejnym podobieństwem jest występowanie w obu budynkach zaokrąglonych ścian zewnętrznych. Podobnie jak w Beth Shean, w Tel Erani łukowata ściana znajdowała się przy drodze okalającej budynek, co może wskazywać, że pełniła raczej rolę funkcjonalną. W budynku z Tel Erani dodatkowo znajdował się duży 304

dziedziniec wewnętrzny oraz znacznie liczniejsze niż w Beth Shean niewielkie pomieszczenia mogące pełnić funkcje magazynowe. Podsumowując porównanie pomiędzy	tymi konstrukcjami można powiedzieć, że budynek z Beth Shean wydaje się mniejszą wersją typu budynku znanego z Tel Erani. Możliwe, że ten konkretny rodzaj architektury był preferowany przez osoby (lub instytucje?), które posiadały możliwość gromadzenia i redystrybuowania dóbr w skali osady lub regionu. Istnienie dziedzińca w Tel Erani, podobnie jak sali kolumnowej, może sugerować funkcje reprezentatywne. Dziedziniec mógł być wykorzystywany także do trzymania zwierząt hodowlanych, które w okresie WB I posiadały istotną wartość. Podobne elementy występowały także w układzie Centrum Administracyjno-Kultowego z Tell el-Farcha. Tam jednak widoczny jest zdecydowanie większy poziom monumentalizmu wyrażający się w o wiele większej grubości murów oraz ogólnej powierzchni założenia. W przeciwieństwie do Centrum Administracyjno-Kultowego z Tell el-Farcha w budynku 7102 nie odkryto jednak kultowy. żadnych elementów mogących wskazywać na jego potencjalny charakter 305

Wielkość osad z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. w północnym Egipcie i południowym Lewancie Określenie rozmiaru osad z poszczególnych okresów jest zadaniem bardzo trudnym. Niestety zdarza się, że w publikacjach opisujących stanowiska nie znajdują się odpowiednio dokładne dane opisujące ich rozmiar. Tym bardziej trudne jest określenie przestrzeni zajmowanej przez osadę w danym okresie jej rozwoju. Szczególnie w przypadku stanowisk tellowych o charakterze wielokulturowym, na których wzgórza osadnicze mogą sięgać nawet kilkunastu metrów. Na stan zachowania i rozmiar pozostałości osadniczych wpływa wiele czynników. Na stanowiskach wielokulturowych, w których przeważały tradycje budowania z kamienia często budulec ten był ponownie wykorzystywany w późniejszych konstrukcjach. W związku z tym układy zabudowy z niektórych okresów uległy zniszczeniu. Na stanowiskach gdzie dominowała zabudowa z cegły mułowej problem ten jest nieco mniejszy ponieważ budulec ten trudniej ponownie wykorzystać do celów konstrukcyjnych. Należy zauważyć jednak, że skruszone cegły mogły służyć jako domieszka wykorzystywana przy produkcji nowych. W czasach współczesnych z kolei często wykorzystywane były przez sebbachinów do użyźniania pól uprawnych. Aktywności rolnicze niekiedy doprowadzały do zniszczenia części osad poprzez ich niwelację lub jak np. miało to miejsce w Tell Ibrahim Awad (van Haarlem 2000: 13) poprzez utworzenie sadów uniemożliwiających określenie zasięgu stanowiska. Wreszcie niektóre z stanowisk, na których można zaobserwować procesy urbanizacyjne w 4 tys. p.n.e., przynajmniej częściowo zostały zniszczone w wyniku współczesnej urbanizacji. Mając na uwadze powyższe spostrzeżenia należy pamiętać, że niewielki obszar stanowiska nie musi oznaczać, że w danym okresie znajdowała się tam równie niewielka osada. Z kolei duża przestrzeń zajmowana przez stanowiska wielokulturowe nie może być wyznacznikiem dużych rozmiarów osady w konkretnym okresie. Pomimo wyżej opisanych zastrzeżeń porównanie wielkości stanowisk wydaje się jednak istotnym punktem w analizie procesów urbanizacyjnych. Należy postrzegać je jako rodzaj narzędzia poglądowego, które siłą rzeczy odwołuje się do obserwacji tylko na poziomie ogólnym. Poniżej zaprezentowano tabele porównujące przybliżony rozmiar stanowisk na których odkryto pozostałości architektoniczne opisane w niniejszej pracy z uwzględnieniem podziału chronologicznego. W odniesieniu do stanowisk kultury dolnoegipskiej w Tabeli nr 8.1 wykorzystano określenia chronologiczne zastosowane przez autorów prac wskazanych w bibliografii. Należy jednak mieć na uwadze, że 306

są to określenia właściwe dla rozwoju kultury Nagada. Korelacja faz rozwoju kultury dolnoegipskiej z chronologią nagadyjską znajduje północnego Egiptu i południowego Lewantu. się w rozdziale opisującym chronologię 307

Tab. 8.1 Stanowiska z północnego Egiptu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. 308 Nazwa stanowiska: Rozmiar stanowiska: Podział chronologiczno- kulturowy w 4 tys. p.n.e.: Charakterystyka: Bibliografia: Tell	Ibrahim Awad 6 ha k.	dolnoegipska (Nagada IId) Dołki posłupowe, jamy oraz paleniska. van den Brink 1992: 45 Nagada IIIa-b Zabudowy o charakterze osadniczym i kultowym z cegły mułowej. van den Brink 1992: 52, Eigner 2000 Mendes 80 ha Nagada III Skromne ślady wskazujące na zabudowę o charakterze osadniczym (pojedynczy mur z cegły mułowej oraz towarzyszące instalacje). Brewer i Wenke 1992: 196 Tell Masha’la 2 ha k. dolnoegipska (Nagada II-IIIc) Dołki wyłożone syltem, brak czytelnych form architektonicznych. Rampersad 2006 Tell el-Iswid 10 ha k. dolnoegipska (Nagada IId) Zabudowa o charakterze osadniczym z materiałów organicznych. van den Brink et al 1989: 61 Midant-Reynes i Buchez 2014: 37 Nagada IIIA-D Rozbudowany	układ	zabudowy	o charakterze osadniczym z cegły mułowej. Midant-Reynes i Buchez 2014: 20 – 35 Tell el-Samara 6 ha k. dolnoegipska (Nagada I) Zabudowa o charakterze osadniczym z materiałów organicznych. Guyot 2016: 11

Tab. 8.1 Stanowiska z północnego Egiptu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 309 Tell el-Samara (ciąg dalszy) 6 ha k. dolnoegipska (Nagada IIa-d) Zabudowa o charakterze osadniczym z materiałów organicznych oraz pisé. Guyot 2016: 7 Nagada III Jamy	śmietniskowe	wskazujące	na aktywność osadniczą. Guyot 2016: 5 – 6 Tell el-Murra 3 ha k. dolnoegipska (Nagada IIB-C) Zabudowa o charakterze osadniczym z materiałów organicznych. Bąk-Pryc 2018: 49 Tell el-Farcha 4.5 ha k. dolnoegipska (Nagada IIB-C) Rozbudowany układ zabudowy o charakterze osadniczym z materiałów organicznych. Chłodnicki 2012b Chłodnicki i Geming 2012 Ciałowicz 2012a k. dolnoegipska (Nagada IID1) Rozbudowany układ zabudowy o charakterze osadniczym zarówno z materiałów organicznych jak i z cegły mułowej. Chłodnicki i Geming 2012 Chłodnicki 2012b Nagada IIIA-C Rozbudowany i rozległy układ zabudowy o charakterze osadniczym z cegły mułowej. Pojawienie się budynków o charakterze administracyjnym i kultowym. Ciałowicz 2012b Chłodnicki 2012b Chłodnicki i Ciałowicz 2015 Ciałowicz 2018 Chłodnicki 2019d Buto 100 ha k. dolnoegipska (Nagada IIa-d) Dołki posłupowe, jamy oraz paleniska. von der Way 1997: 65 – 74

Tab. 8.1 Stanowiska z północnego Egiptu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 310 Buto (ciąg dalszy) 100 ha Nagada IIIA1 Zabudowa o charakterze osadniczym z materiałów organicznych. Widoczny rozwój z prostego do rozbudowanego układu. Hartung et al. 2016: 75 – 77 Nagada	IIIA2- IIIC1 Rozbudowany i rozległy układ zabudowy o charakterze osadniczym z cegły mułowej. Hartung et al. 2016: 79 – 84 Sais 14 ha k. dolnoegipska (Nagada I-II) Jamy, dołki posłupowe, paleniska oraz bliżej nieokreślone obiekty sugerujące aktywność osadniczą. Wilson i Gilbert 2012 Maadi 15 ha k. dolnoegipska (Nagada I-IIB/C) Luźny układ zabudowy o charakterze osadniczym z materiałów organicznych i kamienia. Okazjonalne użycie cegły mułowej. Występowanie podziemnych konstrukcji mieszkalnych. Rizkana i Seeher 1989 Hartung 2004: 343 – 350

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. 311 Nazwa stanowiska: Rozmiar stanowiska: Podział chronologiczno- kulturowy w 4 tys. p.n.e.: Komentarz: Bibliografia: Megiddo 7.5 ha WB IB Skromne pozostałości architektury o charakterze mieszkalnym. Monumentalna	świątynia	zlokalizowana	na głównym wzgórzu stanowiska. Stanowisko	najprawdopodobniej	pełniło	rolę odizolowanego miejsca kultu. Engberg i Shipton 1934 Guy 1938 Zuckerman 2015 Braun 1989 Adams et al. 2015 Beth Shean 2 do 4 ha WB IA Zabudowa	o	charakterze	mieszkalnym	z zaokrąglonymi murami. FitzGerald 1934 Braun 2004 Mazar i Rotem 2009 WB IB Zabudowa	o	charakterze	mieszkalnym	z zaokrąglonymi i prostymi murami. Występowanie ulicy wewnątrz osady. Występowanie zabudowy o możliwym charakterze publicznym i administracyjnym (Budynek z Stratum M3)

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 312 Yiftah’el ok. 2.4 ha WB IA Dość gęsty układ zabudowy o charakterze mieszkalnym bez widocznie zaplanowanego porządku. Domostwa o kształcie kiełbaskowym, brak architektury o kątach prostych Braun 1997 Tel Kabri 30 ha WB IB Zabudowa osadnicza m.in. z budynkiem o kształcie „kiełbaskowym” Frankel et al. 2001 Scheftelowitz 2002 Shalem 2009 ‘Ein Asawir 60 – 70 ha WB IA Zabudowa mieszkalna o zaokrąglonych i prostych murach. Gophna 1974 Yannai 2006 WB IB Rozległa zabudowa osadnicza z domostwami o murach zaokrąglonych i prostych z zaokrąglonymi narożnikami. Najnowsze badania (nieopublikowane) sugerują rozwinięty i zaplanowany układ osady z ulicami, obiektami magazynowymi, hydro-technicznymi oraz budynkami mogącymi pełnić funkcję kultową lub publiczną. Beth Yerah > 20 ha WB IA Słabo	zachowane	pozostałości	osadnictwa rozproszonego na powierzchni całego tellu. Eisenberg i Greenberg 2006 Greenberg I Paz 2005

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 313 Beth Yerah (ciąg dalszy) > 20 ha WB IB Gęsta zabudowa osadnicza w której występowały większe budynki z dziedzińcami. Występowanie struktur magazynowych mogących zaspokoić potrzeby większej ilości domostw. Podejrzenie	funkcjonowania	pierwszych fortyfikacji pod koniec okresu WB IB. Widoczny	rozwój	zabudowy	z	prostego	do rozbudowanego. Greenberg i Paz 2006 Paz I Paz 2006 Greenberg i Paz 2014 Greenberg 2014 Qiryat Ata ok. 4 ha WB IB Zabudowa osadnicza składająca się zarówno z budynków o kątach prostych jak i z zaokrąglonymi narożnikami. Jeden z budynków posiadał większe rozmiary. Możliwość	występowania	przestrzeni magazynowych pozwalających zaspokoić potrzeby większej ilości domostw. Olami i Gal 2003 Golani 2003 Tell el-Far’a (N) 17 ha WB	I	(brak precyzyjnej chronologii) Skromne pozostałości domostw z północnej części tellu. Struktury o kątach prostych oraz zaokrąglone części murów. De Vaux i Steve 1948 Tell Qashish 4.3 ha WB IB Prawdopodobnie gęsty układ zabudowy składający się z budynków o zaokrąglonych narożnikach, prostokątnych oraz o ścianach łukowatych. Ben-Tor i Bonfil 2003 Zuckerman 2003 Van den Brink 2014

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 314 En Shadud powierzchnia nieznana (> 0.02 ha) WB IB Zabudowa składająca się z współcześnie występujących budynków prostokątnych I o zaokrąglonych narożnikach. Widoczne zmiany w układzie architektury w obrębie jednej fazy. Braun i Gibson 1984 Braun et al. 1985 Afula do 10 ha WB IB Zabudowa osadnicza z budynkami o kątach prostych i oraz prostokątnych z zaokrąglonymi narożnikami. Wg. jej badaczy osada mogła posiadać „charakter wiejski” . Z. Gal i K. Covello-Paran 1996 Tell Um Hammad 16 ha WB IA? Zabudowa z murami zaokrąglonymi, częściowo zaokrąglonymi oraz prostymi w współczesnych sobie kontekstach archeologicznych. Helms 1992a Betts 1992 WB IB Układ zabudowy z budynkami o kątach prostych oraz zaokrąglonych narożnikach. Do	jednego	z	murów	dostawiono	element interpretowany jako półkolumna Al-Basatin powierzchnia nieznana WB IA Fragmentarycznie odsłonięte budynki na planie prostokątnym oraz z zaokrąglonymi murami. Podłoga z fragmentów naczyń ceramicznych.. Gibs et al. 2010 Tell esh-Shuna 20 ha WB IA Domostwa z podłogami wyłożonymi płaskimi kamieniami Braid i Philip 1994 Philip 2001

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 315 Tell esh-Shuna (ciąg dalszy) 20ha WB IB Widoczne przebudowy w ramach jednej fazy architektonicznej. Nagromadzenie struktur o prawdopodobnej funkcji magazynowej (w tym jedna o średnicy powyżej 5.5m) Jabal al-Mutawwaq ok. 2 ha WB IA Osada otoczona murem składająca się z 150-200 domostw o kształcie kiełbaskowym. Przypadkowy układ różnych części osady może sugerować różne fazy zasiedlenia. Występowanie	ogrodzonych	przestrzeni przydomowych. Występowanie kopców kamiennych. Równoczasowość funkcjonowania oraz datowanie struktur wewnątrz osady wydaje się wątpliwe. Fernandez-Tresguerres 1992 2005a 2005b 2006 Polcaro et al. 2016 WB IB Budynki 77 i 76 o kątach prostych i zaokrąglonych narożnikach z licznymi mniejszymi podziałami zgrupowane wokół dziedzińca.

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 316 Pella ok. 50 ha WB IB Rozwinięty system fortyfikacji kamiennych z platformami. Fragmentaryczne dane dotyczące zabudowy mieszkalnej. McNicoll et al. 1992 Bourke 1999 Gibbins 2001 Bourke 2015 Jawa 10 ha WB IA? (brak precyzyjnej chronologii) Starannie ufortyfikowana część osady na szczycie wzgórza. Domostwa w formie pojedynczych lub podwójnych komórek oraz formy nieregularne wewnątrz strefy ufortyfikowanej. Rozwinięty system hydro-techniczny. Helms 1981 1982 1991 Betts 1991 Meister et al. 2017 Tulul al-Ghusayn 42 ha WB IA Starannie ufortyfikowana część osady na szczycie wzgórza. Domostwa w formie pojedynczych lub podwójnych komórek oraz formy nieregularne wewnątrz strefy ufortyfikowanej. Rozwinięty system hydro-techniczny. Müller-Neuhof 2013 2014 Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018a Khirbat al Ja’Bariya 8 ha WB IA Starannie ufortyfikowana część osady na szczycie wzgórza. Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2018b

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 317 Khirbat al Ja’Bariya (ciąg dalszy) 8 ha WB IA (ciąg dalszy) Domostwa w formie pojedynczych lub podwójnych komórek oraz formy nieregularne wewnątrz strefy ufortyfikowanej. Rozwinięty system hydro-techniczny. Jerycho ok. 4.5 ha WB IA Owalne, nieregularne i prostokątne domostwa. Dość luźny układ zabudowy. Mury terasowe oddzielające od siebie części osady. Garstang 1930 Kenyon 1957 1960b, 1960c Holland 1987 Parr 2000 Nigro et al. 2007a 2011 WB IB Domostwa	prostokątne,	z	zaokrąglonymi narożnikami oraz nieregularne Widoczne zagęszczenie układu zabudowy Występują kolejne mury terasowe oraz ulica. Prawdopodobieństwo	funkcjonowania	systemu fortyfikacji. Bab edh-Dhra ok. 5 ha WB IA Brak dowodów na osiadły charakter osadnictwa. Okresowa aktywność społeczności nomadycznych. Mallon 1924 Albright 1925 Lapp 1966 Schaub i Rast 1989 WB IB Skromna architektura osadnicza z kamienia i cegły mułowej w rozproszonym układzie na przestrzeni całego stanowiska.

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 318 Al Lahun 66 ha WB	I	(brak precyzyjnej chronologii) Bardzo	niewielki	obszar	odkrycia	warstw datowanych na okres WB I. Pozostałości fragmentu pojedynczego domostwa. Swinnen 2014 Wadi Feynan: WF 100 wraz z sąsiadującymi obszarami ok. 20 ha WB	I	(brak precyzyjnej chronologii) Prawdopodobnie luźny układ zabudowy, składający się z pojedynczych domostw z zagrodami. Możliwy podział większych przestrzeni wyznaczony murami. Funkcjonujący system hydrotechniczny. Dowody na obróbkę miedzi na w obrębie domostw. Dane pochodzące głównie z badań powierzchniowych. Wright et al. 1998 Barker et al. 2007 Barker 2012 Wadi Fidan 4 ok. 0.5ha WB IA Gęsty układ zabudowy o kształtach prostokątnych podobny do architektury z okresu późnego Chalkolitu. Budynki mogły posiadać nadbudowę z pisé. Raikes 1980 Hauptman et al. 1985 MacDonald 1992 Adams i Genz 1995 Tel Halif 4.8 ha WB IB Gęsty układ zabudowy. Budynek posiadający narożniki z dużych bloków kamiennych. Występowanie	zgrupowania	obiektów magazynowych w wydzielonym obszarze osady. Seger 1983 Seger et al. 1990 Dessel 2009: 13

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 319 Horvat ‘Illin Taḥ ok. 0.5 ha WB IB Gęsty	układ	zabudowy	z	przeważającymi budynkami o kształcie prostokątnym. Braun i Milevski 1993 Braun 2008a Tel Erani 25 ha WB IB Gęsty układ zabudowy o kształtach głównie prostokątnych. Występowanie ulic. Występowanie	monumentalnych	fortyfikacji otaczających obszar osady. Budynek o prawdopodobnej funkcji publicznej. Yeivin 1960 Kempinski i Gilead 1991 Ciałowicz et al. 2015 Ciałowicz et al. 2016 Czarnowicz et al. 2016 Milevski et al. 2016b Yegorov I Milevski 2017 Shalev 2018 Czarnowicz i Braun 2019 Ptora ok. 60 ha WB IB Rozproszony	układ	zabudowy	z	dużymi budynkami . Występowanie ortostatów w konstrukcji dwóch budynków. Milevski i Baumgarten 2006 Amacja 0.2 ha WB IA Skromne pozostałości architektury mieszkalnej. Wykorzystanie jaskini do celów mieszkalnych lub magazynowych. Milevski et al. 2016a WB IB Występowanie zgrupowania licznych wkopanych w ziemię dużych silosów w wydzielonej części osady.

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 320 Azor ok. 2 ha WB IA Pozostałości mocno zerodowanych murów kamiennych świadczących o jakimś rodzaju aktywności osadniczej. Golani i van den Brink 1999 Lod powierzchnia nieznana	(> 0.01 ha) WB IB Dość gęsty układ zabudowy składający się z budynków o kątach prostych i zaokrąglonych murach. Zauważalna różnorodność technik budowlanych występująca w tych samym kontekstach archeologicznych. Yannai i Marder 2000 van den Brink et al. 2015 Paz et al. 2005 Golani 2013b Eshta’ol ok. 15 ha WB IB Gęsty układ zabudowy z budynkami o kątach prostych oraz z zaokrąglonymi narożnikami. Golani i Strochan 2008 Hartuv 3 ha WB IA/IB Pozostałości	prostokątnych	budynków zgrupowanych wokół dziedzińca. Możliwa funkcja kultowa budynku w którym odkryto rząd ortostatów. Mazar i de Miroschedji 1986 1988 1989a 1989b 1996 Palmahim powierzchnia nieznana (>0.8 ha) WB IA Zachowane fundamenty domostw o kształcie „kiełbaskowym”. Braun 2000 WB IB Układ zabudowy składający się prostokątnych budynków tworzących grupy.

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 321 Palmahim (ciąg dalszy) powierzchnia nieznana (>0.8 ha) WB IB (ciąg dalszy) Zauwazalny brak podobieństw układów z obu faz okresu WB I. Możliwy hiatus osadniczy występujący pomiędzy dwoma podokresami. Nizzanim powierzchnia nieznana WB IA Skromne pozostałości architektoniczne odkryte na niewielkiej powierzchni. Yekutieli i Gophna 1994 Aszkelon Afridar Obszar G ok. 30 ha (wielkość całego stanoiwska) WB IA Budynki	o	kształcie	„kiełbaskowym”,	oraz okrągłym. Braun i Gophna 2004 Aszkelon Afridar Obszar F j.w. WB IA Fragment łukowatego muru. Khalaily 2004 WB IB Prostokątne budynki o zaokrąglonych narożnikach. Aszkelon Afridar Obszar M j.w. WB IA Budynek o kształcie „kiełbaskowym”. Dowody na obróbkę miedzi w obrębie domostwa. Golani 2008b Aszkelon Barnea 5.5 ha WB IA Luźna zabudowa mieszkalna. Występowanie silosu oraz uliczek biegnących wokół budynków. Rosenberg i Golani 2012 Golani 2013c WB IA/B Rozproszona zabudowa osadnicza składająca się z założeń, do których należały otoczone murami przestrzenie (zagrody?)

Tab. 8.2 Stanowiska z południowego Lewantu na których odkryto pozostałości architektury osadniczej datowanej na drugą poł. 4 tys. p.n.e. (kontynuacja) 322 Aszkelon Barnea (ciąg dalszy) 5.5 ha WB IA/B (ciąg dalszy) Dowody na obróbkę miedzi odkryte w co najmniej 3 budynkach Tell es Sakan 8 do 9 ha WB IB Dość gęsty układ zabudowy z cegły mułowej. Budynki o kątach prostych oraz z zaokrąglonymi murami. Monumentalne fortyfikacje otaczające osadę. Stanowisko interpretowane jako centrum kolonii egipskiej. de Miroschedji et al. 2001 de Miroschedji 2015 Stanowisko H (w regionie Nahal Besor) powierzchnia nieznana WB IA Dane	pozyskane	w	pierwszej	połowie dwudziestego wieku (możliwe nieprecyzyjności) Dwa budynki zbudowane w różnych technikach (z cegły mułowej z oraz bez podmurówki kamiennej) Zgrupowanie prostych instalacji magazynowych w pobliżu odkrytej zabudowy. MacDonald 1932 En Besor (tell) 0.16 ha WB IB Zabudowa interpretowana jako punkt postojowy dla karawan egipskich. Budynek zbudowany wyłącznie z cegieł mułowych . Gophna i Gazit 1985 Abu Qurinat 0.88 ha WB IB Zabudowa otwarta, prawdopodobnie stanowiąca elementy jednego samowystarczalnego domostwa. Tallis 2016

9. Podsumowanie problematyki Druga poł. 4 tys. p.n.e. była istotnym okresem dla rozwoju osad zarówno w północnym Egipcie jak i południowym Lewantcie, co wykazała analiza zebranego materiału. Jednak przed podsumowaniem należy podkreślić różnice w charakterze informacji pochodzących z obu regionów. Badania w południowym Lewancie są bardziej zaawansowane niż w północnym Egipcie. Nie dziwi więc, że dane dotyczące zabudowy z interesującego nas okresu pochodzą ze zdecydowanie większej ilości stanowisk lewantyńskich. Trzeba jednak dodać, że często były to badania ratownicze oraz krótkotrwałe projekty badawcze nie odsłaniające większych powierzchni starożytnych osad. W północnym Egipcie liczba stanowisk, na których odkryto zabytki architektury tego okresu jest o wiele mniejsza. Niemniej na pojedynczych stanowiskach układy zabudowy zostały odsłonięte na o wiele większej powierzchni niż ma to miejsce w drugim z omawianych regionów. W północnym Egipcie łatwiej też określić relacje chronologiczne pomiędzy poszczególnymi stanowiskami, co często pozwala na porównanie poszczególnych elementów zabudowy i dynamiki ich rozwoju w krótszych odcinkach czasowych. Ułatwia to prześledzenie regionalnych trendów urbanizacyjnych widocznych na podstawie zabudowy w poszczególnych osadach. Podobna analiza często jest utrudniona dla stanowisk z południowego Lewantu. Problemem jest tu też wysoki poziom zróżnicowania regionalnego widoczny w kulturze materialnej, znacznie utrudniający korelację chronologii pomiędzy budowlami z różnych stanowisk. Dodatkowo próba zrozumienia procesów urbanizacyjnych jedynie na podstawie danych archeologicznych z natury rzeczy obarczona jest błędami wynikającymi z niedoskonałości samych badań wykopaliskowych. W obu regionach zauważalny jest brak standaryzacji metod zarówno w ich obrębie jak i pomiędzy nimi oraz brak możliwości uzyskania reprezentatywnej próby statystycznej. Obiektem prezentowanych badań są wytwory grup ludzi z okresu przedhistorycznego, których systemy społeczne, gospodarcze, polityczne i światopoglądowe są nam w dużej mierze nieznane. Dlatego najczęściej możemy jedynie domyślać się jakie motywacje stały za decyzjami podejmowanymi w kwestiach przestrzennej organizacji osad. Wydaje się, że najlepszym rozwiązaniem zbliżającym nas do zrozumienia procesów urbanizacyjnych może być zestawienie ze sobą przeanalizowanej architektury z przedstawionymi wyżej (por. rozdział drugi) rozważaniami teoretycznymi. Prezentowane podsumowanie stanowi więc próbę konfrontacji przebadanych układów zabudowy z teoriami podejmującymi zagadnienie urbanizacji i genezy pierwszych organizmów o charakterze miejskim 323

Architektura osadnicza z drugiej poł. 4 tys. na tle teorii idealistyczno-dychotomicznych Teorie idealistyczno-dychotomiczne, jak wspominaliśmy wcześniej, nie wytrzymują prób empirycznych i często odrzucane są już na poziomie teoretycznym (Taylor 2012). W nurcie tych teorii przedstawia się miasto jako wyraz postępu cywilizacyjnego w opozycji do wsi, którą miał cechować niższy poziom rozwoju. Duży problem stanowi kwestia wytypowania, która ze starożytnych osad miała charakter wiejski lub miejski oraz ustalenie czy poszczególne osady o kontrastujących poziomach urbanizacji były sobie współczesne. Z dostępnych danych wynika, że należy wykluczyć możliwość funkcjonowania „idealnego typu wsi” lub „idealnego typu miasta” w tak wczesnych okresach. Wydaje się jednak, że na podstawie zebranych informacji można wskazać kilka stanowisk o luźnym (być może bardziej „wiejskim”) charakterze zabudowy nawet pod koniec 4 tys. p.n.e., czyli w czasach kiedy na zdecydowanej większości stanowisk dominuje zagęszczenie struktur mieszkalnych charakterystyczne dla osad określanych w tym nurcie mianem „miejskich”. Takimi stanowiskami nieprzejawiającymi intensywnych trendów urbanizacyjnych są: Abu Qurinat, Bab edh-Dhra oraz Amacja. Zjawisko urbanizacji nie występuje również na stanowiskach Aszkelon Barnea oraz w Wadi Feynan. Trudno jednak ocenić czy osady te funkcjonowały w czasach największego poziomu upowszechnienia procesów urbanizacyjnych (koniec 4 tys. p.n.e.) czy też nieco wcześniej. Nie możemy więc określić czy ich niski poziom urbanizacji kontrastował z wysokim poziomem urbanizacji znanym z innych potencjalnie współczesnym im stanowisk. W północnym Egipcie stanowiskiem nie wykazującym intensywnych procesów urbanizacyjnych w okresie funkcjonowania osad o dużym zagęszczeniu zabudowy może być Tell el-Samara. W fazie Nagada III, znanej z najwyższego poziomu zagęszczenia struktur wewnątrz osad, odnotowano tam jedynie jamy śmietniskowe. Należy jednak mieć na uwadze, że sytuacja ta może być związana z wyborem pod zabudowę w tym okresie innego miejsca. 324

Dynamika procesów urbanizacyjny a podejście ewolucjonistyczne Ewolucjonistyczne podejście do procesów urbanizacyjnych przedstawia podział pomiędzy miastem i wsią w perspektywie czasu. „Kultura miejska” w tym podejściu miała nie występować współcześnie z „kulturą wiejską” jako przeciwieństwo (por. nurt idealistyczno dychotomiczny), lecz jako przejaw wyższego poziomu rozwoju. Miasto miałoby być efektem rozwoju wsi, kolejnym stadium organizacji osady. Podejście ewolucjonistyczne jest trudne do zastosowania w analizie układów zabudowy. Głównym problemem jest potrzeba zastosowania, wadliwego podziału idealistyczno- dychotomicznego. Przeciwstawianie aktywności pasterskich i rolniczych aktywnościom „miejskim” takim jak rozwinięty handel, przejawy administracji czy autonomiczny system zarządzania wydaje się niewłaściwe w stosunku do osadnictwa omawianego okresu. Nawet w najbardziej rozwiniętych osadach takich jak Buto, Tell el-Farcha, Tel Erani, ‘Ein Asawir, Beth Shean czy Beth Yerah oprócz przejawów aktywności „miejskich” takich jak budynki o funkcjach administracyjnych lub kultowych, rozwinięty system gromadzenia i redystrybucji dóbr czy w niektórych przypadkach nawet fortyfikacje, jednocześnie dostrzegamy dowody na hodowlę zwierząt i uprawę roli, w którą zaangażowana była większość mieszkańców. Lepszym podejściem pozwalającym określić rozwój osad w tym okresie wydaje się próba określenia dynamiki urbanizacyjnej rozumianej jako widoczne w poszczególnych układach zabudowy efekty procesu urbanizacji w ujęciu chronologicznym. Wspomniana wcześniej definicja urbanizacji (por. str. 45) pozwala na wyznaczenie konkretnych stanowisk, na których w relatywnie krótkim czasie zauważalne jest znaczne zagęszczenie zabudowy o charakterze mieszkalnym. Niekiedy zjawisku temu towarzyszyło również pojawienie się budynków o charakterze administracyjnym i fortyfikacji, czy zwiększenie i udoskonalenie przestrzeni magazynowych: Tell Ibrahim Awad W okresie pomiędzy Nagada IId i IIIa-b zauważalne jest zastępowanie prostych struktur osadniczych przez bardziej złożone, którym towarzyszy budynek kultowy Tell el-Iswid. W okresie pomiędzy Nagada IId i IIIa zauważalne jest zagęszczenie układu zabudowy. Tell el-Farcha. Ze względu na wysoki poziom wód podskórnych utrudnione jest przebadanie najstarszych warstw, co uniemożliwia określenie kiedy dokładnie rozpoczęły się intensywne 325

procesy urbanizacyjne. Gęsty i złożony układu zabudowy od najstarszych znanych poziomów zasiedlenia stanowiska (okres Nagada IIB-C). Dalsze zagęszczenie go wraz z pojawianiem się budynków o charakterze administracyjnym, kultowym i magazynowym w okresie Nagada III. Buto. Widoczne zagęszczenie układu osadniczego pod koniec kultury dolnoegipskiej (współcześnie z Nagada IIIA). Podobna jak w przypadku Tell el-Farcha (choć nieznacznie późniejsza) dynamika procesów urbanizacyjnych. W dalszych okresach widoczna stała rozbudowa oraz pojawienie się elementów dużych struktur gospodarczych i magazynowych. Beth Yerah. Przejście z zabudowy rozproszonej w okresie WB IA do gęstego układu w WB IB. Pojawiają się wówczas duże budynki z dziedzińcami oraz większe struktury magazynowe. Możliwe, że funkcjonowały już pierwsze fortyfikacje. Jerycho. Zagęszczenie zabudowy na przełomie okresów WB IA i WB IB. Pojawienie się ulic oraz możliwe funkcjonowanie sytemu fortyfikacji pod koniec 4 tys. p.n.e. W okresie WB IB można zauważyć większą ilość budynków o kątach prostych w stosunku do struktur owalnych. Możliwe, że jest to jeden z wyznaczników intensyfikacji procesów urbanizacyjnych ponieważ zastosowanie kątów prostych umożliwiało wzniesienie większej ilości budynków na mniejszej przestrzeni (Braun 2020). Bab edh-Dhra. Przejście z nomadycznego do osiadłego trybu życia w osadach o rozproszonym (wiejskim?) charakterze na przełomie okresów WB IA i WB IB. Dopiero w drugiej poł. 4 tys. pojawia się pierwszy impuls urbanizacyjny zapoczątkowujący stałe osadnictwo. Dynamika procesów urbanizacyjnych była różna w zależności od lokalizacji i specyfiki konkretnej osady. Na stanowiskach we wschodniej Delcie nieco wcześniej możemy dostrzec wyższy poziom urbanizacji niż w zachodniej części tego obszaru. W południowym Lewancie zróżnicowanie jest jeszcze większe i niekiedy widać go w tych samych rejonach jak np. pomiędzy Jerychem i Bab edh-Dhra leżącymi nad Morzem Martwym. Na drugim z wymienionych stanowisk, stałe osadnictwo rozpoczyna się właściwie dopiero pod koniec 4 tys. p.n.e., podczas gdy w Jerycho funkcjonował już gęsty układ zabudowy oraz prawdopodobnie pierwszy system fortyfikacji. Poszukiwanie przyczyn zróżnicowanego poziomu urbanizacji wymaga spojrzenia na poszczególne stanowiska z perspektywy makro- oraz mikroregionalnej oraz brania pod uwagę właściwie wszystkich typów zabytków archeologicznych. Warto podkreślić jednak, że tylko na 326

podstawie reliktów architektury widoczne jest duże zróżnicowanie. Szczególnie zagadkowymi pod tym względem są osady na Pustyni Syryjskiej, których dalsze badania mogą ujawnić interesujące mechanizmy związane z najwcześniejszymi przedsięwzięć budowlanych o charakterze osadniczym. przejawami organizacji dużych 327

Architektura osadnicza drugiej poł. 4 tys. p.n.e. na tle schematu rozwoju i zaniku pierwszych miast P. J. Taylora Model rozwoju i zaniku miast P.J. Taylora (2012) nie jest możliwy do bezkrytycznego przyjęcia i skonfrontowania z danymi na temat osadnictwa z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. Jak wcześniej podkreślono P. J. Taylor tworząc swoje schematy odnosi się do bardzo długiego okresu czasu. Skok chronologiczny widoczny w tym modelu w przełożeniu na źródła archeologiczne z obszarów tutaj omawianych mógłby obejmować okresy od paleolitu (pierwszy podpunkt obu schematów) zapewne po okres WB I/II. Model ten również niesłusznie zawęża początkowy impuls urbanizacyjny jedynie do aktywności handlowych. Wydaje się, że przyczyn wpływających na wybranie osiadłego trybu życia mogło być więcej. Można zauważyć to na	przykładzie Bab	edh-Dhra,	gdzie osadnictwo	najprawdopodobniej	zostało zapoczątkowane w wyniku powracania grupy/grup społeczności nomadycznych do miejsca pochówku ich przodków (Schaub 1982). Możliwe, że model Taylora na poziomie ogólnym można by zastosować w odniesieniu do nieco szerszej skali czasowej obejmującej również koniec 5 i początek 4 tys. p.n.e. Na przełomie Chalkolitu i okresu WB I w południowym Lewancie oraz późnego neolitu i okresu Predynastycznego w Egipcie można dostrzec następstwo dwóch schematów przedstawionych w modelu. Pod koniec 5 tys. p.n.e. w Egipcie zauważa się pierwsze oznaki rozwoju intensywnych procesów urbanizacji w Merimde Beni-Salama po czym, na podstawie obecnie posiadanych danych, można stwierdzić, że zaszło zjawisko określane w modelu P.J. Taylora jako „cofnięcie ekonomiczne” i powrót do rozproszonego osadnictwa. W południowym Lewancie pod koniec Chalkolitu jest to jeszcze lepiej widoczne i przejawia się w załamaniu systemu osad z tego okresu (np. Teleilat Ghassul). Zjawisko to Taylor (2012: 429) nazwałby zapewne załamaniem się sieci kontaktów (urban network). Sytuacja taka występuje w pierwszym schemacie opisującym wariant „cofnięcia ekonomicznego”. W drugiej poł. 4 tys. p.n.e. zarówno w północnym Egipcie, jak i południowym Lewancie na wielu stanowiskach zauważalne są zjawiska wskazujące raczej na stopniowy rozwój i wzrost złożoności. Wydaje się jednak, że jest to zbyt krótki okres by ocenić czy procesy zachodzące wówczas w osadnictwie należy wiązać z schematem nieprzerwanej ekspansji ekonomicznej czy też z etapem chwilowej prosperity występującym w środkowej części obu schematów. Możliwe, że stanowiska przedstawione wyżej jako przykłady występowania wzmożonej dynamiki urbanizacyjnej, realizowały w tym okresie ścieżkę rozwoju zbliżoną do schematu 328

nieprzerwanej ekspansji ekonomicznej. Schemat cofnięcia ekonomicznego z kolei byłby widoczny w przypadku stanowisk na których zauważamy zatrzymanie rozwoju procesów urbanizacyjnych takich jak Yiftah’el i Wadi Fidan 4 oraz być może Jabal al-Mutawwaq i stanowiska z regionu Badia. W przypadku tych ostatnich posiadamy zbyt mało informacji by to ocenić. 329

Architektura osadnicza z drugiej poł. 4 tys. p.n.e. na tle teorii miejsca centralnego W. Christallera Teoria miejsca centralnego W. Christallera (1933) dała początek badaniom, które skupiają się nad próbami ustalenia „regionalnych miejsc centralnych”. Stosowane kryterium „rzędu wielkości” (rank size criterion) wydaje się posiadać potencjał pozwalający na wykorzystanie go jako narzędzia badawczego przy próbach określenia poziomu urbanizacji. Systematyzacja stworzona w ten sposób jest jednak wartościująca i mocno ograniczona zróżnicowanym stanem zaawansowania badań na poszczególnych stanowiskach. Kryterium to mogłoby być pomocne w porównywaniu wielkości osad poprzez określenie jaką częścią największej osady są pozostałe. Dzięki temu potencjalnie można określić względne różnice w liczebności mieszkańców i wyznaczyć osadę skupiająca największą ich ilość. Niestety jednak, występuje duże zróżnicowanie pod względem wielkości przebadanych powierzchni współczesnych sobie układów zabudowy na różnych stanowiskach. Inną trudnością często jest brak możliwości określenia wyłącznie na podstawie publikacji powierzchni odkrytej architektury z konkretnej fazy chronologicznej. Również porównanie całościowych powierzchni stanowisk archeologicznych mija się z celem ponieważ wiele z nich miało charakter wielokulturowy i ich dzisiejsze rozmiary są wynikiem bardzo długiej działalności osadniczej. Do analiz tego typu należałoby wykorzystać także dane z cmentarzysk, jednak w wielu przypadkach trudno powiązać je z konkretnymi stanowiskami osadniczymi. Porównanie wielkości domostw jest możliwe i próby tego typu były już podejmowane (np. Yamafuji 2019). Wydaje się jednak, że rozmiary domostw w skali makroregionalnej często nie były bezpośrednio związane z procesami urbanizacyjnymi. Zróżnicowanie wielkości budynków mieszkalnych w obrębie poszczególnych stanowisk mogło wynikać z poziomu zamożności konkretnej rodziny, a różnice pomiędzy wielkością domostw z różnych stanowisk mogły posiadać także inne przyczyny jak dostępność i rodzaj materiału budowlanego czy ograniczenia związane z konkretnymi technikami budowlanymi. Wydaje się, że dopiero porównanie wielkości budynków o charakterze publicznym i kultowym może okazać się najlepszym wyznacznikiem określającym skalę poziomu organizacji danej społeczności. Z uwagi na fakt, że przedsięwzięcia te wymagały wysokiego poziomu strategii i zarządzania znaczną ilością osób, ich rozmiary mogą być dla nas pośrednim wyznacznikiem urbanizacji. Warto podkreślić, że duże grupy ludzi zaangażowane w pozyskanie budulca, jego transport oraz konstrukcję zapewne siłą rzeczy nie były w większości 330

powiązane ze sobą więzami rodzinnymi, w przeciwieństwie do grup zaangażowanych np. w budowę pojedynczego domostwa. Porównanie skali przedsięwzięć o charakterze publicznym może wskazać miejsca centralne w których zauważalny jest wyższy poziom umiejętności współdziałania i strategii na poziomie ponadrodzinnym czyli charakterystycznym dla zaawansowanych procesów urbanizacyjnych. Świadomie z tego porównania wykluczam obiekty hydrotechniczne oraz fortyfikacje. Pierwsze z nich znane są tylko z stanowisk o charakterze pustynnym w związku z tym nie pozwalają na zastosowanie porównań w skali makroregionalnej. Drugie natomiast najczęściej odkryte są jedynie fragmentarycznie, w związku z czym porównanie ich wielkości mija się z celem. Wyjątkiem są obwarowania górnych części osad z regionu Badia. Ich funkcja jednak wymaga lepszego poznania i upewnienia się czy ufortyfikowane obszary były zamieszkiwane permanentnie. W północnym Egipcie i południowym Lewancie pod koniec 4 tys. p.n.e. odkryto dotychczas łącznie szczęść budynków posiadających charakter publiczny i/lub kultowy (patrz Tab. 9.1): 331

Tab. 9.1 Porównanie wartości metrycznych budynków o charakterze publicznym i kultowym z północnego Egiptu i południowego Lewantu w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. 332 Nazwa budynku: Całkowita powierzchnia: Suma	powierzchni wewnętrznych: Łączna powierzchnia murów: Najszersza sekcja muru: Najwęższa sekcja muru: Przeważająca szerokość murów: Świątynia z Megiddo 1240 m2 449 m2 626 m2 3.65 m 1.90 m 3.50 m Centrum Administracyjno- kultowe z Tell el- Farcha 1100 m2 690 m2 (w tym dziedziniec o powierzchni 161 m2) 231 m2 1.20 m 0.23 m Duże zróżnicowanie. Najczęściej stosowane (występujące z podobną częstotliwością) ok. 0.5 m oraz ok. 1 m Budynek nr 7102 z Tel Erani 390 m2 269 m2 (w tym dziedziniec o powierzchni 96m2) 122 m2 1.38 m 0.45 m 0.90 m Budynek z fazy M3 w Beth Shean 150 m2 92 m2 40 m2 0.86 m 0.25 m 0.70 m Budynek kultowy nr 152 z Hartuv 140 m2 90 m2 51 m2 1.12 m 1.05 m 1.05 m Budynek kultowy z Tell Ibrahim Awad 40 m2 21 m2 16 m2 0.53 m 0.31 m 0.50 m

Z tabeli wynika, że największym przedsięwzięciem budowlanym tego okresu była najprawdopodobniej Świątynia z Megiddo. Jej konstrukcja dominuje zarówno pod względem zajmowanej powierzchni (Wykres nr. 9.1), jak i monumentalizmu wyrażonego w wielkościach odnoszących	się	do	konstrukcji	(Wykresy	nr.	9.2,	9.3). Wartości	te	stanowią najprawdopodobniej najlepszy wyznacznik ilości osób zaangażowanych w zdobycie/wytworzenie budulca, transport oraz konstrukcję budynku. 333 626 1240 231 1100 122 390 40 150 51 140 16 40 Wykres nr 9.2. ŁĄCZNA POWIERZCHNIA ZAJMOWANA PRZEZ MURY Łączna powierzchnia murów w m2 Ś W I A T Y N I A Z	C E N T R U M	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K M E G I D D O	A D M - K U L . Z	7 1 0 2 Z T E L	F A Z Y M 3 W	1 5 2 Z H A R T U V	K U L T O W Y Z T E L L E L -	E R A N I	B E T H S H E A N	T E L L I B R A H I M F A R C H A	A W A D Wykres nr 9.1. CAŁKOWITA POWIERZCHNIA Całkowita powierzchnia w m2 Ś W I A T Y N I A Z	C E N T R U M	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K M E G I D D O	A D M - K U L . Z	7 1 0 2 Z T E L	F A Z Y M 3 W	1 5 2 Z H A R T U V	K U L T O W Y Z T E L L E L -	E R A N I	B E T H S H E A N	T E L L I B R A H I M F A R C H A	A W A D

Kolejnym obiektem pod względem wielkości przedsięwzięcia architektonicznego było Centrum Administracyjno-Kultowe z Tell el-Farcha. Nie ma ono tak monumentalnej konstrukcji jak budowla z Megiddo, ale warto podkreślić, że niewiele ustępuje mu powierzchnią. Należy także mieć na uwadze, że najprawdopodobniej spora cześć obiektu z Tell el-Farcha uległa zniszczeniu przy tworzeniu współczesnego kanału irygacyjnego oraz pól uprawnych (Ciałowicz 2012b: 173). Centrum Administracyjno-Kultowe przewyższa jednak Światynie z Megiddo pod względem wielkości powierzchni wewnątrz założenia (Wykres nr. 9.4). Różnica ta może wynikać z faktu, że obiekt ten w przeciwieństwie do Świątyni z Megiddo pełnił także funkcje administracyjne wymagające większych powierzchni w celach reprezentatywnych i magazynowych. 334 Wykres nr 9.3. Szerokości murów (wartości w metrach) 4,00 3,50 3,00 2,50 2,00 1,50 1,00 0,50 0,00 Świątynia z	Centrum Adm- Budynek nr 7102 Budynek z fazy Budynek nr 152 z Budynek Kultowy Megiddo	Kul. Z Tell el-	z Tel Erani	M3 w Beth Shean	Hartuv	z Tell Ibrahim Farcha	Awad Najszersza sekcja muru	Najwęższa sekcja muru	Przeważająca szerokość murów

Pozostałe budynki ujęte w porównaniu zdecydowanie odstają od wyżej wspomnianych zarówno pod względem monumentalności jak i potencjału pełnienia funkcji administracyjnych wyrażonego w sumie powierzchni wewnętrznych. Z posiadanych informacji wynika, że występują trzy grupy reprezentujące różne poziomy intensywności procesów urbanizacyjnych widocznych na podstawie: a.) poziomu monumentalizmu – wyrażonego w danych z wykresów nr 9.1, 9.2 i 9.3 b.) potencjału pełnienia funkcji administracyjnych – wyrażonego w danych z wykresu nr 9.4. GRUPA PIERWSZA (o najwyższym poziomie) obejmuje obiekty z Megiddo i Tell el-Farcha, GRUPA DRUGA (poziom średni) obejmuje budynek z Tell Erani, GRUPA TRZECIA (poziom najniższy) obejmuje obiekty z Beth Shean, Hartuv i Tell Ibrahim Awad. 335 690 449 269 92 90 21 Wykres nr 9.4. SUMA POWIERZCHNI WEWNĘTRZNYCH Suma wszystkich powierzchni wewnątrz założeń w m2 C E N T R U M	Ś W I Ą T Y N I A Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K A D M - K U L . Z	M E G I D D O	7 1 0 2 Z T E L	F A Z Y M 3 W	1 5 2 Z H A R T U V	K U L T O W Y Z T E L L E L -	E R A N I	B E T H S H E A N	T E L L I B R A H I M F A R C H A	A W A D

Kryterium rzędu wielkości (rank size criterion). Podobne do przedstawionych powyżej wnioski możemy wyciągnąć również po zastosowaniu metody kryterium rzędu wielkości (rank size criterion). W wykresach nr. 9.5 i 9.6 przedstawiono kolejno całkowitą powierzchnię zajmowaną przez budowle oraz sumę ich powierzchni wewnętrznych wyrażoną w wartościach procentowych względem największej wartości. Na podstawie dotychczasowych informacji wydaje się że Miejscami Centralnymi (Christaller 1933) pod względem potencjału budowlanego widocznego w architekturze charakterze publicznym mogą być jedynie stanowiska z pierwszej i drugiej grupy. o 336

337 100% 100% 65,00% 88,70% 38,90% 31,40% 13,30% 12,00% 13,00% 11,20% 3,00% 3,20% Wykres nr 9.6. KRYTERIUM RZĘDU WIELKOŚCI ( RANK SIZE CRITERION)- SUMA POWIERZCHNI WEWNĘTRZNYCH WZGĘDEM NAJWYŻSZEJ WARTWOŚCI 100% = 690m2 C E N T R U M	Ś W I Ą T Y N I A Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K A D M - K U L . Z	M E G I D D O	7 1 0 2 Z T E L	F A Z Y M 3 W	1 5 2 Z H A R T U V	K U L T O W Y Z T E L L E L -	E R A N I	B E T H S H E A N	T E L L I B R A H I M F A R C H A	A W A D Wykres nr 9.5. KRYTERIUM RZĘDU WIELKOŚCI ( RANK SIZE CRITERION)- CAŁKOWITA POWIERZCHNIA WZGĘDEM NAJWYŻSZEJ WARTWOŚCI 100% = 1240m2 Ś W I A T Y N I A Z	C E N T R U M	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K Z	B U D Y N E K N R	B U D Y N E K M E G I D D O	A D M - K U L . Z	7 1 0 2 Z T E L	F A Z Y M 3 W	1 5 2 Z H A R T U V	K U L T O W Y Z T E L L E L -	E R A N I	B E T H S H E A N	T E L L I B R A H I M F A R C H A	A W A D

Fig. 9.1 Zestawienie planów budynków o charakterze publicznym i kultowym z północnego Egiptu i południowego Lewantu w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. (wspólna skala dla wszystkich obiektów): a.) Świątynia z Megiddo, b.) Centrum Administracyjno-Kultowe z Tell el-Farcha, c.) Budynek nr 7102 z Tel Erani, d.) Budynek fazy M3 w Beth Shean, e.) Budynek nr152 z Hartuv, f.) Budynek kultowy z Tell Ibrahim Awad1. 1 Wszystkie wartości przedstawione w tabeli oraz w wykresach zostały obliczone na podstawie opublikowanych planów z wykorzystaniem oprogramowania Autodesk AutoCad, wersja 2017. Wielkości niekiedy mogą różnić się od tych oficjalnie podawanych w publikacjach z uwagi na fakt, że ich autorzy często zaokrąglają oraz podają 338

Architektura osadnicza a teorie relacji władzy Niezwykle trudno jest ocenić jedynie na podstawie architektury zależności pomiędzy współczesnymi sobie osadami. W nurcie badań nad tym zagadnieniem stosuje się pojęcie „pojemnika na władzę” (container of power, Giddens 1984). Pojęcie to można odnieść do osad w których zgromadzone były instytucje wykorzystywane przez lokalne społeczności do podniesienia swojego statusu (Herzog 1997: 6) oraz osad przejawiających wysoki poziom zorganizowania i widoczne symptomy zarządzania ponad poziomem pojedynczej rodziny. Spośród przeanalizowanych układów zabudowy kryteria wymienione powyżej mogło spełniać kilka osad: Beth Shean, Beth Yerah, Pella, Jerycho, Tel Erani, Tell es Sakan, Tell el-Farcha oraz Buto. Bardzo prawdopodobne, że do grona tego należy dołączyć także ‘Ein Assawir, lecz będzie to możliwe dopiero po opracowaniu rezultatów najnowszych badań. Świadomie z ich grona wyłączam Megiddo oraz stanowiska z obszaru pustyni Syryjskiej. Pierwsze z nich mogło stanowić rodzaj sanktuarium bez widocznych śladów osadnictwa, w związku z czym mogła istnieć tam jedynie władza religijna. Natomiast funkcjonowanie osad z regionu Badia w świetle obecnego etapu badań jest za mało zrozumiałe by traktować je jako regularny typ stale zamieszkałej osady. Niestety na podstawie przedstawionych w tej pracy materiałów nie można podjąć próby określenia osad wg. typologii G.R. Foxa (1977). Jeżeli przedstawione w tej teorii rodzaje przedindustrialnych miast w ogóle mogą być przydatne do opisu osad z okresu omawianego w tej dysertacji, to należałoby skonfrontować je z licznymi rodzajami danych archeologicznych wykraczającymi poza zagadnienia związane z architekturą. dane bez doprecyzowania ich charakteru (np. pisząc o powierzchni obiektu, nie określając czy jest to powierzchnia całkowita czy wewnętrzna lub podając powierzchnię z uwzględnieniem zrekonstruowanych przez nich niezachowanych lub nieodsłoniętych części budynków). W obliczeniach wykorzystano zakresy budynków przedstawione w zeskalowanym zestawieniu planów (Fig. 9.1). Źródła danych: Świątynia z Megiddo- Adams et al. 2014: 288, Fig. 4 Centrum Administracyjno-kultowe z Tell el-Farcha- Ciałowicz 2012b: 178; Fig. 26 Budynek nr 7102 z Tel Erani- Kempinski i Gilead 1991: 169, Fig. 4 Budynek z fazy M3 w Beth Shean- Mazar i Rotem 2009: 133, Fig. 3 Budynek kultowy nr 152 z Hartuv- Mazar i Miroschedji 1996: 6, Fig. 6 Budynek kultowy z Tell Ibrahim Awad- Eigner 2000: 34; Fig. 10 339

Architektura osadnicza i postrzeganie urbanizacji jako procesu Tworzenie, rozwój i funkcjonowanie organizmów o charakterze miejskim można traktować jako proces, w którym na przestrzeni czasu uczestniczą różne czynniki wchodzące z sobą w interakcję. Na podstawie zabytków architektury opisanych tutaj często można zidentyfikować kilka z nich a.) zasoby ludzkie – widoczne w gęstości zabudowy mieszkalnej, b.) produkcję żywności i handel – widoczne na podstawie charakteru obiektów magazynowych oraz przestrzeni gospodarczych c.) władzę administracyjną i religijną – widoczną na podstawie obiektów wymagających powszechnej mobilizacji mieszkańców osady Porównanie osad pod względem obecności tych czynników może wskazać,w których procesy urbanizacyjne były najbardziej intensywne. W tabeli poniżej zebrano stanowiska opisane w niniejszej pracy z uwzględnieniem występowania poszczególnych elementów układzie diachronicznym. w Tab. 9.2 Wybrane elementy procesu urbanizacji widoczne w architekturze drugiej poł. 4 tys. p.n.e. na obszarze północnego Egiptu i południowego Lewantu. 340 Nazwa stanowiska: Faza chronologiczno- kulturowa w 4 tys. p.n.e. a.)Występowa- nie dużej gęstości układu zabudowy mieszkalnej b.)Występowa- nie dużych obiektów magazynowych i przestrzeni gospodarczych c.)Występowanie architektury o charakterze publicznym/kultowym lub wymagającym mobilizacji dużej ilości osób Tell	Ibrahim Awad Nagada IId - - - Nagada IIIa-b ? - X Mendes Nagada III - - - Tell Masha’la Nagada II-IIIc - - - Tell el-Iswid Nagada IId - - - Nagada IIIA-D X - -

Tab. 9.2 Wybrane elementy procesu urbanizacji widoczne w architekturze drugiej poł. 4 tys. p.n.e. na obszarze północnego Egiptu i południowego Lewantu (kontynuacja) 341 Tell el- Samara Nagada I - - - Nagada IIa-d - - - Nagada III - - - Tell el-Murra Nagada IIB-C - - - Tell el-Farcha Nagada IIB-C X - ?X Nagada IID1 X X ?X Nagada IIIA-C X X X Buto Nagada IIa-d - - - Nagada IIIA1 X - - Nagada	IIIA2- IIIC1 X X - Sais Nagada I-II - - - Maadi Nagada I- IIB/C - - - Megiddo WB IB - - X Beth Shean WB IA - - - WB IB X - X Yiftah’el WB IA X - - Tel Kabri WB IB - - - ‘Ein Assawir WB IA - - - WB IB X ? ? Beth Yerah WB IA - - - WB IB X X ? Qiryat Ata WB IB X ? - Tell	el-Far’a (N) WB	I	(brak precyzyjnej chronologii) X - - Tell Qashish WB IB X - - En Shadud WB IB ? - - Afula WB IB - - -

Tab. 9.2 Wybrane elementy procesu urbanizacji widoczne w architekturze drugiej poł. 4 tys. p.n.e. na obszarze północnego Egiptu i południowego Lewantu (kontynuacja) 342 Tell Um Hammad WB IA X - - WB IB X - - Al-Basatin WB IA - - - Tell esh- Shuna WB IA X - - WB IB X X - Jabal al- Mutawwaq WB IA X - X WB IB - - - Pella WB IB ? ? X Jawa WB IA? (brak precyzyjnej chronologii) - - X Tulul al- Ghusayn WB IA - - X Khirbat al Ja’Bariya WB IA - - X Jerycho WB IA - - - WB IB X - ? Bab edh-Dhra WB IA - - - WB IB - - - Al Lahun WB	I	(brak precyzyjnej chronologii) - - - Wadi Feynan WF 100 wraz z sąsiadującymi obszarami WB I (brak precyzyjnej chronologii) - - - Wadi Fidan 4 WB IA X - - Tel Halif WB IB X X - Horvat	‘Illin Tahtit WB IB X - - Tel Erani WB IB X ? X

Tab. 9.2 Wybrane elementy procesu urbanizacji widoczne w architekturze drugiej poł. 4 tys. p.n.e. na obszarze północnego Egiptu i południowego Lewantu (kontynuacja) 343 Ptora WB IB - - - Amacja WB IA - - - WB IB - X - Azor WB IA - - - Lod WB IB X - - Eshta’ol WB IB X - - Hartuv WB IA/B ? - X Palmahim WB IA - - - WB IB X - - Nizzanim WB IA - - - Aszkelon Afridar Obszar G WB IA - ? - Aszkelon Afridar Obszar F WB IA - - - WB IB - - - Aszkelon Afridar Obszar M WB IA - - - Aszkelon Barnea WB IA - - - WB IB - - - Tell es Sakan WB IB X - X Stanowisko H (w regionie Nahal Besor) WB IA - - - En Besor (tell) WB IB - - - Abu Qurinat WB IB - - -

Przed omówieniem zaprezentowanych danych należy podkreślić, że analizy tego typu są silnie uzależnione od stanu badań oraz poziomu publikacji, w związku z czym powinny być postrzegane jedynie jako jeden z wielu instrumentów, które należy wykorzystać podczas oceny poziomu urbanizacji. W 2 poł. 4 tys. p.n.e. w ramach dotychczasowych badań wszystkie trzy elementy udało uchwycić się jedynie w Tell el-Farcha. Potencjalnie wszystkie 3 elementy występowały także w Beth Yerah, Pella i Tel Erani. W Beth Yerah niepewnym elementem jest datowanie muru otaczającego osadę, w Pelli fragmentarycznie odkryte struktury mieszkalne oraz brak pewności czy platformy kamienne miały funkcję magazynową lub gospodarczą. W Tel Erani natomiast brak większych przestrzeni magazynowych i gospodarczych, choć należy podkreślić, że budynek H4 (Fig. 7.53) mógł pełnić funkcje magazynowe. Najprawdopodobniej wszystkie trzy elementy występowały także na stanowisku ‘Ein Assawir w okresie WB IB jednak w tym wypadku należy poczekać na szczegółowe publikacje ostatecznych rezultatów badań. Najbardziej powszechnym elementem zauważalnym w architekturze stanowisk tego okresu jest gęsty układ budownictwa o charakterze mieszkalnym. Zauważa się go łącznie w 27 przykładach, które stanowią aż 37% przeanalizowanych wypadków. Wśród wczesnych układów zabudowy (Nagada I, II/ WB IA) zauważamy, że w 18% są to osady ze skoncentrowanym budownictwem o charakterze mieszkalnym. Pod koniec 4 tys. p.n.e. (Nagada III/ WB IB) – element ten widoczny jest już w aż 50% osad. Istnienie dużych obiektów magazynowych i przestrzeni gospodarczych widoczne jest w co najmniej 7 przykładach. Wszystkie pojawiają się dopiero w rozwiniętej fazie osadnictwa (okres Nagada III/WB IB). Jest to zaledwie 18% stanowisk z zabudową osadniczą tego okresu. Biorąc pod uwagę, że w tym samym czasie co druga osada posiadała zagęszczony układ zabudowy, może oznaczać to że ciężar uprawy roli oraz magazynowania w większości spoczywał na osadach rolniczych takich jak Amacja, których uchwycenie w materiale archeologicznym jest trudniejsze z uwagi na brak rozległego osadnictwa. Na zaskakująco wielu stanowiskach (aż 12 przykładów) z tego okresu dostrzega się występowanie architektury o charakterze publicznym/kultowym lub wymagającym mobilizacji dużej ilości osób. Jest to aż 22% wszystkich omawianych w tej pracy stanowisk co może wskazywać, że w okresie drugiej poł. 4 tys. p.n.e. mamy do czynienia z dość wysokim wskaźnikiem potencjału organizacyjnego wykraczającego poza poziom rodzinny. 344

Również ten element jest bardziej powszechny w późniejszym okresie kiedy to zauważalny jest w aż 18% omówionych osad. Jest jednak widoczny także w czterech przykładach z początku 4 tys. p.n.e. (czyli w aż 12 % osad z tego okresu). To dość wysoki wskaźnik nawet w porównaniu z końcówką 4 tys. p.n.e. Wynika on jednak z wstępnych obserwacji dokonanych na stanowiskach wymagających znacznie większego zakresu badań (Jabal al-Mutawwaq, Jawa, Tulul al-Ghusayn, Khirbat al Ja’Bariya) w związku z czym należy być ostrożnym w ich ocenie. Odchodząc od dyskusji z rozważaniami teoretycznymi warto podkreślić co na temat procesów urbanizacyjnych i zorganizowanej strategii mieszkańców osad mogą powiedzieć nam same materiały budowlane. Przy dużych inwestycjach budowlanych takich jak Rezydencja Nagadyjska (Fig. 6.95) czy Centrum Administracyjno-Kultowe (Fig. 6.102) z Tell el-Farcha ilość cegieł i tynku potrzebnych do wybudowania grubych murów z pewnością wymagała wygospodarowania dużej przestrzeni roboczej, wykorzystywanej do produkcji tych komponentów. Proces tworzenia i transportu dużej ilości cegieł wymagał odgórnie zaplanowanej i kontrolowanej strategii pozyskiwania sieczki, wody oraz zarządzania dużą ilością robotników i osób odpowiedzialnych za transport na plac budowy. Działania te z kolei musiały być skoordynowane z aktualnymi potrzebami i możliwościami budowniczych. Wszystko to wskazuje na zinstytucjonalizowany charakter dużych przedsięwzięć budowlanych niespotykany w społecznościach egalitarnych. Należy zadać pytanie czy podobny charakter zarządzania dużymi przedsięwzięciami budowlanymi miał miejsce także wcześniej, w czasach funkcjonowania kultury dolnoegipskiej. Znane z tego okresu duże założenia budowlane takie jak Rezydencja Dolnoegipska (Fig. 6.32) z pewnością wymagały zorganizowanego systemu dostarczania surowców oraz produkcji komponentów takich jak np. maty trzcinowe, słupy i sznury. Przedsięwzięcie tego typu z pewnością wymagało dość wysokiego poziomu organizacji oraz wielu osób zaangażowanych w cały proces. Począwszy od zbierania różnego rodzaju materiału roślinnego przez jego obróbkę po samą budowę, działania różnych grup ludzi musiały być zorganizowane i skoordynowane. Powyższa obserwacja może sugerować, że w społeczeństwie dolnoegipskim istniały funkcje lub pozycje społeczne uprawniające do zarządzania pewną grupą ludzi. Tym samym wskazywać na jakiś rodzaj stratyfikacji społecznej, niewidocznej na podstawie analizy zabytków odkrywanych na cmentarzyskach (Mączyńska 2013: 111). 345

W południowym Lewancie, na stanowiskach gdzie nie ma bezpośrednich dowodów na wykorzystanie cegły mułowej, najczęściej zakłada się jej wykorzystanie. Argumentem jest brak większej ilości rumoszu kamiennego, który mógłby świadczyć o konstrukcjach wyłącznie z tego surowca. Należy jednak podkreślić, że znane są budynki wyłącznie z kamienia jak w Horvat ‘Ilin Taḥtit (Braun 2008a) czy Wadi Fidan 4 (Adams i Genz 1995). Istnieją też dowody na wykorzystywanie obu tych budulców także w technikach innych niż podbudowa z kamienia i nadbudowa z cegieł, jak wzmocnienia narożników ceglanego budynku z Tel Halif dużymi kamieniami (Dessel 2009: 34) czy terasowy mur z tego samego stanowiska, w którego konstrukcji wykorzystano zarówno kamienie, cegły mułowe jak i rumosz (Fig. 7.49). Szerokie wykorzystanie budulca jakim była cegła mułowa nie powinien dziwić ponieważ na terenie Lewantu technika ta była znana o wiele wcześniej niż w Egipcie i pojawia się w konstrukcjach z okresów tak wczesnych jak 8 tys. p.n.e. (Özdogan and Özdogan 1989: Fig. 1). Opierając swoją wiedzę jedynie na znajomości części fundamentowych należy jednak zachować ostrożność w określaniu z jakich materiałów skonstruowano cały budynek,. Niestety w większości wypadków zarysy poszczególnych cegieł są niewidoczne w związku z czym rozpoznanie ich występowania oraz określenie wymiarów jest niemożliwe. Należy pamiętać jednak, że nawet w systemach osadniczych z obszarów pustynnych istniała możliwość pozyskania wody do produkcji cegieł dzięki funkcjonowaniu tam instalacji hydrotechnicznych. Podobnie jak w architekturze północnego Egiptu pod koniec drugiej poł. 4 tys. p.n.e. zauważalne są pośrednie dowody na skoordynowane działania przy konstrukcjach monumentalnych założeń takich jak Świątynia z Megiddo czy mur obronny z Tel Erani. Tak duże przedsięwzięcia budowlane obejmowały pozyskanie budulca (np. sprowadzenie odpowiedniej ilości kamienia), jego produkcję (cegły i zaprawa mułowa) oraz transport. Niekiedy komponentów tak ciężkich jak wielkie bloki bazaltowe, z których są płyty odkryte w świątyni z Megiddo. Wszystkie te działania musiały być skoordynowane i najprawdopodobniej posiadały charakter zinstytucjonalizowany świadczący o najwyższym poziomie procesów urbanizacyjnych. Podobny stopień koordynacji z pewnością musiał mieć miejsce podczas konstrukcji fortyfikacji datowanych na okres WB IA z obszarów pustyni Syryjskiej. Poza tym regionem na stanowiskach z tego okresu nie zauważa się jednak przedsięwzięć wymagających koordynacji pozyskania lub wytworzenia materiałów budowlanych wymagających odgórnej strategii. W zabudowie osadniczej w okresie WB I widoczne są niekiedy również przejawy powtórnego wykorzystywania materiałów, w tym posiadających pierwotnie inne 346

przeznaczenie. Świetnym przykładem może być podłoga jednego z domostw w Al-Basatin, stworzona z ścisłe przylegających do siebie fragmentów naczyń ceramicznych (Fig. 7.19). E. Braun (2020) zaproponował hipotezę, mówiącą o wpływie tradycji społeczności nomadycznych widocznych w budownictwie początków WB IA. Wg. wspominanego badacza pojawiający się wówczas typ domostwa o kształcie „kiełbaskowym” miał być wyrazem mieszania się tradycji architektury nomadycznej korzystającej z kamieni oraz materiałów organicznych (np. skór) z tradycją budownictwa charakterystyczną dla społeczeństw późno- chalkolitycznych prowadzących osiadły tryb życia i budujących swoje domostwa w większości z cegły mułowej i kamieni. Hipoteza ta wydaje się bardzo interesującą jednak moim zdaniem wymaga dokładniejszej weryfikacji danych wykopaliskowych. E. Braun (2020) zakłada, że pojedyncze i niedbale dopasowane rzędy kamieni charakterystyczne dla konstrukcji z terenów pustynnych i półpustynnych nie nadawały się do postawienia na nich nadbudowy z cegieł. Należy zauważyć jednak, że konstrukcje te nie zawsze posiadały wyłącznie jeden rząd kamieni (por. Tulul al-Ghusayn, Fig. 7.32, 7.33), a nierówne powierzchnie mogły być zniwelowane warstwą drobnych otoczaków i mułu który przez ponad pięć tysiącleci wyerodował i obecnie nie jest widoczny w kontekście archeologicznym, podobnie jak cegły mułowe z wielu stanowisk obszarów o charakterze niepustynnym (por. Braun 1997: 23 – 24). Podsumowując rozważania przedstawione powyżej oraz opisane zabytki architektury można powiedzieć, że analiza materiałów zgromadzonych w trakcie przygotowywania rozprawy pozwoliła na przedstawienie procesów urbanizacyjnych w północnym Egipcie i południowym Lewancie w 2 poł. 4 tys. p.n.e. Do najważniejszych wniosków z niej wypływających można zaliczyć: 1.) Najintensywniejsze procesy urbanizacyjne zarówno w północnym Egipcie jak i w południowym Lewancie miały miejsce pod koniec 4 tys. p.n.e. W obu regionach na wielu osadach widoczne jest wówczas przejście od budownictwa o charakterze rozproszonym do gęstych układów zabudowy. 2.) Definitywne rozróżnienie osad o charakterze wiejskim i miejskim jest bardzo utrudnione lub też niemożliwe. Aktywności potocznie postrzegane jako miejskie oraz wiejskie przenikają się w różnych typach osadnictwa. 347

3.) Dynamika procesów urbanizacyjnych różniła się w zależności od lokalizacji i specyfiki danej osady. Niekiedy istotne różnice widoczne są nawet w skali mikroregionalnej. Zrozumienie przyczyn tego zróżnicowania wykracza poza analizę wyłącznie zabytków architektury. 4.) Intensyfikowanie się oraz zanikanie procesów urbanizacyjnych zarówno w skali mikro- jak i makroregionalnej posiadało najprawdopodobniej charakter sinusoidalny. Okres tylko drugiej poł. 4 tys. p.n.e. wydaje się zbyt krótki by móc dokładnie prześledzić to zjawisko, wskazują na to jednak porównania do okresów wcześniejszych. 5.) Skala przedsięwzięć architektonicznych o charakterze publicznym jest wyznacznikiem poziomu współdziałania i strategii mieszkańców danej osady przez co pośrednio wskazuje na poziom urbanizacji. Posługując się metodą rzędu wielkości (rank size criterion) w odniesieniu do wartości metrycznych takich budynków możemy orientacyjnie wyznaczyć w których z nich zaangażowano najwięcej osób potrzebnych do zdobycia/wytworzenia budulca oraz jego konstrukcji. Analizując wymiary budynków można także określić ich potencjał do pełnienia funkcji administracyjnych oraz podjąć próbę wyznaczenia Miejsc Centralnych (Christaller 1933). Z analizy wyżej przedstawionych danych wynika że takimi miejscami mogły być: Megiddo, Tell el-Farcha oraz Tel Erani. 6.) Analiza zabudowy o charakterze mieszkalnym i magazynowym wykazała że wśród osad przejawiających wysoki poziom zorganizowania oraz widoczne symptomy zarządzania ponad poziomem rodziny w drugiej poł. 4 tys. p.n.e. były: Beth Shean, Beth Yerah, Pella, Jerycho, Tel Erani, Tell es Sakan, Tell el-Farcha oraz Buto. Do powyższego grona najprawdopodobniej należy zaliczyć ‘Ein Assawir, jednak z tym wnioskiem należy wstrzymać się do wydania publikacji podsumowującej najnowsze badania z tego stanowiska. Możliwe, że w gronie tym powinny znaleźć się także stanowiska z obszaru pustyni Syryjskiej. By to rozstrzygnąć potrzebne są jednak dalsze badania. 7.) Na podstawie analizy architektury z tego okresu można zidentyfikować trzy istotne czynniki uczestniczące w procesie urbanizacji: 1.zasoby ludzkie, 2.produkcję żywności i handel oraz 3.władzę administracyjną i/lub religijną. Wszystkie trzy elementy występujące w tym samym czasie zaobserwowano tylko w Tell el-Farcha. Istnieje jednak	duże prawdopodobieństwo że występowały jednocześnie również w Beth Yerah, Pelli, Tel Erani oraz ‘Ein Assawir. 348

8.) Analiza architektury z okresu 4 tys. p.n.e. może w przypadku kultury dolnoegipskiej sugerować stratyfikację społeczną nie widoczną w tej kulturze na podstawie analizy zabytków odkrywanych w kontekstach grobowych. 349

10. Bibliografia Wykaz skrótów nazw czasopism: AAR - The African Archaeological Review AASOR - Annual of the American Schools of Oriental Research AG- Archaeologia Geographica ADAJ - Annual of the Department of Antiquities of Jordan AJAA - Actas de las I Jornadas de Arqueología en Asturias AJS - American Journal of Sociology AMPAS - Academia: The Magazine of Polish Academy of Sciences AN – Archéo-Nil AnzAWW- Anzeiger der Akademie der Wissenschaften in Wien AO - Archiv für Orientforschung ARAA - Annual Review of Anthropology and Archaeology ASAE - Annales du Service des Antiquités de l’Egypte BA- Biblical Archaeologist BAIAS - Bulletin of the Anglo-Israel Archaeological Society BASOR - Bulletin of the American Schools of Oriental Research BFACA- Bulletin of the Faculty of Arts, Cairo University BIE - Bulletin de l’Institut Égyptien BIFAO - Bulletin de l'Institut Français d'Archéologie Orientale BLGIECE- Bulletin de Liason du Groupe Internationale d’Etude de la Céramique Egyptienne BSGE- Bulletin de la Societéde Géographie d’Égypte CA - Current Anthropology CRAI - Comptes Rendus de l’Académie des Inscriptions CRE - Current Research in Egyptology CRIPEL- Cahiers de Recherches de l’Institut de Papyrologie et d’Egypthologie de Lille EL- Egypt and the Levant EPJ - European Physical Journal 350

ESI - Excavations and Surveys in Israel HA - Hadashot Arkheologiyot - Excavations and Surveys in Israel IAA Reports - Israel Antiquities Authority Reports IEA- Issues in Ethnology and Anthropology IEJ - Israel Exploration Journal IMAC- The International Magazine of Art and Culture IJURR- International Journal of Urban and Regional Research JAEA- The Journal of Ancient Egyptian Architecture JAEI- Journal of Ancient Egyptian Interconnections JAR - Journal of Archaeological Research JARCE- Journal of the American Research Center in Egypt JAS - Journal of Archaeological Science JEA- Journal of Egyptian Archaeology JFA - Journal of Field Archaeology JIPS - Journal of the Israel Prehistoric Society JMA - Journal of Mediterranean Archaeology JNES - Journal of Near Eastern Studies JPOS - Journal of the Palestine Oriental Society JWP - Journal of World Prehistory MAV- Mitteilungen der Archaeologica Venatoria e.V. (Institut für Urgeschichte der Universität Tübingen) MDAIK- Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Abteilung Kairo MDOGB - Mitteilungen des Deutschen Orient-Gesellschaft zu Berlin NARCE - Newsletter of the American Research Centre in Egypt NGRE - National Geographic Research & Exploration NEA - Near Eastern Archaeology OAn - Oriens Antiqvvs OA - Orient-Archäologie PAM- Polish Archaeology in Mediterranean PEFQS - Palestine Exploration Fund Quarterly. Quarterly Statements PEQ - Palestine Exploration Quarterly PRSA - Proceedings of a Royal Society A, Mathematical, Physical and Engineering Sciences 351

QI - Quaternary International QR - Quaternary Research RA - Revisita de Arqueologia RiA- Rivista di Archeologia RB - Revue Biblique ROPE - Revista sobre Oriente Próximo y Egipto en la antigüedad SA - Scienze dell’Antichità SAAC - Studies in Ancient Art and Civilization SER - Salvage Excavation Reports SHAJ - Studies in the History and Archaeology of Jordan TPR - Town Planning Review VO - Vicino Oriente ZDPV - Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins 352

Bibliografia Ababsa M. 2014 Aridity, w: M. Ababsa (red.), Atlas of Jordan: History, Societies and Socjety, Bejrut: 64 – 67. Abłamowicz R. 2012 Animal Remains, w: M. Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el- Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków: 409 – 424. Adams B. 1977 Hierakonpolis, w: W. Helck i Westendorf W. (red.), Lexikon der Ägyptologie 2, Wiesbaden: 1182 – 1186. Adams M. J. 2013 Area J (the 2004–2008 Seasons): Part III. The Early Bronze Age, Stratigraphy and Architecture, w: I. Finkelstein, D. Ussishkin, Cline E. (red.), Megiddo V: The 2004–2008 Seasons, Tel Aviv: 47 – 118. Adams M.J., David J., Homsher R.S., Cohen M.E. 2015 The Rise of a complex society. New evidence from Tel Megiddo East in the late fourth millennium, NEA 77 (1), 32 – 43. Adams M. J., Finkelstein I., Ussishkin D. 2014 The Great Temple of Early Bronze I Megiddo, AJA 118(2): 285 – 305. Adams R. 2000 The Early Bronze Age III–IV transition in Southern Jordan: Evidence from Khirbet Hamra Ifdan, w: G. Philip i Baird D. (red.), Ceramics and Change in the Early Bronze Age of the Southern Levant, Sheﬃeld: 379 – 401. Adams R., Genz H. 1995 Excavations at Wadi Fidan 4, a Chalcolithic Village Complex in the Copper Ore District of Feinan, Southern Jordan, PEQ 127: 8 – 20. Adamski B. 2011 Produkcja Piwa i Rozwój Browarnictwa w Starożytnym Egipcie w okresie Predynastycznym, nieopublikowana praca magisterska. Akkermans P., Schwartz G. 2004 The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies, Cambridge. 353

Albright W.F. 1921/1922 Contributions to the Historical Geography of Palestine, AASOR 2/3: 1 – 46. 1924 The archaeological results of an expedition to Moab and the Dead Sea, BASOR 14: 1 – 12. 1925 The Jordan Valley in the Bronze Age, AASOR 6: 13 – 74. Alon D. 1990 Cult Artifacts from Gilat and Relations with Northern Edom in the Chalcolithic Period, Atiqot 10: 1 – 12. Alon D., Levy T. E. 1980 Preliminary note on the distribution of Chalcolithic sites on the Wadi Beersheva and Lower Wadi Besor drainage system, IEJ 30: 140 – 147. 1989, The archaeology of cult and the Chalcolithic sanctuary at Gilat, JMA 2: 163 – 221. Amer M., Rizkana I. 1953a Excavations at Wadi Digla, First Session Report (1951-1952), BFACA XV,1: 97 – 100. 1953b Excavations at Wadi Digla, Second Season’s Report (1953), BFACA XV,2: 201 – 205. Applegate A., Zedeno N. 2001 Site E – 92 – 9: A Possible Late Neolithic Solar Calendar, w: F.Wendorf i Schild R. (red.), The Archaeology of Nabta Playa, Holocene Settlement of the Egyptian Sahara 1, Nowy Jork: 463 – 468. Arnold D. 2003 The Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, Londyn. Artin G. 2014, The Northern Levant During The Chalcolitic Period, The Lebanese-Syrian Coast, w: A.E Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 212 – 222. Avi-Yonah M., Yeivin S. 1955 The Antiquities of Our Land, Tel Aviv. Badawi F.A. 1987 Kurzbericht über die neuen ägyptischen Ausgrabungen in Ma’adi, MAV 12: 58 – 60. 2003 Preliminary Report on 1984-1986 Excavations at Maadi-West, MDAIK 59: 1 – 10. Baird D., Philip G. 1994 Preliminary Report on the Third (1993) Season of Excavations at Tell esh-Shuna North, Levant 26: 111 – 133. 354

Ball J. 1939 Contributions to the Geography of Egypt, Kair. Banning E.B. 2010, Houses, Households, and Changing Society in the Late Neolithic and Chalcolithic of the Southern Levant, Paléorient 36 (1): 49 – 87. Banning E. B., Blackham M., Lasby D. 1998 Excavations at WZ 121, a Chalcolithic site at Tubna, in Wadi Ziqlab, ADAJ 42, 141 – 159. Bard K. A. 1999 (red.) Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, Londyn-Nowy Jork. Barker G. 2012 The desert and the sown: Nomade farmer interactions in the Wadi Faynan, southern Jordan, Journal of Arid Environments 86: 82 – 96. Barker G., Adams R., Creighton O., el-Rishi H., Gilbertson D., Grattan J., Hunt C., Newson P., Pyatt B., Reynolds T. 2007 Chalcolithic (c.5000 – 3600 cal. BC) and Bronze Age (c.3600 – 1200 cal. BC) settlement in Wadi Faynan: metallurgy and social complexity, w: G. Barker, D. Gilbertson, Mattingly D. (red.), Archaeology and Desertification: The Wadi Faynan Landscape Survey, Southern Jordan, Londyn: 227 – 270. Barker G., Adams R., Creighton O.H., Gilbertson D., Grattan J., Hunt C., Mattingly D., McLaren S., Mohamed H.A., Newson P., Reynolds T., Thomas D.C. 1998 Environment and landuse in the Wadi Faynan, southern Jordan: The second season of geoarchaeology and landscape archaeology, Levant 30: 5 – 25. Barker G., Creighton O.H., Gilbertson D., Hunt C., Mattingly D., McLaren S., Thomas D.C., Morgan G.C. 1997 The Wadi Faynan Project, southern Jordan: A preliminary report on the geomorphology and landscape archaeology, Levant 29: 19 – 40. Barnes H., Flender M., Ruben I., Shafiq R., McQuitty A. 1995 Wadi Faynan Project, 1994-1995 (Phase 3): Report on March 1995 Season, British Institute for Archaeology and History in Amman (raport wykopaliskowy- nieopublikowany). Baruch U. 1987 The Early Bronze Age, Chalcolithic and Neolithic periods, w: A. Ben-Tor i Portugali Y. (red.), Tell Qiri, a Village in the Jezreel Valley, Jerozolima : 274 – 299. 355

Baumgartel E.J. 1970 Petrie’s Naqada Excavation: A Supplement, Londyn. Baumgarten Y.Y. 2004 An Excavation at Ashqelon, Afridar – Area J, ‘Atiqot 45: 161 – 184. 2006 Ashqelon, HA 118. http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=374&mag_id=111. (dostęp dnia: 21.01.2020) Bąk-Pryc G. 2018 Lower Egyptian culture in the Nile Delta. Recent research and new perspectives, w: K. Ciałowicz, M. Czarnowicz, Chłodnicki M. (red.), Eastern Nile Delta in the 4th Millenium BC, Kraków-Poznań: 47 – 51. Beit-Arieh I. 2003 Archaeology of Sinai. The Ophir Expedition, Tel Aviv. Ben-Dor I. 1950 ‘Affula, IEJ 1: 249. Ben-Tor A. 1966 Excavations at Horvat Usa, Atiqot 3: 1 – 24. Ben-Tor A., Bonfil R., Zuckerman S. 2003.Tel Qashish: A Village in the Jezreel Valley – Final Report of the Archaeological Excavations (1978-1987), Qedem Reports 5, Jerozolima. Ben-Tor A., Bonfil R. 2003 The Stratigraphy of the Early Bronze Age I, w: A. Ben-Tor, R. Bonfil, Zuckerman S. (red.), Tel Qashish: A Village in the Jezreel Valley – Final Report of the Archaeological Excavations (1978-1987), Qedem Reports 5, Jerozolima: 10 – 30. Ben-Tor A., Portugāli Y., Avissar M. 1981 The First Two Seasons of Excavation at Tel Qashish, 1978 – 1979, Preliminary Report, IEJ 31 (3/4): 137 – 164. Betts A.V.G. 1991 Excavations at Jawa 1972–1986, Edynburg. 1992 Excavations at Tell Um Hammad: The Early Assemblages(EB I–II), Edynburg. Bieliński P. 1985 Starożytny Bliski Wschód, Warszawa. Bietak M. 1975 Tell el-Dab’a II. Denkschriften der Österreichische Akademie der Wissenschaften IV, Wiedeń. 356

Bliss F. J. 1894 Notes on the Plain of Jericho, PEQ 26: 175 – 183. Bonn A.G. 1976 The Domestic Architecture of Early Bronze Age Palestine, Filadelfia. Bourke S. J. 1997 Pre-classical Pella in Jordan: A Conspectus of Ten Years’ Work (1985 – 1995), PEQ 129: 94 – 115. 2001 The Chalcolithic Period, w: B. Macdonald, R. Adams, Bieńkowski P. (red.), The Archaeology of Jordan, Sheffield: 107 – 163. 2007 The Late Neolithic/Early Chalcolithic Transition at Teleilat Ghassul: Context, Chronology and Culture, Paléorient, 33 (1): 15 – 32. 2015 Copper and Trade in the Early Bronze Age of Pella in Jordan, w: K. Rosińska Balik, A. Ochał-Czarnowicz, M. Czarnowicz, Dębowska-Ludwin J. (red.), Copper and Trade in the South-Eastern Mediterranean, Oxford: 1 – 10. Bourke S.J., Lawson E., Lovell J.L., Hua Q., Zoppi U., Barbetti M. 2001 The Chronology of the Ghassulian Period in the Southern Levant: New 14C Determinations from Teleilat Ghassul, Jordan, Radiocarbon 43,3: 1217 – 1222. Bourke S.J., Lovell J.L., Sparks R., Seaton P., Mairs L., Meadows J. 2000 A Second and Third Season of Renewed Excavation by the University of Sydney at Tulaylât al-Ghassûl (1995-1997), ADAJ 44: 37 – 89. Bourke S.J., Sparks R., Mclaren B., Sowada K., Mairs L., Meadows J., Hikade T., Reade W. 2003 Preliminary Report on the University of Sydney’s Eighteenth and Nineteenth Seasons of Excavations at Pella (Tabaqat Fahl) in 1996/1997, ADAJ: 47: 335 – 388. Bourke S.J., Sparks R., Sowada K., Mairs L.D. 1994 Preliminary Report on the Fourteenth Season of Excavation by the University of Sydney at Pella in Jordan, ADAJ 38: 81 – 126. Bourke S.J., Sparks R., Sowada K., Mclaren P., Mairs L. 1998 Preliminary Report on the University of Sydney’s Sixteenth and Seventeenth Seasons of Excavations at Pella (Tabaqat Fahl) in 1994/1995, ADAJ 42: 179 – 211. Bovier-Lapierre, P. 1926 Une nouvelle station néolithique (El Omari) au nord d’Hélouan, w: Compte Rendu du Congrès International de Géographie (Cairo 1925) vol. 4, Kair: 298 – 308. Brandl B., Gophna R. 1993 Ashqelon–Afridar, ESI 12: 89. 357

Branner N., Schmid Ch. 2014 The "Urban Age" in Question, IJURR 38 (3): 731 – 755. Braun E. 1985 Salvage Excavations at a Farming Community in the Jezreel Valley, Israel, BAR International Series 249, Oxford. 1989 The Problem of the Apsidal House: New Aspects of Early Bronze I Domestic Architecture in Israel and Lebanon, PEQ 121: 1 – 43. 1997 Yiftah’el, Salvage and Rescue Excavations at a Prehistoric Villiage in Lower Galilee, Israel, Jerozolima. 2000 Post Mortem: A Late Prehistoric Site at Palmahim Quarry, BAIAS 18: 17 – 30. 2001 Little Boxes of the Southern Levant: Some Observations on the Domestic Architecture of the Early Bronze Age, w: A. M. Maeir i Baruch E. (red.), Settlement, Civilization and Culture, Proceedings of the Conference in Memory of David Alon, Ramat-Gan: 31 – 39. 2004 Early Beth Shan (strata XIX–XIII): G. M. Fitzgerald’s deep cut on the tell. Philadelphia. 2005 Identifying Ethnicity from Prehistoric Pottery in Ancient Egypt and the Southern Levant, w: J. Clark (red.), Archaeological Perspectives on the Transmission and Transformation of Culture in the Eastern Mediterranean, Oxford: 140 – 154. 2008 Illin Tahtit, Horvat, w: E. Stern, H. Geva, Paris A. (red.), The New Encyclopedia of Archaeological Excavations in the Holy Land 5, Supplementary Volume, Jerozolima : 1789 – 1790. 2011 Of pots and towns. Old and new perspectives on EB I of the southern Levant, w: M. Chesson (red.), Daily Life, Materiality, and Complexity in Early Urban Communities of the Southern Levant. Papers in Honor of Walter E. Rast and R. Thomas Schaub, Winona Lake: 265 – 280. 2012 Qiryat Ata. New perspectives on a late prehistoric site in the southern Levant, SAAC 16: 7 – 38. 2013 A Note on Relations Between the Southern Levant and Egypt During Early Dynasty 0, EL 22/23: 339 – 348. 2014 Early Megiddo on the East Slope (The “Megiddo Stages”): A Report on the Early Occupation of the East Slope of Megiddo; Results of the Oriental Institute’s Excavations, 1925–1933, Oriental Institute Publications 139, Chicago. 2020 Reflections on South Levantine Early Bronze 1 Vernacular Architecture, Har Adar. Braun E., Gibson S. 1984 En-shadud: An Early Bronze I Farming Community in the Jezreel Valley, BASOR 253: 29 – 40. 358

Braun E., Gophna R. 2004 Excavations at Ashqelon, Afridar – Area G, ‘Atiqot 45: 185 – 241. Braun E., Milevski I. 1993 Baja Khorvat ‘Illin, Una aldea del Bronce Antiquo cerca de Beth Shemesh, RA 142: 8 – 15. Braun E., van den Brink E.C.M. 1997 Tel ‘Erani, ESI 16: 124 – 126. 2008 South Levantine Early Bronze Age chronological correlations with Egypt in light of the Narmer serekhs from Tel Erani and Arad: new interpretation, w: R.F. Friedman i Fiske P. N. (red.), Egypt at its Origins 3. Proceedings of the International Conference "Origin of the State. Predynastic and Early Dynastic Egypt", London, 27th September-1st August 2008, Leuven: 975 – 1001. Braun E., van den Brink E. C.M., Regev J., Boaretto E., Bar S. 2013 Aspects of Radiocarbon Determinations and the Dating of the Transition from The Chalcolithic Period to Early Bronze Age I in the Southern Levant, Paléorient 39.1: 23- 46. Braun E., Roux V. 2013 The Late Chalcolithic to Early Bronze Age I Transition in the Southern Levant: Determining Continuity and Discontinuity or “Mind the Gap”, Paléorient 39: 15 – 22. Breasted J.H. 1931 The predynastic union of Egypt, BIFAO 30: 709 – 724. Brewer D.J., Wenke R.J. 1992 Transitional Late Predynastic- Early Dynastic Occupations at Mendes: A Preliminary Report, w: E.C.M. van den Brink (red.), The Nile Delta in Transition: 4th – 3rd Millenium B.C., Tel Aviv: 191 – 205. Brewer D.J., Wenke R.J., Isaarson J., Haag D. 1996 Mendes Regional Archaeological Survey and Remote Sensing Analysis, Sahara 8: 29 – 42. Briggs K. 1978 The 1976 Season at Mendes, Newsletter of the Alumni Association of the Institute of Fine Arts 24: 5 – 11. Broshi M., Gophna R. 1984 The settlements and population of Palestine during the Early Bronze Age II–III, BASOR 253: 41–53. Brunton G. 1928 Qau and Badari II, Londyn. 359

1930 Guide to Egyptian Antiquities from Mostagedda, badari District, Middle Egypte, 1929. Exhibited in the Egyptian Sculpture Gallery British Museum, July 1st to July 31st, 1930, Londyn. 1937 Mostagedda and the Tasian Culture, Londyn. 1948 Matmar, Londyn. Brunton G., Caton-Thompson G. 1928 The Badarian Civilisation and Predynastic Remains near Badari, Londyn. Buchez, N., Midant-Reynes B. 2007 Le site prédynastique de Kom el-Khilgan (Delta oriental). Données nouvelles sur les processus d'unification culturelle au IVe millénaire, BIFAO 107, 43 – 70. Burton M. M., Levy T. E. 2012 Chalcolithic Social Organization Reconsidered: Excavations at the Abu Hof Village, Northern Negev, Israel, JIPS 42: 137 – 192. Butzer K.W. 1960 Archaeology and geology in ancient Egypt, Science 132 (3440): 1617 – 1624. 1976 Early Hydraulic Civilization in Egypt, a Study in Cultural Ecology, Chicago i Londyn. 2002 Geoarchaeological Implications of Recent Research in the Nile Delta, w: E.M.C. van den Brink i Levy T.E. (red.), Egypt and the Levant. Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium BCE, Londyn: 83 – 97. Canaan T. 1933 The Palestinian Arab House its Architecture and Folklore, Jerozolima. Caneva I., Frangipane M., Palmieri A. 1987 Predynastic Egypt: New Data from Maadi, AAR- 5: 105 – 114. 1989 Recent excavations at Maadi (Egypt),w: L. Krzyżaniak i Kobusiewicz M. (red.), Late Prehistory of the Nile Basin and the Sahara, Poznań: 287 – 293. Caton-Thompson G., Gardner E. W. 1934 The Desert Fayum, London. Chanteau J. 2014	The Chalcolithic Shrine at En-Gedi. Aesthetics – Symbolism – Structure, w: P. Bieliński, M. Gawlikowski, R. Koliński, D. Ławecka, A. Sołtysiak, Wygnańska Z. (red.), Proceedings of the 8th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East 30 April – 4 May 2012, University of Warsaw, Volume 3, Wiesbaden: 509 – 526. 360

Chesson M. S. 2003 Household, Houses, Neighborhoods and Corporate Villages: Modeling the Early Bronze Age as a House Society, JMA 16: 79 – 102. 2015 Reconceptualizing the Early Bronze Age Southern Levant without Cities: Local Histories and Walled Communities of EB II–III Society, JMA 24 (1): 51 – 79. Childe V. G. 1928 The Most Ancient East: The Oriental Prelude to European Prehistory, Londyn. 1950 The Urban Revolution, TPR 21: 3 – 17. Chłodnicki M. 2004 Tell el-Farkha and explorations of the Central Kom 1987-2002, w: S. Hendrickx, R. F. Friedman, K. M. Ciałowicz, Chłodnicki M. (red.), Egypt at its Origins. Studies in Memory of Barbara Adams. Proceedings of the International Conference“Origin of the state. Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Kraków 28th August – 1st September 2002, Leuven: 357 – 370. 2012a History of the research, w: M. Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków: 9 – 15. 2012b Lower Egyptian, Protodynastic and Early Dynastic settlements on the northern part of the Eastern Kom, w: M.Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków: 19 – 34. 2012c Protodynastic, Early Dynastic and Old Kingdom settlement on the Central Kom, w: M. Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków: 105 – 113. 2019a Lower Egyptian Residence (Trench C52/63), w: M. Chłodnicki, K.M. Ciałowicz et al. Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2014- 2018, Archeologia 68 (2018), Warszawa 2019: 99 – 103. 2019b Excavations in the North-Western Trench (C83-94), w: M. Chłodnicki, K.M. Ciałowicz et al. Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2014- 2018, Archeologia 68 (2018), Warszawa 2019: 94 – 97. 2019c Excavations of the Naqadian Storage Facility (Trenches C42 and C52/63), w: M. Chłodnicki, K.M. Ciałowicz et al. Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2014-2018, Archeologia 68 (2018), Warszawa 2019: 97 – 99. 2019d Lower Egyptian Residence (Trench C52/63) w: M. Chłodnicki, K.M. Ciałowicz et al. Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2014- 2018, Archeologia 68 (2018), Warszawa 2019: 99 – 103. Chłodnicki M., Ciałowicz K.M. 2000 Tell el-Farkha. Exploration, 1999, PAM 11: 59 – 76. 2002 Polish excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary report 1998 – 2001, Archeologia 53: 63 – 119. 361

2005 Polish excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary report 2002-2003, Archeologia 55: 47 – 74. 2010 Polish excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary report 2006-2007, Archeologia 59: 81 – 151. 2015 Tell el-Farkha. Excavations, 2012-2013, PAM 24/1: 173 – 197. Chłodnicki M., Ciałowicz K. M., Mączyńska A. (red.) 2012 Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków. Chłodnicki M., Ciałowicz K.M. , G. Bąk-Pryc, J. Dębowska-Ludwin, U. Doros, M. Kazimierczak, A. Mączyńska, J. Skłucki, M. Sobas, A. Szczepanek, 2019 Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta, Preliminary Report 2014 – 2018, Archeologia 68: 81 – 154. Chłodnicki M., Fattovich R., Salvatori S. 1991 Italian Excavations in the Nile Delta: Fresh Data and New Hypothesis on the 4th Millennium Cultural Development of Egyptian Prehistory, RiA 15: 5 – 33. 1992a The Italian Archaeological Mission of the C.S.R.L. – Venice to the Eastern Nile Delta: A preliminary report of the 1987-1988 field seasons, CRIPEL14: 46-53. 1992b The Nile Delta in transition: A view from Tell el-Farkha, w: E. M. C. van den Brink (red.), The Nile Delta in Transition: 4th–3rd millennium B.C., Tel Aviv: 171-190. Chłodnicki M., Geming M.M. 2012 Lower Egyptian settlement on the Central Kom, w: M. Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań –Kraków: 89 – 104. Chłodnicki M., Kirkowski R. 2005 Excavations at the Central Kom, w: M. Chłodnicki, Ciałowicz K. M. et al, Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2002-2003, Archeologia 55: 52 – 56. Chłodnicki M., Mączyńska A. 2018 Central Storage Devices from the Central Kom at Tell el-Farkha, w: K.M. Ciałowicz, M. Czarnowicz, Chłodnicki M. (red.), Eastern Nile Delta in the 4th Millennium BC, Kraków – Poznań 2018: 81 – 90. Christaller W. 1933 Die Zentralen Orte in Suddeutschland, Jena. Ciałowicz K.M. 1999 Początki cywilizacji egipskiej, Warszawa-Kraków. 2005 Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie, w: J.Śliwa (red.) Wielka Historia Świata tom. 2, Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego,Warszawa: 7 – 74. 362

2007 From residence to early temple: the case of Tell el-Farkha, w: K. Kroeper. M. Chłodnicki, Kobusiewicz M. (red.), Archaeology of Early Northeastern Africa. In Memory of Lech Krzyżaniak, Poznań: 917 – 934. 2012a Lower Egyptian settlement on the Western Kom, w: M.Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań –Kraków: 149 – 162. 2012b Protodynastic and Early Dynastic settlement on the Western Kom, w: M.Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków: 163 – 180. 2018 Socio-political transformations in the Eastern Nile Delta in the second half of 4th millennium BC. The view from Tell el-Farkha, w: K.M. Ciałowicz, M. Czarnowicz, Chłodnicki M. (red.), Eastern Nile Delta in the 4th Millennium BC, Kraków – Poznań 2018: 9 – 20. 2019a Building no. 128, w: M. Chłodnicki, K.M. Ciałowicz et al. Polish Excavations at Tell el- Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2014-2018, Archeologia 68 (2018), Warszawa 2019: 122 – 124. 2019b Introduction w: M. Chłodnicki, K.M. Ciałowicz et al., Polish Excavations at Tell el- Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary Report 2014-2018, Archeologia 68 (2018), Warszawa 2019: 81 – 82. Ciałowicz K.M., Czarnowicz M., Chłodnicki M. (red.) 2018 Eastern Nile Delta in the 4th millenium BC, Kraków-Poznań. Ciałowicz K.M., Dębowska-Ludwin J. 2013 Tell el -Farkha and its implications for understanding the earliest architecture of Lower Egypt, SAAC 17: 25 – 36. Ciałowicz K.M., Yekutieli Y., Dębowska-Ludwin J., Rosińska-Balik K., Shalev O., Wasilewski M. 2015 Egyptian-Levantine Connections: New Evidence for Early Bronze Age Fortifications and some Preliminary Results of an Initial Season of Investigation at Tel Erani, Israel, CRE 15: 13 – 28. Ciałowicz K.M., Yekutieli Y., Czarnowicz M. (red.) 2016 Tel Erani I, Preliminary Report of the 2013 – 2015 Excavations, Kraków. Ciasca A. 1962 Tell Gat, OAn 1: 23 – 39. 363

Clarke D. L. 1979 Analytical Archaeologist: Collected Papers, Londyn. Commenge C., Alon D. 2002 Competitive involution and expanded horizons: exploring the nature of interaction between Northern Negev and Lower Egypt (c. 4500-3600 BCE), w: E.C.M. van den Brink i Levy T.E. (red.), Egypt and the Levant. Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium B.C.E., Londyn – Nowy York: 139 – 153. Conder C.R. 1889 The Survey of Eastern Palestine: Memoirs of the Topography Orography, Hydrography, Archaeology, Etc. Vol. 1: The ‘Adwan Country, Londyn. Cooper L. 2014, The Northern Levant (Syria) During the Early Bronze Age, w: A.E. Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 278 – 291. Correas-Amador M. 2017 An interactive tool for the recording, analysis and interpretation of ancient Egyptian domestic mudbrick architecture, JAEA 2: 71 – 82. Czarnowicz M. 2018 Eastern Nile Delta’s landscape at the dawn of Dynastic Age, w: K.M. Ciałowicz, M. Czarnowicz, Chłodnicki M. (red.), Eastern Nile Delta in the 4th millenium BC, Kraków- Poznań: 41 – 46. 2019 Kontakty Egipt – Bliski Wschód w IV tysiącleciu p.n.e. w świetle importów i naśladownictw, niepublikowana rozprawa doktorska, Kraków. Czarnowicz M., Braun E. 2019 Observations on the Stratigraphic Attribution of the Early Bronze Age Pillared Building in Area D at Tel ʿErani, Israel, BASOR 382: 17 – 32. Czarnowicz M., Yekutieli Y., Ochał-Czarnowicz A., Pasternak M.D. 2016 The Excavation of Area D-3, w: K.M. Ciałowicz, Y.Yekutieli, Czarnowicz M. (red.), Tel Erani I, Preliminary Report of the 2013 – 2015 Excavations, Kraków: 27 – 44. Dayan Y. 1969 Tel Turmus in the Huleh Valley, IEJ 19: 65 – 78. de Contenson H. 1992	Préhistoire de Ras Shamra: les sondages stratigraphiques de 1955 à 1976, Paryż. 364

Debono F. 1948 El Omari (prés d’Hélouan) exposé sommaire sur les campagnes de fouilles 1943-44 et 1948, ASAE 48: 561 – 569. Debono F., Mortensen B. 1990 El Omari. A Neolithic Settlement and Other Sites in Vicinity of Wadi Hof, Helwan, Moguncja. de Miroschedji P. 1989 L’Urbanisation de la Palestine à l’Ȃge du Bronze Ancien, Oxford. 2014, The Southern Levant (Cisjordan) During the Early Bronze Age, w: A.E Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 307 – 329. 2015 Les Relations entre l’Égypte et le Levant aux IVe et IIIe Millénaires à la Lumière des Fouilles de Tell es-Sakan, CRAI 2015 (2): 1003 – 1038. de Miroschedji P., Sadek M., Faltings D., Boulez V., Naggiar-Moliner L., Sykes N., Tengberg M. 2001 Les fouilles de Tell es-Sakan (Gaza) : nouvelles données sur les contacts égypto- cananéens aux IVe-IIIe millénaires, Paléorient 27(2): 75 – 104. de Vaux R.M., Steve A.M. 1948 La seconde campagne de fouilles à Tell el-Far’ah, près Naplouse, RB 55: 544 – 584. Dee M., Wengrow D., Shortland A., Stevenson A., Brock F. 2013 An absolute chronology for early Egypt using radiocarbon dating and Bayesian statistical modelling, PRSA vol. 469 (2159): 1 – 10. Dessel J.P. 2009 Pottery and Politics: The Halif Terrace Site 101 and Egypt in the Fourth Millennium B.C.E., Winona Lake. Dębowska-Ludwin J. 2018 Socio-economic changes in early Egyptian society as reflected by graves of Tell el- Farkha cemetery, w: K. Ciałowicz M. Czarnowicz, Chłodnicki M. (red.), Eastern Nile Delta in the 4th Millenium BC, Kraków-Poznań: 21 – 30. Dunand M. 1973 Fouilles de Byblos. Tome V. L’architecture, les tombes, le matériel domestique, des origines néolithiques à l’avénement urbain, Paryż. Dothan M. 1956 Excavations at ‘Afula, ‘Atiqot 1: 18 – 63. 1957 Excavations at Meser, 1956, IEJ 7: 217 – 228. 365

1958 Some Problems of the Stratigraphy in Megiddo XX, Eretz-Israel 5: 38 – 40. 1959 Excavations at Horvat Beter (Beersheba), Atiqot 2: 1 – 42. 1970 A Tomb Cave near ‘En Esur-Barkai, Ezor Menashe 2: 1 – 15. Drabsch B. 2015 The Mysterious Wall Paintings of Teleilat Ghassul, Jordan in Context, Oxford. Drabsch B., Bourke S. 2014 Ritual, art and society in the Levantine Chalcolithic: the ‘Processional’ wall painting from Teleilat Ghassul, Antiquity 88: 1081 – 1098. Dunand M. 1950 Chronologie des plus anciennes installations de Byblos, RB 57: 583 – 603. 1973 Fouilles de Byblos V: l’architecture, les tombes, le materiel domestique des origins néolithiques à l’avènement urbain, Paryż. Eigner D. 1992 A Temple of the Early Middle Kingdom at Tell Ibrahim Awad, w: E.C.M. van den Brink (red.), The Nile Delta in Transition 4th – 3rd Millennium B.C., Tel Aviv: 69 – 78. 2000 Tell Ibrahim Awad: Divine Residence from Dynasty 0 Until Dynasty 11, EL10: 17 – 36. Eisenberg E. 1996 Tel Shalem: Soundings in a Fortified Site of the Early Bronze Age IB, ‘Atiqot 30: 1 – 24. Eisenberg I., Gopher A., Greenberg R. 2001 Tel Te’o: A Neolithic, Chalcolithic, and Early Bronze Age site in the Hula Valley, IAA Reports 13, Jerozolima. Eisenberg E., Greenberg R. 2006 Area EY: the Eisenberg-Yogev excavations,1981-1982, 1985-1986, w: R. Greenberg., E. Eisenberg, S. Paz, Paz Y. (red.), Bet Yerah The Early Bronze Age Mound; Volume I, Excavation Reports, 1933-1986, Jerozolima: 339 – 468. Eisenberg E., Gopher A. i Greenberg R. 2001 Tel Te’o: A Neolithic, Chalcolithic, and Early Bronze Age Site in the Hula Valley, IAA Reports 13, Jerozolima. Eiwanger J. 1978 Erste Vorbericht über die Wiederaufnahme der Grabungen in der neolithischen Sieldung Merimde-Benisalame, MDAIK 34: 33 – 42. 1979 Zweiter Vorbericht über die Wiederaufnahme der Grabungen in der neolithischen Sieldung Merimde-Benisalame, MDAIK 35: 23 – 57. 366

1982 Die neolithische Siedlung von Merimde-Benisalame: Vierter Bericht, MDAIK 38: 67 – 82. 1984 Merimde-Benisälame I: Die Funde der Urschicht, Moguncja. 1988 Merimde-Benisaläme II: Die Funde der mittleren Merimdekultur, Archäologische Veröffentlichungen 51, Moguncja. 1992 Merimde-Benisälame III: Die Funde der jüngeren Merimdekultur, Moguncja. Ejsmond W. 2017 Aspekty astronomiczne wczesnej architektury sakralnej starożytnego Egiptu jako element konstruowania sfery sacrum, Medżat: Studia Egiptologiczne V: 29 – 47. el- Boghdadi S.G. 2007 Protodynastic and Early Dynastic Necropolis of Minshaat Ezzat and El-Samarah (El- Dakhalia Province “Northeast Delta”), w: J. Goyon i Cardin C. (red.), Proceedings of the Ninth International Congress of Egyptologists, Leuven: 487 – 499. 2008 The Protodynastic and Early Dynastic necropolis of Tell el-Daba’a (El-Qanan) and Tell El-Samara (El-Dakahlia province, Northeast Delta), w: B. Midant-Reynes i Tristant Y. (red.), Egypt at its Origins 2, Leuven: 1151 – 1155. Emberling G. 1997 Ethnicity in Complex Societies: Archaeological Perspectives, JAR 5(4): 295 – 344. Engberg R. M., Shipton G. M. 1934 Notes on the Chalcolithic and Early Bronze Age Pottery of Megiddo, Studies in Ancient Oriental Civilization 10, Chicago. Epstein C. 1993 Golan. Prehistoric sites, w: E. Stern i Aviram J. (red.), New Encyclopedia of Archaeological Excavations in the Holy Land, Jerozolima: 527 – 534. 1998 The Chalcolithic Culture of the Golan, IAA Reports 4, Jerozolima. Esse D. L. 1991 Subsistence, Trade and Social Change in Early Bronze Age Palestine, Chicago. Faltings D. 1998 Recent Excavation at Tell el-Fara’in/Buto: New Finds and their Chronological Implications, w: Ch. Eyre (red.) Proceedings of the Seventh International Congress of Egyptologists: Cambridge, 3-9 September 1995, OLA 82: 365 – 375. Fathy H. 1969 Gourna: a Tale of Two Villages, Kair. 367

Fernández-Tresguerres J. 2005a Jabal Mutawwaq, ADAJ 49: 365 – 372. 2005b El “Templo de las Serpientes”: Un santuario del Bronce Antiguo I en el poblado de Jebel al-Mutawwaq (Jordania), ISIMU: ROPE 8: 9 – 34. 2005c Jebel al Mutawwaq (Jordania), AJAA (abril-mayo de 2005): 39 – 50. 2006 Jabal al-Mutawwaq, Munjazat 7: 55 – 56. 1992 Jebel Mutawwaq. Los inicios de la edad del Bronce en la zona de Wadi Zarqa (Jordania), Treballs d’Arqueologia 2: 128 – 143. Finkelstein I. 1995 Two notes on early bronze age urbanization and urbanism, Tel Aviv 22: 47 – 69. Finkelstein I., Gophna R. 1993 Settlement, demographic, and economic patterns in the highlands of Palestine in the Chalcolithic and Early Bronze periods and the beginning of urbanism, BASOR 295: 1 – 22. Finkelstein I., Halpern B., Lehmann G., Niemann H. M. 2006 The Megiddo Hinterland Project, w: I. Finkelstein, D. Ussishkin, Halpern B. (red.), Megiddo IV: The 1998 – 2002 seasons, Tel Aviv: 705 – 776. Finkelstein Y., Ussishkin D., Peersmann J. 2006 Area J (The 1998-2000 Seasons), w: I. Finkelstein, D. Ussishkin, Halpern B. (red.), Megiddo IV: The 1998-2000 Seasons (Monograph Series 24), Tel Aviv: 29 – 53. Fischer P.M. 1994 Tell Abu al-Kharaz, Jordan Valley in Archaeology of Jordan, AJA 98/3: 536 – 537. FitzGerald G.M. 1934 Excavations at Beth-Shan in 1933, PEQ 1934: 123 – 134. Fletcher R. 2007 Some Spatial Analyses of Chalcolithic Settlement in Southern Israel, JAS 35, 7: 1 – 21. Fox R. G. 1977 Urban Anthropology: Cities in Their Cultural Settings, Englewood Cliffs. Frankel R., Getzov N., Aviam M., Degani A. 2001 Settlement Dynamics and Regional Diversity in Ancient Upper Galilee, IAA Reports 14, Jerozolima. Frankel R., Gophna R. 1980 Chalcolithic pottery from a cave in western Galilee, Tel Aviv 7: 65 – 69. 368

Frankel R. , Kempinski A. 1973 Bet Ha-Emeq, IEJ 23: 242 – 243. Freikman M. 2009 Salvage Excavation at Eshta’ol – 2006 Final Report, Nelson Glueck School of Biblical Archaeology (NGSBA) Excavation Reports, Vol. 1, http://ngsba.org/wp content/uploads/2014/03/Contract_archeology_Eshtaol_EshtaolEng.pdf (dostęp dnia 21.01.2020) Friedman R. 1991 Tell el-Rub’a, BLGIECE XV: 8 – 13. Fritz, V. 1994 Vorbericht über die Grabungen in Barqa el-Hetiye im Gebeit von Fenan, Wadi el- ’Arabah, Jordanien 1990, ZDPV 112: 1 – 9. Fugman E. 1958 Hama: fouilles et recherché, 1931-1938, vol. 2, L’architecture des periods préhellénistiques, Kopenhaga. Gal Z., Covello-Paran K. 1996 Excavations at ‘Afula, 1989, ‘Atiqot 30: 25 – 67. Gal Z., Kochavi M. 2000 Area B:Stratigraphy, Architecture and Tombs, w: M. Kochavi, P. Beck, Yadin E. (red.), Aphek – Antipatris. Excavation of Areas A and B, the 1972–1976 Seasons, Tel Aviv: 59 – 88. Gale R., Gasson P., Hepper N., Killen G. 2000 Wood, w: P. T. Nicholson i Shaw I. (red.), Ancient Egyptian Materials and Technology, Cambridge: 334–371. Galili A. 2002 Stories from the Negev, Ariel 152-153: 189 – 192. Garstang J.B.E. 1922 Report: Tell el Kussis, BASOR 2: 16 – 17. 1927 The Date of the Destruction of Jericho, PEFQS 59: 96 – 100. 1930 Jericho, Sir. Charles Marston’s Expedition of 1930, PEFQS 62: 123 – 32. Gates Ch. 2003 Ancient Cities: The Archaeology of Urban Life in the Ancient Near East and Egypt, Greece, and Rome, Londyn. 369

Geller J.R. 1992 From prehistory to history: beer in Egypt, w: R.F. Friedman i Adams B. (red.), The Followers of Horus. Studies dedicated to Michael Allen Hoffman, 1949-1990, Oxford: 19 – 26. Genz H. 2014 The Northern Levant (Lebanon) During the Early Bronze Age, w: A.E Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 292 – 306. Getzov N. 2006 The Tel Bet Yerah Excavations, 1994-1995, IAA Reports 28, Jerozolima. Getzov N., Paz Y., Gophna R. 2001 Shifting urban landscapes during the Early Bronze Age in the land of Israel, Tel Aviv: Ramot. Gibbins S. 2001 Early Bronze Age fortifications on Tell Husn (Pella), w: A. G. Wamsley (red.), Australians Excavating Ancient Jordan: Fifty Years of Archaeological Exploration, Sydney: 89 – 94. Gibbs K., Kadowaki S., Allentuck A., Banning E.B. 2009 Early Bronze I Occupation at al-Basatîn, in Wadi Ziqlab, Northern Jordan, BASOR 355: 31 – 50. Gibbs K., Kadowaki S., Banning E.B. 2010 Excavations at at-Basatin, a Late Neaolithic and Early Bronze I Site in Wadi Ziqlap, Northern Jordan, ADAJ 54: 461 – 476. Gibson S., Kingsley S., Clarke J. 1999 Town and country in the southern Carmel: Report on the landscape archaeology project at Dor, Levant 31: 109 – 111. Giddens A. 1984 The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration, Berkeley. Gilead I. 1986 The economic basis of the Chalcolithic settlement in the Northern Negev, Michmanim 3: 17 – 30. 1987 A New Look at Chalcolithic Beer-Sheba, BA 50 (2): 110 – 117. 1988 The chalcolithic Period in the Levant, JWP 2: 397 – 443. 370

1989 Chalcolithic sites in Beit Netofa Valley, Lower Galilee, Israel, Paléorient 15 (1): 263 – 267. 1993 Sociopolitical Organization in the Northern Negev at the End of the Chalcolithic Period, w: O. Bar-Yosef i Khazanov A. (red.), Pastoralism in the Levant, Madison: 29 – 41. 2002 Religio-magic behavior in the Chalcolithic period of Palestine, w: S. Ahituv i Oren E. D. (red.), Studies in Archaeology and Related Disciplines, Aaron Kempinski Memorial Volume, Beer Sheva: 103 – 128. Ginter B., Kozłowski J.K. 1983 Investigations on Neolithic Settlement, w: J.K. Kozłowski (red.), Qasr el-Sagha 1980, Warszawa – Kraków: 37 – 67. 1984 The Tarifian and the Origin of the Naqadian, w: L. Krzyżaniak i Kobusiewicz M. (red.), Origin and Early Development of Food-Producing Cultures in North-Eastern Africa, Poznań: 247 – 260. 1986 Kulturelle und paläoklimatische Sequenz in der Fayum-Depression. Eine zusammensetzende Darstellung der Forschungsarbeiten in den Jahren 1977-1981, MDAIK 42: 9 – 24. Ginter B., Kozłowski J.K, Lityńska M., Pawlikowski M. 1988 Field Report from Excavation of the Sites MA 21/83 and MA 21a/83 near Armant in Upper Egypt in 1986, MDAIK 44: 95 – 104. Ginter B., Kozłowski J.K., Pawlikowski M. 1987 Investigations into Sites MA 6/83 and MA 21/83 in the Region of Qurna-Armant in Upper Egypt, MDAIK 43: 45 – 66. Ginter B., Kozłowski J.K., Śliwa J. 1979 El-Tarif (Prehistoric and Predynastic Settlement), Recherches Archéologiques de 1978: 53 – 69. Giveon R. 1954 'Emeq Yizreel, Teva Va-Aretz 10: 515 – 518. Glueck N. 1935 Explorations in Eastern Palestine II, Golani A. 2003 Salvage Excavations at the Early Bronze Age Site of Qiryat Ata, IAA Reports No. 18, Jerozolima. 2004 Salvage Excavations at the Early Bronze Age Site of Ashqelon, Afridar-Area E, ‘Atiqot 45: 9 – 62. 371

2005 Ashqelon, Barnea’ B, C, HA 117. http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=134&mag_id=110 (dostęp 21.01.2020) 2007 Ashqelon, Barnea’ B, C, HA 119. http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=533&mag_id=112 (dostęp 21.01.2020) 2008a Ashqelon, Barnea’ B, C, HA 120. http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=805&mag_id=114 (dostęp 21.01.2020) 2008b The Early Bronze Age Site of Ashqelon, Afridar – Area M, ‘Atiqot 60: 19 – 51. 2013a Rescue Excavations at the Early Bronze Age Site of Qiryat Ata – Area O,‘Atiqot 75: 27 – 60. 2013b Lod, Remez Neighborhood, HA 125, http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=2282&amp;mag_id=120 (dostęp dnia 21.01.2020) 2013c The Transition from the Late Chalcolithic to the Early Bronze I in Southwestern Canaan – Ashqelon as a Case for Continuity, Paléorient 39-1: 95 – 110. 2014a Rescue excavations at the Early Bronze Age site of Qiryat Ata – Area N,‘Atiqot 79: 11 – 44. 2014b Rescue excavations at the Early Bronze Age site of Qiryat Ata – Area S, ‘Atiqot 79: 63 – 98 . 2014c More Perspectives on the late prehistoric site of Qiryat Ata: A Rejoinder to Eliot Braun, SAAC 18: 307 – 320. Golani A., Strochan B. D. 2008 Early Bronze Age I and Intermediate Bronze Age Settlements at Eshta’ol, w: D. Amit i Stiebel G.D. (red.), New Studies in the Archaeology of Jerusalem and its Region, Vol. 2, Jerozolima 2008: 5 – 14. 2014 Eshta’ol – A Proto-Historic Site in Transition: Preliminary Inter/Intra-Site Observations, w: G.D. Stiebel, O. Peleg-Barkat, D. Ben-Ami, Gadot Y. (red.), New Studies in the Archaeology of Jerusalem and its Region, vol. XVIII, Jerozolima: 18 – 31. Golani A., van den Brink E.C.M. 1999 EB IA Settlement of Azor, ‘Atiqot 38: 1 – 49. Gonen R. 1992 The Chalcolithic period, w: A. Ben-Tor (red.), The Archaeology of Ancient Israel, New Haven: 40 – 80. Gophna R. 1974 The Settlement of the Coastal Plain of Eretz Israel during the Early Bronze Age, nieopublikowana dysertacja doktorska, Tel Aviv. 1995 Excavations at ‘En Besor, Jerozolima. 372

2002 Afridar 1968: Soundings in an EB I Occupation of the "Erani C Horizon",w: E. D. Oren i Ahituv S. (red.), Aharon Kempinski Memorial Volume: Studies in Archaeology and Related Disciplines, Berszewa: 129 – 137. 2004 Excavations at Ashqelon, Afridar –Introduction, ‘Atiqot 45: 1 – 8. Gophna R., Gazit D. 1985 The First Dynasty Egyptian Residency at ‘En Besor, w: R. Gophna (red.), Excavations at ‘En Besor, Jerozolima: 61 – 70. Gophna R., Liphschitz N. 1966 The Ashkelon Trough Settlements in the Early Bronze Age I: New Evidence of Maritime Trade, Tel Aviv 23: 143 – 153. Gophna R., Tsuk T. 2005 Chalcolithic settlements in the western Samaria foothills, Tel Aviv 32 (1): 3 – 19. Gordon R., Villiers L. 1983 Telul edh-Dhahab and its Environs: Survey of 1980 and1982: Preliminary Report, ADAJ 27: 275 – 289. Gošić M. 2016 Temples in the Ghassulian Culture: Terminology and social implications, IEA 11 (3): 869 – 893. Greenberg R. 2003 Early Bronze Age Megiddo and Bet Shean: Discontinuous Settlement in Sociopolitical Context, JMA 16: 17 – 32. 2014a Introduction to the Levant During the Early Bronze Age, w: A.E Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 269 – 277. 2014b Bet Yerah The Early Bronze Age Mound; Volume II, Urban Structure and Material Culture, 1933 – 1986 Excavations, Jerozolima. Greenberg R., Paz Y. 2005 The Early Bronze Age fortifications of Tel Bet Yerah, Levant 37: 81 – 103. Greenberg R., Paz S. 2006 History of Investigations and Excavations at Tel Bet Yerah, w: R. Greenberg., E. Eisenberg, S. Paz, Paz Y. (red.), Bet Yerah The Early Bronze Age Mound; Volume I, Excavation Reports, 1933-1986, Jerozolima: 1 – 17. Greenberg R., Paz S. 2014 Early Bronze Age Architecture, Function, and Planning, w: R. Greenberg (red.) Bet Yerah The Early Bronze Age Mound; Volume II, Urban Structure and Material Culture, 1933 – 1986 Excavations, Jerozolima: 15 – 52. 373

Greenberg R., Paz S., Wengrow, D., Iserlis M. 2012 Tel Bet Yerah: Hub of the Early Bronze Age Levant, NEA 75 (2), 88 – 107. Griffiths J. 1966 Hecataeus and Herodotus on "A Gift of the River", JNES 25 (1): 57 – 61. Gulick J. 1989 The Humanity of the Cities: An Introduction to Urban Societies, Granby. Guthe H. 1903 Gath, w: H. Guthe (red.), Kurzes Bibelworterbuch, Tybinga: 95. Guy P.L.O. 1938 Megiddo Tombs , Chicago. Guyot F. 2016 Excavations at the Predynastic site of Tell el-Samara (Daqahliya Governorate, Nile Delta). Preliminary Report on the First Season, December 2015, Kair. Haimi Y. 2009 Ashqelon Final Report, HA121. http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=1016&mag_id=115 (dostęp dnia 21.01.2020) Hanbury-Tenison J.W. 1986 The Late Chalcolithic to Early Bronze I Transition in Palestine and Transjordan, BAR International Series 311, Oxford. 1987 Jarash Region Survey 1984, ADAJ 31: 129 – 157. 1989 Jabal Mutawwaq 1986, ADAJ 33: 137 – 44. Hansen D. 1967 Excavations at Mendes 1965 – 1966, JARCE 6: 5 – 16. Harrison T. 1997 Shifting Patterns of Settlement in the Highlands of Central Jordan during the Early Bronze Age, BASOR 306: 1 – 38. 2001 Early Bronze social organization as reflected in burial patterns from the southern Levant, w: S.R. Wolff (red.), Studies in the Archaeology of Israel and Neighboring Lands in Memory of Douglas L. Esse, Chicago/Atlanta: 215 – 236. Harrison T., Savage S. H. 2003 Settlement Heterogeneity and Multivariate Craft Production in the Early Bronze Age Southern Levant, JMA 16: 33 – 57. 374

Hartung U. 2004 Rescue Excavations in the Predynastic Settlement of Maadi, w: S. Hendrickx, R.F Friedman, K.M Ciałowicz, Chłodnicki M. (red.), Egypt at its Origins. Studies in Memory of Barbara Adams, Leuven: 337 – 356. 2006 Bemerkungen zur Architektur und Chronologie der unterirdischen und halbunterirdischen Bauten in der prädynastischen Siedlung von Maadi, w: E. Czerny, I. Hein, H. Hunger, D. Melman, Schwab A. (red.), Timelines - Studies in Honour of Manfred Bietak, Volume II: Leuven: 35 – 44. 2007 Puzzlearbeit zwischen Neubauten: Neue archäologische Untersuchungen in Maadi, w: G. Dreyer, Polz D. (red.), Begegnung mit der Vergangenheit – 100 Jahre in Ägypten, Kair: 126 – 129. 2013 Some remarks on the chronological position of the Predynastic settlement at Maadi (Egypt) and its relations to the Southern Levant, Paleorient 39.1: 177 – 191. 2015 Buto (Modern Name: Tell el-Faraʽin), JAEI 7:4: 61 – 66. Hartung U., Abd el-Gelil M., von den Driesch A., Fares G., Hartmann R., Hikade T., Ihde C. 2003 Vorbericht über neue Untersuchungen in der prädynastischen Siedlung von Maadi, MDAIK 59: 149-198. Hartung U., Hartmann R., Kindermann K., Riemer H., Stähle W. 2016 Tell el-Fara’in – Buto, MDAIK 72: 73 – 126. Hassan F.A. 1984 A Radiocarbon Date from Hemamieh, Upper Egypt, Nyame Akuma 24/25: 3. 1985 Radiocarbon Chronology of Neolithic and Predynastic sites in Upper Egypt and the Delta, AAR 3: 95 – 116. 1988 The Predynastic of Egypt, JWP 2 (2): 135 – 175. Hauptmann A., Begemann F., Heitkemper E., Pernicka E., Schmitt-Strecker S. 1992 Early Copper Produced at Feinan, Wadi Araba, Jordan: The Composition of Ores and Copper, Archaeomaterials 6: 1 – 33. Hauptmann A., Weisgerber G., Knauf E. A. 1985 Archaometallurgische und bergbauarchaologische Untersuchungen im Gebiet von Fenan, Wadi Arabah (Jordanien), Der Anschnitl, 37, 163 – 95. Hayes W.C. 1965 Most Ancient Egypt, Chicago. Heemeier B., Rauen A., Waldhör M., Grottker M. 2009 Water Management at Tall Hujayrat al-Ghuzlan, w: L. Khalil i Schmidt K. (red.), Prehistoric Aqaba I, Rahden: 247 – 272. 375

Helms S.W. 1981 Jawa: Lost City of the Black Desert, Londyn. 1982 Paleo-Beduin and Transmigrant Urbanism, w: A. Hadidi (red.), SHAJ I: 97 – 113. 1984 Excavations at Tell Umm Hammad esh-Sharqiya in the Jordan Valley, 1982, Levant 16: 35 – 54. 1986 Excavations at Tell Umm Hammad, 1984, Levant 18: 25 – 50. 1987 Jawa, Tell um Hamad and the E.B.I/Late Chalcolithic Landscape, Levant 19: 49 – 81. 1991 Stratigraphy, w: A.V.G. Betts (red.), Excavations at Jawa 1972–1986, Edynburg: 19 – 54. 1992a Tel ‘Zarqa Triangle’: A Preliminary Appraisal of Protohistoric Settlement Patterns and Demographic Episodes, w: M. Zaghloul, K. ‘Amr, F. Zayadine, R. Nabeeland, Rida Tawﬁq N. (red.), SHAJ IV: 129 – 135. 1992b Introduction, w: A. V. G. Betts (red.), Excavations at Tell Um Hammad 1982–1984: The Early Assemblages (EB I–II), Excavations and Explorations in the Hashemite Kingdom of Jordan. Edynburg: 5 – 14. Hendrickx S. 1996 The relative chronology of the Naqada culture: problems and possibilities, w: J. Spencer (red.), Aspects of Early Egypt, Londyn: 36 – 69. 1999 La chronologie de la préhistoire tardive et des débuts de l’historie de l’Egypte, AN 9: 13 – 81. 2006 Predynastic – Early Dynastic Chronology,w: E. Hornung, R. Krauss, Warburton D.A., Ancient Egyptian Chronology, Brill-Leiden-Boston: 55 – 93. Hendrickx S., van den Brink E.M.C. 2002 Inventory of Predynastic and Early Dynastic cemetery and settlement sites in the Egyptian Nile Valley, w: E.M.C. van den Brink i Levy T.E. (red.), Egypt and the Levant. Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium BCE, Londyn: 346 – 399. Hennessy J. B. 1969 Preliminary Report on a First Season of Excavations at Teleilat Ghassul, Levant 1: 1 – 24. 1982 Teleilat Ghassul: its place in the Archaeology of Jordan, SHAJ 1: 55 – 58. Herzog Z. 1997 Archaeology of the City Urban Planning in Ancient Israel and its Social Implications, Jerozolima. Hoffman M.A. 1979 Egypt before the Pharaohs, Nowy York. 376

Hoffman M.A., H. Hamroush, Allen R.O. 1986. A Model of Urban Development for the Hierakonpolis Region from Predynastic through Old Kingdom Times, JARCE 23: 175 – 187. Hoffmeier J.K., Moshier S.O. 2013 “A highway out of Egypt”: The main road from Egypt to Canaan, w: F. Föster i Riemer H. (red.) Desert Road Archaeology in Ancient Egypt and Beyond, Kolonia: 485 – 510. Holland T.A. 1987 Jericho in the Proto Urban Period, w: S. Shaath (red.) Studies in the History and Archaeology of Palestine, Vol. 2, Aleppo: 17 – 25. Holmes D. L. 1996 Recent investigations in the Badarian region (Middle Egypt), w: L. Krzyżaniak, K. Kroeper, Kobusiewicz M. (red.), International Contacts in the Later Prehistory of Northeastern Africa, Poznań: 181 – 191. Horne L. 1994 Village Spaces. Settlement and Society in Northeastern Iran, Washington. Ibach R.D. 1987 Archaeological survey of the Hesban Region, Berrien Springs. Ibrahim M. M. 1984 Sahab, AO 29: 256 – 260. 1987 Sahab and its foreign relations, w: A. Hadidi (red.), SHAJ 3: 73 – 81. Joffe A. H. 1993 Settlement and Society in the Early Bronze Age I and II, Southern Levant: Comple- mentarity and Contradiction in a Small-scale Complex Society, Shefﬁeld. 2000 The Early Bronze Age Pottery from Area J, w: I. Finkelstein, D. Ussishkin, Halpern B. (red.), Monograph Megiddo III: The 1992 – 1996 Seasons, Vol.1, Series of the Institute of Archaeology of Tel Aviv University 18, Tel Aviv: 161 – 85. Johnson G. A. 1977 Aspects of Regional Analysis in Archaeology, ARAA 6: 479 – 508. Jórdeczka M., Mrozek-Wysocka M. 2012 Stone working. Tools and workshops, w: M. Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań –Kraków: 279 – 296. 377

Jucha M. 2009 The North-Eastern Part of the Nile Delta – Research Perspectives. Polish Archaeological Survey in the Ash-Sharqiyyah Governorate, w: J. Popielska-Grzybowska, Iwaszczuk J. (red.), Proceedings of the Fifth Central European Conference of Egyptologists. Egypt 2009. Perspectives of Research, Pułtusk 22-24 June 2009, Pułtusk: 83-88. Junker H. 1932 Vorbericht über die dritte, von der Akademie der Wissenschaften in Wien in Verbindung mit dem Egyptiska Museet in Stockholm unternommene Grabung auf der neolithischen Siedlung von Merimde-Benisalăme vom 6. November 1931 bis 20. Jänner 1932, AnzAWW I- IV: 36 – 97. 1933 Vorläufiger Bericht über die von der Akademic der Wissenschaften in Wien in Verbindung mit dem Egyptiska Museet in Stockholm unternommene Grabung auf der neolithischen Siedlung von Merimde-Benisalăme vom 2. Jänner bis 20. Februar 1933, AnzAWW XVI-XXVII: 54 – 97. 1940 Vorläufer Bericht über die Grabung der Akademie der Wissenschaften in Wien auf der neolithischen Siedlung von Merimde Benisalame (Westdelta). Anzeiger der Akademie der Wissenschaften in Wien, Philosophischhistorische Klasse, Wiedeń. Kabaciński J., Szejnoga P. 2007 Early Dynastic perforator production workshop, w: M. Chłodnicki, Ciałowicz K.M., Polish Excavations at Tell el-Farkha (Ghazala) in the Nile Delta. Preliminary report 2004- 2005, Archeologia 57: 84 – 90. Kafafi Z. A. 2010 The Chalcolithic Period in the Golan Heights: A Regional or Local Culture, Paléorient 36 (1): 141 – 157. Kaiser W. 1957 Zur inneren Chronologie der Naqadakultur, AG 6: 69 – 77. 1990 Zur Entstehung des gesamtägyptischen Staates, MDAIK 46: 287 – 299. Kallweit H. 2002 Archaeological and geomorphological survey to the east, southeast and south of Hujayrat al-Ghuzlan, w: H. Brückner, R. Eichmann, L. Herling, H. Kallweit, S. Kerner, L. Khalil, Migdadi R. (red.), Chalcolithic and Early Bronze Age sites near Aqaba, Jordan, w: R. Eichmann, (red.) Ausgrabungen und Surveys im Vorderen Orient 1: OA 5: 228 – 40. 378

Kantor H.J. 1944 The Final Phase of Predynastic Culture, Gerzean or Semainean, JNES 3: 110 – 136. 1965 The Relative chronology of Egypt and Its Foreign Correlations before the Late Bronze Age, w: R. W. Ehrich (red.), Chronologies in Old World Archaeology, Chicago: 1 – 46. 1992 The Relative chronology of Egypt and Its Foreign Correlations before the First Intermediate Period, w: R. W. Ehrich (red.), Chronologies in Old World Archaeology, Chicago: 3 – 21. Karmowski J. 2013 Architektura osadnicza z Komu Wschodniego na stanowisku Tell el-Farkha (Egipt), niepublikowana praca magisterska. 2015 Krajobraz Osadniczy z Okresu Pre- i Wczesnodynastycznego na Terenie Egiptu, Topiarius 1: 63 – 74. 2016 The Comparison of Early Bronze I Architecture from Tell el-Farkha and Tell Erani, w: K.M. Ciałowicz, Y. Yekutieli, Czarnowicz M. (red.), Tel Erani I. Preliminary Report of the 2013-2015 Excavations, Kraków: 149 – 158. 2018 A closer look at the scale of Lower Egyptian architecture from Tell el-Farkha, w: K.M. Ciałowicz, M. Czarnowicz, Chłodnicki M. (red.), Eastern Nile Delta in the 4th Millennium BC, Kraków – Poznań: 71 – 80. Kempinski A. 1978 The Rise of Urban Culture: The Urbanization of Palestine in the Early Bronze Age, Jerozolima. 1983 Early Bronze Age Urbanization of Palestine: some topics in a debate, IEJ 33: 235 – 241. 1989 Urbanization and metallurgy in southern Canaan, w: P. de Miroschedji (red.), L’Urbanisation de la Palestine à l’Ȃge du Bronze Ancien, Oksford: 163 – 168. 2002 Tel Kabri: The 1986–1993 Excavation Seasons, Tel Aviv University Institute of Archaeology Monograph Series No. 20, Tel Aviv. Kempinski A., Gilead I. 1991 New Excavations at Tel Erani: A Preliminary Report of the 1985–1988 Seasons, Tel Aviv 18: 164 – 191. Kennedy M. A. 2015 Life and Death at Tell Umm Hammad, Jordan: A Village Landscape of the Southern Levantine Early Bronze Age IV/Intermediate Bronze Age, ZDPV 131: 1 – 28. Kenyon K. M. 1957 Digging Up Jericho, Londyn. 1960a Archaeology in the Holy Land, Londyn. 379

1960b Excavations at Jericho, 1957–58, PEQ 92: 88 – 108. 1960c Excavations at Jericho, Vol. 1. The Tombs Excavated in 1952–54, Londyn. Kerner S., Bernbeck R., Lamprichs R., Lehmann G. 1992 Excavations in Abu Snesleh: Middle Bronze Age and Chalcolithic architecture in central Jordan, w: S. Kerner (red.), The Near East in Antiquity 3, Amman: 43 – 54. Khalaily H. 2004 An Early Bronze Age Site at Ashqelon, Afridar – Area F, ‘Atiqot 45: 121 – 160. Khalil L. A. 1987 Preliminary report on the 1985 excavation at el-Magass-Aqaba, ADAJ 31: 481 – 485. Khalil L. A., Eichmann R. 2006 Archaeological Survey and Excavations at the Wadi al-Yutum and Al-Magass Area al- ’Aqaba (ASEYM): A Preliminary Report on the Excavations at Tall Hujayrat al-Ghuzlan 2006, ADAJ 50: 139 – 146. King P. J. 1983 American Archaeology in the Middle East. A History of the American Schools of Oriental Research, Winona Lake. Klimscha F. 2011 Long-range Contacts in the Late Chalcolithic of the Southern Levant. Excavations at Tall Hujayrat al-Ghuzlan and Tall al-Magass near Aqaba, Jordan, w: J. Mynářová (red.), Egypt and the Near East – the Crossroads. Proceedings of an International Conference on the Relations of Egypt and the Near East in the Bronze Age, Prague, September 1–3, 2010: 177 – 210. Koeppel R., Mallon R., Neuville R. 1940 Teleilat Ghassul II, Rzym. Kołodziejczyk P. 2012 Tokens and seals, w: M.Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el- Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań –Kraków: 267 – 277. Kołodziejczyk P., Wasilewski M., Czarnowicz M., Karmowski J., Kościuk J., Węgrzynek A. 2018 HLC Project. New polish archaeological activity in At-Tafileh micro-region (south Jordan),w : P. Valde-Nowak, K. Sobczyk, M. Nowak, Źrałka J. (red.) Multas per Gentes et Multas per Saecula, Amici Magistro et Collegae suo Ioanni Christopho Kozłowski Dedicant, Kraków. 380

Korjenkov A., Schmidt K. 2009 An Archaeoseismological Study at Tall Hujayrat al-Ghuzlan: Seismic Destruction of Chalcolithic and Early Bronze Age Structures w: L. Khalil i Schmidt K. (red.), Prehistoric Aqaba I, Rahden: 79 – 98. Kozłowski J.K., Ginter B. 1989 The Fayum Neolithic in the light of new discoveries, w: L. Krzyżaniak i Kobusiewicz M. (red.), Late Prehistory of the Nile Basin and the Sahara, Poznań: 157 – 79. Kramer C. 1977 Pots and People, w: L.D. Levine i Cuyler Young T. (red.), Mountains and Lowlands. Essays in the Archaeology of Greater Mesopotamia, Bibliotheca Mesopotamica 7, Malibu- Undena: 91 – 112. Krzyżaniak L. 1989 Recent archaeological evidence on the earliest settlement in the Eastern Nile Delta, w: L. Krzyżaniak i Kobusiewicz M. (red.), Late Prehistory of the Nile Basin and the Sahara, Poznań: 267-285. Kubiak-Martens L., Langer J. J. 2008 Predynastic beer brewing as suggested by botanical and physicochemical evidence from Tell el-Farkha, Eastern Delta, w: B. Midant-Reynes i Tristant Y. (red.), Egypt at its Origins 2. Proceedings of the International Conference “Origin of the State, Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Toulouse (France), 5th-8th September 2005, Leuven: 427 – 441. Laherrere J., Sornette D. 1998 Stretched exponential distributions in nature and economy: "fat tails" with characteristic scales, EPJ B2: 525 – 539. Lampl P. 1968 Cities and planning in the ancient Near East, Londyn. Lamprichs R. 1998 Abu Snesleh: Ergebnisse der Ausgrabungen 1990 und 1992, OA 1, Rahden. Landy V. 1979 Mendes a Contemporary Dig, IMAC 22 (2): 98 – 99. Lapp P.W. 1966 Bab edh-Dhra Tomb A 76 and Early Bronze I in Palestine, BASOR 189: 12 – 41. 381

Levy T.E., Alon D., Rowan Y., van den Brink E.C.M., Grison C., Smith P., Goldberg P., Witten A., Kansa E., Moreno J., Yekutieli Y., Porat N., Golden J., Dawson L., Kersel M. 1997 Egyptian – Canaanite Interaction in Nahal Tillah, Israel (ca. 4500 – 3000 B.C.E.). An Interim Report on the 1994-1995 Excavations, BASOR 307: 1 – 51. Lehmann G., Lamprichs R., Kerner S., Bernbeck R. 1991 The 1990 excavations at Abu Snesleh: Preliminary report, ADAJ 35: 41 – 63. Leonard A. 1987 The Jarash-Tell el-Husn highway survey, ADAJ 31: 343 – 390. Levy T. E., Alon D. 1982 The Chalcolithic mortuary site near Metzad Aluf, northern Negev desert: a preliminary study, BASOR 248: 37 – 59. Levy T. E., Alon D., Goldberg P., Grigson C., Smith P., Buikstra J., Holl A., Shatev S., Rosen S. A., Ben Itzhak S., Ben Yosef A. 1994 Protohistoric investigations at the Shiqmim Chalcolithic village and cemetery: Interim report on the 1988 season, AASOR 51: 87 – 106. Levy T.E., Alon D., Grigson C., Holl A., Goldberg P., Rowan Y., Smith P. 1991 Subterranean Negev Settlement, NGRE 7 (4): 394 – 413. Levy T. E., Burton M., Rowan Y.M. 2006 The Chalcolithic countryside: Hamlet excavations near Shiqmim, Negev Desert, Israel, JFA 31: 41 – 60. Levy T. E., Golden M. J. 1996 Syncretism and Mnemonic Dimensions of Chalcolithic Art, BA 59: 150 – 159. Levy T. E., Grigson C., Holl A. F.-C., Goldberg P., Rowan Y. M., Smith P. 1991 Subterranean settlement in the Negev desert, c. 4500–3700 BC, NGRE 7: 394 – 413. Levy T.E., van den Brink E.C.M. 2002 Interaction Models, Egypt and the Levantine Periphery, w: E.C.M. van den Brink i Levy T.E. (red.), Egypt and the Levant, Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium BCE, Londyn-Nowy Jork: 3 – 38. Lewis W.A. 1954 Economic Development with Unlimited Supplies of Labour, Manchester School of Economic and Social Studies 22 (2): 139 – 191. Lilyquist C.L. 1967 Inscriptions from Tell el-Ruba, JARCE 6: 16 – 32. 382

Liphschitz N. 1995 The Ecology of ‘En Besor Oasis: the Archaeobotanical Remains from the 4th millennium BC, w: R. Gophna (red.), Excavations at ‘En Besor, Jerozolima: 229 – 223. 2007 Timber in ancient Israel. Dendroarchaeology and dendrochronology, Tel Aviv. Lisker S, Porat R., Davidovich U., Eshel H., Lauritzen S.-E., Frumkin A. 2007 Late Quaternary environmental and human events at En Gedi, reflected by the geology and archaeology of the Moringa Cave (Dead Sea area, Israel), QR 68 (2): 203 – 212. Loud G. 1948 Megiddo II: Seasons of 1935–39, Oriental Institute Publications 62, Chicago. Lovell J., Richter T., McLaren P.B., McRae I.K., Abu Shmeis A.I. 2005 The first preliminary report of the Wadi ar-Rayyan archaeological project: The survey of al-Khawarij, ADAJ 49: 189 – 200. MacDonald B. 1988a The Pottery Neolithic and Chalcolithic periods, w: B. T. MacDonald (red.), The Wadi el Hasa Archaeological Survey 1979–1983, West-Central Jordan, Waterloo: 128 – 154. 1988b (red.) The Wadi el Hasa Archaeological Survey, 1979–1983,West-Central Jordan, Waterloo. 1992 The Southern Ghors and Northeast ‘Arabah Archaeological Survey, Sheﬃeld Archaeological Monographs 5, Shefﬁeld. MacDonald E. 1932 Beth-Pelet II, Prehistoric Fara, Londyn. Maksoud M.A. 1989 Excavations at “The Ways of Horus”, Tell Hebua, North Sinai, 1986-7, w: Proceedings of Colloquium the Archaeology, Geography and History of Egyptian Delta in Pharaonic Times, Wadham College 29-31 August 1988, Oxford: 173-192. Mallon A. 1924 Voyage d’exploration au sud-est de la Mer Morte, Biblica 5: 413 – 455. Marfoe L. 1980 Review of Kempinski 1978 and Amiran 1978, JNES 39: 315 – 322. Marquet-Krause J. 1935 La deuxième campagne de fouilles a Ay (1934), Syria 16: 325 – 45. 383

Mattingly G. 1996 Al-Karak Resources Project 1995: A preliminary report on the pilot season, ADAJ 40: 349 – 368. Mazar A., de Miroschedji P. 1986 Hartuv, 1985, IEJ 36: 109. 1988 Hartuv, 1986, IEJ 38: 84. 1989a Hartuv, 1988, IEJ 39:110 – 112. 1989b Hartuv-An Early Bronze I Settlement in the Shephelah, Qadmoniot 22: 27 – 32. 1996 Hartuv, an Aspect of the Early Bronze I Culture of Southern Israel, BASOR: 1 – 40. Mazar A., Rotem Y. 2009 Tel Beth Shean During the EB IB Period: Evidence for Social Complexity in the Late 4th Millennium BC, Levant 41/2:131 – 153. Mazzoni S. 2002 The Ancient Bronze Age Pottery Tradition in Northwestern Central Syria, w: M. al- Maqdissi, V. Matoïan, Nicolle C. (red.), Céramique de l’âge du Bronzee en Syrie I: La Syrie du sud et vallée de l’Oronte, Beirut: 69 – 96. Mączyńska A. 2013 Lower Egyptian Communities and Their Interactions with Southern Levant in the 4th millenium BC, Studies in African Archaeology, vol. 12, Poznań. McGovern P. E., Glusker D. L., Exner L. J. 2011 The Organic Contents of the Tomb U-j Syro-Palestinian Type Jar: Resinated Wine Flavored with Figs, w: U. Hartung (red.),Umm el-Qaab II: Importkeramik aus dem Friedhof U in Abydos (Umm el-Qaab) und die Beziehungen Ägyptens zu Vorderasien im 4.ahrtausend v. Chr.,Mainz: 399 – 403. Mcnicoll A., Edwards P., Hanbury-Tension J., Henessy J., Potts T., Smith R., Walmsley A., Watson P. 1992 Pella in Jordan 2, the second interim report of the joint University of Sydney and the College of Wooster excavations at Pella, 1982-1985, Sydney. Meister J., Krause J., Müller-Neuhof B., Portillo M., Reimann T., Schütt B. 2017 Desert agricultural systems at EBA Jawa (Jordan): Integrating archaeological and paleoenvironmental records, QI 434: 33 – 50. Menghin O., Amer M. 1932 The Excavations of the Egyptian University in the Neolithic Site at Maadi. First Preliminary Report (Season 1930-31), Kair. 384

Midant-Reynes B. 2000 The Prehistory of Egypt. From the First Egyptians to the First Pharaohs, Londyn. Midant-Reynes B., Buchez N. 1992 Prehistoire de l’Egypte. Des Premiers Hommes aux Premiers Pharaons, Paryż 2014 Tell el-Iswid 2006-2009, Kair. Midant-Reynes B., Buchez N., Bréand G., Briois F., Cavero J., Coupey A., De Dapper M., Delhopital N., Emery-Barbier A., el-Ha- jaoui R., Guérin S., Guyot F., Hochstrasser- Petit C., Lesur J., Minotti M., Regulski I., Robitaille J., Torchy L., Tristant Y. 2014 Tell el-Iswid 2006-2010. The Archaeology of the Eastern Nile Delta in the 4th Millennium BC, w: M. Jucha, J. Dębowska-Ludwin, Kołodziejczyk P. (red.), Aegyptus est Imago Caeli, Studies Presented to Krzysztof M. Ciałowicz on His 60th Birthday, Kraków: 1 – 20. Midant-Reynes B, Sabatier P. 1999 Préhistoire égyptienne et radiocarbon, AN 9: 83 – 107. Milevski I., Baumgarten Y. 2008 Between Lachish and Tel Erani: Horvat Ptora, a new Late Prehistoric site in the Southern Levant, w: M. Joaquín, M. M. Córdoba, M.C. Pérez, I. Rubio, Martínez S. (red.), Proceedings of the 5th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East Madrid, April 3-8 2006, Madryt: 609 – 626. Milevski I., Braun E., Varga D., Yigal I. 2016a On Some Possible Implications of a Newly Discovered Early Bronze Age, Large-Scale Silo Complex at Amaziya, Nahal Lachish (Israel), w: L. R. Manzanilla i Rothman M. (red.), Storage in Ancient Complex Societies Administration, Organization and Control, Nowy Jork: 61 – 83. Milevski I., Yegorov D., Aladjem E., Pasternak M.D. 2016b Salvage Excavation at Tel Erani, Areas P to U. Preliminary Report, w: K.M. Ciałowicz, Y. Yekutieli, Czarnowicz M. (red.) Tel Erani I. Preliminary Report of the 2013- 2015 Excavations, Kraków: 45 – 57. Miller J. 1991 (red.) Archaeological Survey of the Kerak Plateau, Atlanta. Moeller N. 2016 The Archaeology of Urbanism in Ancient Egypt From the Predynastic Period to the End of the Middle Kingdom, Nowy Jork. Moreno-Garcia J.C. 2016 Early writing, archaic states and nascent administration: ancient Egypt in context (late 4th -early 3rd millennium BC), w: J.C. Moreno-Garcia (red.), Emergence of the state and 385

development of the administration: the role of writing in Egypt, Near East and China, (Archéo- Nil, 26): 149 – 169. Morgan L. H. 1877 Ancient Society, or, Researches in the Lines of Human Progress from Savagery through Barbarism to Civilization, New York. Mortensen B. 1999 El-Omari, w: K.A. Bard (red.), Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, Londyn-Nowy Jork: 115 – 117. Mortenson P., Thuesen I. 1998 The prehistoric periods, w: M. Piccirillo i Alliath E. (red.), Mount Nebo: New archaeological excavations 1967–1997: Jerozolima: 84 – 99. Moskal- Del Hoyo M., Wasylikowa K. 2016 Early Bronze Age Plant Remains from Tel Erani Site, Israel, w: K.M. Ciałowicz, Y. Yekutieli i Czarnowicz M. (red.) Tel Erani I. Preliminary Report of the 2013-2015 Excavations, Kraków: 149 – 158. Muniz J., Polcaro A., Alvarez V. 2016 New Spanish – Italian Excavations at the Jabal al-Mutawwaq Dolmen Field on the Middle Wādī az-Zarqā: Preliminary Results of the 2012 Season, ADAJ 2016: 477 – 488. 2017 Preliminary Results of the 2013 excavation season at the EB I site of Jabal al- Mutawwaq in Middle Wadi Az-Zarqa, ADAJ 2017: 423 – 444. Musil A. 1907 Arabia Petraea I. Moab, Wiedeń. Müller-Neuhof B. 2013 East of Jawa: Chalcolitic / Early Bronze Age settling activities in the al-Harra (NE Jordan), ADAJ 57: 125 – 139. 2014 A ‘Marginal Region’ With Many Options: The diversity of Chalcolitic / Early Bronze Age socioeconomic activities in the Hinterland of Jawa, Levant 46.2: 230 – 248. 2017 The Chalcolithic/Early Bronze Age Hillfort Phenomenon in the Northern Badia, NEA 80(2): 124 – 131. Müller-Neuhof B., Abu-Azizeh W. 2016 Milestones for a tentative chronological framework for the late prehistoric colonization of the basalt desert (north-eastern Jordan), Levant 48(3): 220 – 235. 2018a Insights into the Chalcolithic/Early Bronze Age Colonization of the Harra (NE-Jordan) – Part I: Tulul al-Ghusayn, ADAJ 2018: 411 – 423. 386

2018b Insights into the Chalcolithic/Early Bronze Age Colonization of the Harra (NE- Jordan) – Part II: Khirbat Al-Ja’Bariya, ADAJ 2018: 425 – 434. Neef R. 2009 Living in the desert: plant remains from Tall al-Magass, w: L. Khalil i Schmidt K. (red.), Prehistoric Aqaba 1, Rahden: 273 – 294. Neeley M. 2004 Exploring prehistoric land-use patterns in the Tafila-Busayra survey area, w: B. Mac- Donald, L. G. Herr, M. P. Neeley, T. Gagos, K. Moumani, Rockman M. (red.), The Tafila- Busayra archaeological survey 1999–2001, West-Central Jordan, Boston: 35 – 46. Nigro L. 2007a Aside The Spring: Byblos and Jericho from Village to Town in the Second Half of the 4th Millennium BC, w: L. Nigro (red.) Byblos and Jericho in the Early Bronze I. Social dynamics and cultural interactions, Rzym: 1 – 46. 2007b Alle Origini della Prima Urbanizzazione Palestinese: Il caso dell'Edificio 7102 di Tell El-'Areini, VO XIII: 25 – 38. Nigro L., Sala M., Taha H., Yassine J. 2011 The Early Bronze Age Palace and Fortifications at Tell es-Sultan/Jericho. The 6th–7th seasons (2010–2011) by Rome “La Sapienza” University and the Palestinian MOTA-DACH, Scienze dell’antichità 17: 571 – 597. Notroff J., Schmidt K., Siegel U., Khalil L. 2014 Reconstructing networks, linking spaces – the view from the Aqaba region (Jordan), Levant 46 (2): 249 – 267. Olami Y. 1984 Prehistoric Carmel, Jerozolima. Olami Y., Gal Z. 2003 Map of Shefar‘am (24), Archaeological Survey of Israel- mapy badań powierzchniowych opublikowane przez Departament Starożytności Izraela, Jerozolima. Oldenburg E. 1991 Sukas IX: The Chalcolitic and the Early Bronze Periods, Kopenhaga. Oren E.D. 1973 The Overland Route between Egypt and Canaan in the Early Bronze Age, IEJ 23: 198 – 205. 1989 Early Bronze Age Settlement in Northern Sinai: A Model for Egypto-Canaanite Interconnections, w: P. de Miroschedji (red.), L’urbanisation de la Palestine à l’âge du Bronze ancient, Oxford: 389 – 406. 387

Oren E.D., Gilead I. 1981 Chalcolithic Sites in Northwestern Sinai, Tel Aviv 8: 25 – 44. Orni E., Efrat E. 1980 Geography of Israel, Jerozolima. Özdogan A., Özdogan M. 1989 Çayönü: a Conspectus of Recent Work, Paléorient 15/1: 65 – 74. Pallotinum 2003 Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań. Palumbo, G. 1998 The Bronze Age, w: M. Piccirillo i Alliata E. (red.), Mount Nebo: New Archaeological Excavations 1967 – 1997. Studium Biblicum Franciscanum Collectio Maior 27, Jerozolima: 100 – 109. Parr P.J. 2000 Proto-Urban Jericho: The Need for Reappraisal, w: E. Lawerence, E. Stager, J.A. Greene, Coogan M.D. (red.), The Archaeology of Jordan and Beyond: Essays in Memory of James A. Sauer, Boston: 389 – 398. Paz S. 2012 Changing Households at the Rise of Urbanism: The EB I–II Transition at Tel Bet Yerah, w: B.J. Parker i Foster C.P. (red.), New Perspectives on Household Archaeology, Winona Lake: 407 – 436. Paz S., Paz, Y. 2006 Minor Excavations, 1933-1977: Areas MK, RV, and BH, w:, R. Greenberg., E. Eisenberg, S. Paz, Paz Y. (red.), Bet Yerah The Early Bronze Age Mound; Volume I, Excavation Reports, 1933-1986, Jerozolima: 469 – 486. Paz Y., Rosenberg D., Nativ A. 2005 Excavations at Lod. Neolithic and Chalcolithic remains and an Egyptian presence in the Early Bronze Age, SER 2: 114 – 158. Peet T.E., Loat W.L.S. 1913 The Cemeteries of Abydos. Part III. 1912-1913, Londyn. Perrot J. 1955 The excavations at Tell Abu Matar near Beersheba, IEJ 5: 167 – 189. 1984 Structures d’habitat, mode de vie et environnement. Les villages souterrains des pasteurs de Beershéva, dans le Sud d’Israël, au IVe millénaire avant l’ère chrétienne, Paléorient 10 (1): 75 – 96. 388

Petrie W.M.F. 1890 Kahun, Gurob and Hawara, Londyn. 1891 Illahun, Kahun and Gurob, Londyn. 1892 Ten Years Digging in Egypt, 1881-1891, Londyn. 1901 Diospolis Parva: The Cemeteries of Abadiyeh and Hu: 1898 – 1899, Londyn. 1920 Prehistoric Egypt, Londyn. Pfalzner, P. 2002 Modes of Storage and the Development of Economic Systems in the Early Jezireh Period, w: L. Al-Gailani Werr, J. Curtis, H. Martin, A. McMahon, J. Oates, Reade J. (red.), Of Pots and Plans: Papers on the Archaeology and History of Mesopotamia and Syria Presented to David Oates in Honour of His 75th Birthday, Londyn: 259 – 286. Philip G. 2001 The early bronze I-III ages, w: B. MacDonald, R. Adams, Bieńkowski P. (red.), The Archaeology of Jordan. Sheffield: 163-232. 2003 The Early Bronze Age of the southern Levant: a landscape approach, JMA 16: 103 – 132. 2008 The Early Bronze Age I–III, w: R. Adams (red.), Jordan: An Archaeological Reader, Londyn: 161 – 226. Philip G. ,Baird D. 1993 Preliminary Report on the Second (1992) Season of Excavations at Tell esh-Shuna North, Levant 25: 13 – 36. Polcaro A., Muñiz J., Alvarez V. 2016 The New Spanish-Italian Expedition to the EB I site of Jebel al-Mutawwaq, Middle Wadi az- Zarqa, Jordan: Preliminary Results of the 2012–2013 Campaigns, w: O. Kaelin i Mathys H-P. (red.), Proceedings of 9th ICAANE, Basel 2014, Vol. III, Wiesbaden: 571 – 583. Polcaro A., Muñiz J., Alvarez V., Mogliazza S. 2014 Dolmen 317 and Its Hidden Burial: An Early Bronze Age I Megalithic Tomb from Jebel al-Mutawwaq (Jordan), BASOR 372: 1 – 17. Porath, Y. 1992 Domestic architecture of the Chalcolithic period w: A. Kempinski i Reich R. (red.), The Architecture of Ancient Israel, Jerozolima: 40 – 50. Portugali J., Gophna R. 1993 Crisis, Progress and Urbanization: The Transition from Early Bronze I to Early Bronze II in Palestine, Tel Aviv 20: 164 – 168. 389

Prag K. 1992 Bronze Age Settlement Patterns in the South Jordan Valley: Archaeology, Environment and Ethnology, w: M. Zaghloul, K. ‘Amr, F. Zayadine, R. Nabeel, Rida Tawﬁq N. (red.), SHAJ IV: 155 – 160. Raban A. 1982 Archaeological Survey of Israel: Nahalal Map (28), Jerozolima. 1999 Archaeological Survey of Israel: Map of Mishmar Ha-‘Emeq (32), Jerozolima. Raikes T. D. 1980 Notes on some Neolithic and Later Sites in the Wadi Araba and the Dead Sea Valley, Levant 12: 40 – 60. Rampersad S.R. 2006 Tell el-Masha’la: A Predynastic/Early Dynastic Site in the Eastern Nile Delta, w: K. Kroeper, M. Chłodnicki, Kobusiewicz M. (red.) Archaeology of Early Northeastern Africa, In Memory of Lech Krzyzaniak, Studies in African Archaeology 9, Poznań: 789 – 816. Rast W. E. 1992 Tombs kinship indicators, and the biblical ancestors, Eretz-Israel 23: 112 – 119. Redfield R. 1947 The Folk Society, AJS 52: 293 – 308. Redman C. L. 1978 The Rise of Civilization: From Early Farmers to Urban Society in the Ancient Near East, San Francisco. Regev J., Finkelstein I., Adams M.J., Boaretto E. 2014 Wiggle-Matched C14 Chronology of Early Bronze Megiddo and the Synchronization of Egyptian and Levantine Chronologies, EL 24: 243 – 266. Regev J., de Miroschedji P., Greenberg R., Braun E.,Greenhut Z., Boaretto E. 2012 Chronology of the Early Bronze Age in the Southern Levant: New Analysis for a High Chronology, RADIOCARBON vol. 54, Nr 3 – 4: 525 – 566. Rizkana I., Seeher J. 1989 Maadi III: The Non-Lithic Small Finds and the Structural Remains of the Predynastic Settlement, Moguncja. Rosen S. 2008 Desert Pastoral Nomadism in the Longue Durée, w: H. Barnard i Wendrich W. (red.) The Archaeology of Mobility: Old World and New World Nomadism, Los Angeles: 115 – 140. 390

Rosenberg D., Golani A. 2012 Groundstone Tools of a Copper-Smiths’ Community: Understanding Stone-Related Aspects of the Early Bronze Age Site of Ashqelon Barnea, JMA 25.1: 27 – 51. Rosenberg D., Klimscha F., Graham P. J., Hill A., Weissbrod L., Ktalav I., Love S., Pinsky S., Hubbard E., Boaretto E. 2014 Back to Tel Tsaf: A Preliminary Report on the 2013 Season of the Renewed Project, JIPS 44: 148 – 179. Rowan Y.M. 2005 The ground stone assemblages, w: E.C.M. van den Brink i Gophna R. (red.), Shoham (North): Late Chalcolithic Burial Caves in the Lod Valley, Israel, IAA Reports 27: 113 – 139. 2014 The Southern Levant (Cisjordan) During the Chalcolithic Period, w: A.E. Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000 – 332 BCE, Oxford: 223 – 236. Rowland J.M., Bertini L. C. 2016 The Neolithic within the context of northern Egypt: New results and perspectives from Merimde Beni Salama, QI 410, Part A: 160 – 172. Rowan Y.M., Golden J. 2009 The Chalcolithic Period of the Southern Levant: A Synthetic Review, JWP 22: 1 – 92. Rowan Y.M., Ilan D. 2013 The Subterranean Landscape of the Southern Levant during the Chalcolithic Period, w: H. Moyes (red.) Sacred Darkness: A Global Perspective on the Ritual Use of Caves, Colorado: 87 – 107. Rowton M. B. 1973 Urban Autonomy in a Nomadic Environment, JNES 32: 201 – 215. Rozwadowski M. 2012 Pottery from the settlement on the northern part of the Eastern Kom, w: M.Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań – Kraków: 35 – 51. Saidah R. 1969 Archaeology in the Lebanon, 1968-1969, Berytus 18: 119 – 43. Sala M. 2014 The Archaeological Expeditions to Tell es-Sultan (1868–2012), w: B. Wagemakers (red.) Archaeology in the Land of ‘Tells and Ruins’, Oxford i Filadelfia: 117 – 130. 391

Sapin J. 1992 De l’occupation à l’utilisation de l’espace à l’aube de l’âge du bronze dans la région de Jérash et sa périphérie orientale, SHAJ 4: 169 – 174. Schaffer C. F/-A. 1962 Les fondements préhistoriques d’Ugarit du Néolithique précéramique au début du Bronze Moyen: observations stratigraphiques, chronologiques et céramologiques, w: C. F/-A. Schaffer (red.), Ugaritica 4: découvertes des XVIIIe et XIXw campagnes, 1954 – 1955, Paryż: 151 – 251. Scharff A. 1931 Die Altertümer der Vor- und Frühzeit Ägyptens, Berlin. Schaub R. T. 1982 The Origins of the Early Bronze Age Walled Town Culture of Jordan, SHAJ: 67 – 75. Schaub R.T., Rast W. E. 1989 Bab edh-Dhra‘: Excavations in the Cemetery Directed by Paul W. Lapp (1965-67). Reports of the Expedition to the DeadSea Plain, Jordan 1, Winona Lake. Scheftelowitz N. 2002 Stratigraphy, Architecture and Tombs. I. Area B, w: A. Kempinski (red.),Tel Kabri. The 1986-1993 Excavation Seasons, Tel Aviv University Monographs no. 20. Tel Aviv: 15 – 90. Schild R., Królik H., Wendorf F., Close A. E. 1996 Architecture of Early Neolithic huts at Nabta Playa, w: L. Krzyzaniak, K. Kroeper, Kobusiewicz M. (red.), Studies in African Archaeology vol. 5: Interregional Contacts in the Later Prehistory of Northeastern Africa, Poznań: 101 – 115. Schild R., Wendorf F. 2004 The Megaliths of Nabta Playa, AMPAS (1) 1: 10 – 15. Schlögl H.A. 2009 Starożytny Egipt, Warszawa. Seaton P. 2008 Chalcolithic Cult and Risk Management at Teleilat Ghassul: the Area E Sanctuary. BAR Int. Ser. 1864, Oxford. Seger J. 1983 Investigations at Tell Halif, Israel, 1976 – 1980, BASOR 252: 1 – 23. 392

Seger J.D., Baum B., Borowski O., Cole D.P., Forshey H., Futato E., Jacobs P.F., Laustrup M., O'Connor Seger P., Zeder M. 1990 The Bronze Age Settlements at Tell Halif: Phase II Excavations, 1983-1987, BASOR 26: 1 – 32. Sellin, E., Watzinger, C., Langenegger, F. 1908. Vorläufiger Nachrichten über die Ausgrabung in Jericho im Frühjahr 1908, MDOGB 39:1 – 41. Shalem D. 2008 The Upper and Lower Galilee in the Late Chalcolithic period, w: S. Bar (red.), In the Hill country, and in the Shephelah, and in the Arabah (Joshua 12, 8). Studies and researches presented to Adam Zertal in the 30th anniversary of the Manasseh Hill-country survey, Jerozolima: 99 – 110. 2009 Results of a Salvage Excavation at Tel Kabri, ‘Atiqot 61: 19 – 39. Shalev O. 2018 The Fortification Wall of Tel Erani: A Labour Perspective, Tel Aviv 45: 193 – 215. Shalev O., Pasternak M.D., Atkins S., Yekutieli Y. 2016 History of Research at Tel Erani, w: K.M. Ciałowicz, Y. Yekutieli, Czarnowicz M. (red.), Tel Erani I, Preliminary Report of the 2013 – 2015 Excavations, Kraków: 7 – 14. Shalev S. 1994 The Change in Metal Production from the Chalcolithic Period to the Early Bronze Age in Israel and Jordan, Antiquity 68: 630 – 637. Sharon I. 2014 Levantine Chronology, w: A.E. Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 44 – 68. Shirai N. 2016 The Desert Fayum at 80: revisiting a Neolithic farming community in Egypt, Antiquity 90 (353): 1181 – 1195. Siegel U. 2009 Hydrological Structures in the Wadi al-Yutum fan in the Vicinity of Tall Hujayrat al- Ghuzlan, OA 23: 273 – 419. Simmons A., Najjar M. 1999 Preliminary field report of the 1998–1999 excavations at Ghwair I, a Pre-Pottery Neolithic B community in the Wadi Feinan regions of southern Jordan, Neolithics 2: 4 – 6. 393

Smithline H., Covello–Paran K., Marder O. 2000 Tel Turmus, ESI 20: 3 – 4. Sobas M. 2012 Pottery from the Western Kom, M.Chłodnicki, K. M. Ciałowicz, Mączyńska A. (red.), Tell el-Farkha I. Excavations 1998 – 2011, Poznań –Kraków: 181 – 197. Solimany G. 2009 Eshta’ol Junction, Final Report, HA 121 http://www.hadashot- esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=1060&mag_id=115 (dostęp dnia 21.01.2020). Stager L.E. 1993 Ashkelon, w: E. Stern (red.), New Encyclopaedia of Archaeological Excavations in the Holy Land, Volume 1, Jerozolima: 103 – 12. Spencer A. J. 1979 Brick Architecture in Ancient Egypt, Warminster. Stanley D. J., Warne A. G. 1993 Sea level and initiation of Predynastic culture in the Nile Delta, Nature 363: 435 – 438. Stein G.J. 1999 Material Culture and Social Identity: the Evidence for a 4th Millennium BC Mesopotamian Uruk Colony at Hacinebi, Turkey, Paléorient 25(1): 11 – 22. Storchan D. 2012 Eshta’ol, HA 124 http://www.hadashot esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=2105&mag_id=119 (dostęp dnia 21.01.2020). Sukenik E. L. 1948 Archaeological Investigations at ‘Afula, JOPOS 21: 1 – 79. Suriano M.J. 2014 Historical Geography of the Ancient Levant, w: A.E Killebrew i Steiner M. (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000-332 BCE, Oxford: 9 – 43. Swinnen I. M. 2008 The Early Bronze I Pottery from al-Lahun in Central Jordan : Seal Impressions and Potter’s Marks, w: J.M. Cordoba, M. Molist, C. Perez, I. Rubio, Martinez S. (red.), Proceedings of the 5th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East (3-8 April 2006), Volume III, Madryd: 245 – 256. 2014 Curvilinear Domestic Structures in the Prehistoric Eastern Mediterranean Region and Evidence from the Early Bronze I Period at al-Lahun in Jordan, Akkadica Supplementum: 43 – 70. 394

Śliwa J. 1997 Sztuka i archeologia starożytnego Wschodu, Warszawa-Kraków. 2005 (red.) Wielka Historia Świata tom. 2, Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego,Warszawa. 2005 Państwa i ludy wschodniej części basenu Morza Śródziemnego (około 3000/2900-332 p.n.e.), w: J.Śliwa (red.) Wielka Historia Świata tom. 2, Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego,Warszawa: 187 – 371. Takamiya I. 2008 Firing installations and specialization: a view from recent excavations at Hierakonpolis Locality 11C, w: B. Midant-Reynes i Tristant Y. (red.), Egypt at its Origins 2. Proceedings of the International Conference "Origin of the State. Predynastic and Early Dynastic Egypt”, Toulouse (France), 5th-8th September 2005, Leuven: 187 – 202. Talis S. 2016 An Early Bronze Age IB – II Settlement at Abu Qurinat, ‘Atiqot 85: 45 – 55, 107. Taylor P. J. 2012 Extraordinary Cities: Early ‘City-ness’ and the Origins of Agriculture and States, IJURR 36 (3): 415 – 447. Thuesen I. 1988 Hama: fouilles et recherches de la Fondation Carlsberg 1931-1938, vol. 1: The Pre- and Protohistoric Periods. Kopenhaga. Ucko P.J, Tringham R., Dimbleby G.W. (red.) 1972 Man, Settlement and Urbanism, Proceedings of a meeting of the Related Subjects held at the Institute of Archaeology, London University, Londyn. Ussishkin D. 1980 The Ghassulian Shrine at En-Gedi, Tel Aviv 7: 1 – 44. 2015 The Sacred Area of Early Bronze Megiddo: History and Interpretation, BASOR 373: 69 – 104. van den Brink E.C.M 1987 A Geo-archaeological Survey in the North-eastern Nile Delta. Egypt. The First Two Seasons, a Preliminary Report, MDAIK 43: 7 – 24. 1988 The Amsterdam University Survey Expedition to the North-Eastern Nile Delta (1984– 1986), w: E.C.M. van den Brink (red.), The Archaeology of the Nile Delta. Problems and Priorities, Amsterdam: 65 – 114. 1992 Preliminary Report on the Excavations at Tell Ibrahim Awad, Seasons 1988 – 1990, w: E. C. M. van den Brink (red.), The Nile Delta in Transition: 4th – 3rd Millenium B.C., Tel Aviv: 43 – 68. 395

1993 Settlement patterns in the Northeastern Nile Delta during the fourth-second millenium B.C., w: L. Krzyżaniak, M. Kobusiewicz, Alexander J. (red.), Environmental change and human culture in the Nile Basin and Northern Africa until the second millennium BC, Poznań: 279 – 301. 2013 A Late Chalcolithic to Early Bronze Age I Progression at the Buchman South quarter in Modi’in – in the central piedmont (Shephela) of Israel, Paléorient 39 (1): 47 – 61. 2014 Tel Qashish, Rakevet Ha-‘emeq, HA126, http://www.hadashotesi.org.il/Report_Detail_Eng.aspx?id=14714&amp;mag_id=121 (dostęp dnia:17.01.2020). van den Brink E.C.M., Kolska Horwitz L., Kool R., Liphschitz N., Mienis H.K., Zbenovich V. 2015 Excavations at Tel Lod: Remains from the Potter y Neolithic A, Chalcolithic, Early Bronze Age I, Middle Bronze Age I and Byzantine Periods, ‘Atiqot 82: 141 – 218. van den Brink E.C.M., Schmidt K., Boessneck J., von den Driesch A., de Roller G. 1989 A Transitional Late Predynastic-Early Dynastic Settlement Site in the Northeastern Nile Delta, Egypt, MDAIK 45, 55 – 108. Vandier J. 1953 Manuel d’archéologie égyptienne I, les époques de formation, Paryż. van Haarlem W.M. 2000 An Introduction to the Site of Tell Ibrahim Awad, EL 10: 13 – 16. von der Way T. 1984 Untersuchungen des Deutschen Archäologischen Instituts Kairo im nördlichen Delta zwischen Disuq und Tida, MDAIK 40, 297 – 328. 1986 Tell el-Fara’in – Buto 1. Bericht, MDAIK 42, 191 – 212. 1987 Tell el-Fara’in – Buto 2. Bericht, MDAIK 43, 241 – 257. 1992 Excavations at Tell el-Fara’in/Buto in 1987 – 1989, w: E.C.M. van den Brink (red.), The Nile Delta in Transition: 4th – 3rd Millenium B.C., Tel Aviv: 1 – 10. 1997 Tell el-Fara’in. Buto I. Ergebnisse zum frühen Kontext. Kampagnen der Jahre 1983- 1989, Moguncja. Watrin L. 1999 Le Quartier Occidental du Village Prehistorique de Maadi (Egypte), Projet de Fouille Archeologique, Paryż. 2000 Copper drops and buried buildings: Ma’adi’s legacy as a Predynastic Delta trade capital, BSGE 73: 163 – 184. 396

2007 The Relative Chronology of the Naqada Culture: a view from Buto, Ma’adi Harageh and Gerzeh, w: H. Hanna (red.), Proceedings of the International Conference in Nagada and Qus Region’s Heritage, Aleksandria: 1 – 30. Watson P., Tidmarsh J. 1996 Pella/Tell al-Husn Excavations 1993: The University of Sydney’s 15th Season, ADAJ 40: 293 – 313. Warren C. 1869a Notes on the mounds of Jericho, PEFQS 2: 209 – 210. 1869b Notes on the Valley of the Jordan and Excavations at Άin es-Sultan, Londyn. Weber M. 1958 The City, New York. Wendorf F., Close A. E., Schild R. 1985 Implications of Late Paleolithic Food-Production in Egypt, w: M. Liverani, A. Palmieri, Peroni R. (red.), Studi di Palentologia in onore di Salvatore M. Puglisi, Rzym: 369 – 381. Wendorf F., Malville McK. 2001 The Megalithic Alignements, w: F. Wendorf i Schild R. (red.), The Archaeology of Nabta Playa, Holocene Settlement of the Egyptian Sahara I, Nowy Jork: 489 – 503. Wendorf F., Schild R. 1976 Prehistory of the Nile Valley, Nowy Jork i Londyn. Wendorf F., Schild R., Zedeno N. 1996 A late Neolithic megalithic complex in the Eastern Sahara: a preliminary report, w: L. Krzyzaniak, K. Kroeper, Kobusiewicz M. (red.), Interregional Contacts in the Later Prehistory of Northeastern Africa, Poznań: 125 – 132. Wendrich W. Z. 2000 Basketry, w: P. T. Nicholson i Shaw I. (red.), Ancient Egyptian Materials and Technology, Cambridge: 254 – 267. Wendrich W., Holdoway S. 2017 Basket use, raw materials and arguments on early and Middle Holocene mobility in the Fayum, Egypt, QI: 1 – 10. Wengrow D. 2006 The Archaeology of Early Egypt: Social Transformations in North-East Africa, 10 000 to 2650 BC, Cambridge. Wenke R.J. 1999 Neolithic cultures, overview, w: Bard K.A. (red.), Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, Londyn-Nowy Jork: 20 – 23. 397

Wenke R.J., Buck P.E., Henley J.R., Lane M.E., Long J.E., Reddinng R.W. 1983 The Fayum Archaeological Project. Preliminary Report of the 1981 Season, NARCE 122: 25 – 40. Wenke R. J., Cassini M. 1989 The Epipaleolithic-Neolithic Transition in Egypt’s Fayum Depression, w: L. Krzyżaniak i Kobusiewicz M. (red.), Late Prehistory of the Nile Basin and the Sahara, Poznań: 139 – 155. Wenke R. J., Long J. E., Buck P. E. 1988 The Epipaleolithic and Neolithic Subsistence and Settlement in the Fayum Oasis of Egypt, JFA 15: 29-51. Wetterstrom W. 1993 Foraging and Farming in Egypt: the transition from hunting and gathering to horticulture in the Nile valley, w: T. Shaw, P. Sinclair, B. Andah, Okpoko A. (red.), The Archaeology of Africa. Food metals and towns, London i Nowy Jork: 165 – 226. Wheatley P. 1972 The Concept of Urbanism, w: P. J. Ucko, R. Tringham, Dimbleby G.W. (red.), Man Settlement and Urbanism, London: 601 – 637. Wilkinson T.A.H. 1999 Early Dynastic Egypt, Londyn. Wilkinson T.J., Graham P., Bradbury J., Dunford R., Donoghue D., Galiatsatos N., Lawrence D., Ricci A., Smith S. L. 2014 Contextualizing Early Urbanization: Settlement Cores, Early States and Agro-pastoral Strategies in the Fertile Crescent During the Fourth and Third Millennia BC, JWP: 27: 43 – 109. Wilson K. 1982 Cities of the Delta, II, Mendes, Malibu. Wilson P. 2006a Prehistoric Settlement in the Western Delta: A Regional and Local View form Sais (Sa El-Hagar), JEA 92, 75 – 126. 2006b The Survey of Sais (Sa el-Hagar) 1997-2002, Londyn. Wilson P., Gilbert G. 2012 Prehistoric Sais: Results from the Western Nile Delta Floodplain, w: J. Kabaciński, M. Chłodnicki, Kobusiewicz M. (red.), Prehistory of Northeastern Africa. New Ideas and Discoveries, Studies in African Archaeology 11, Poznań: 25 – 39. 398

Wilson P., Spencer J., Jeffreys D., Nicholson P., Kemp B. 2002 Fieldwork, 2001-02: Sais, Delta Survey, Memphis, Tell el-Amarna, JEA 88: 1 – 21. Wright K., Najjar M., Last J., Maloney N., Flender M., Gower J., Jackson N. Kennedy A., Shafiq R. 1998 The wadi Faynan fourth and third millennia project, 1997: report on the first season of test excavations at Wadi Faynan 100, Levant 30, 33 – 60. Wunderlich J., von der Way T., Schmidt K. 1989 Neue Fundstellen der Buto-Maadi-Kultur bei Esbet el-Qerdahi, MDAIK 45: 309 – 18. Yamafuji M. 2019 Domestic Dwellings during Early Bronze Age, Southern Levant, w: S. Nakamura, T. Adachi, Abe M. (red.), Decades in Deserts: Essays on Near Eastern Archaeology in honour of Sumio Fujii: 119 – 152, Rokuichi Syobou. Yannai E. 2006 (red.),`En Esur (‘Ein Asawir) I. Excavations at a Protohistoric Site in the Coastal Plain of Israel, IAA Reports 31, Jerozolima. Yannai E. and Marder O. 2000 Lod, HA112: 63 – 65. Yegorov D., Milevski I. 2017 Tel ‘Erani (Preliminary Report), Hadashot Arkheoligyot 129, http://www.hadashot- esi.org.il/Report_Detail_Eng.aspx?id=25179&mag_id=125 (dostęp dnia 21.01.2020). Yeivin, S. 1960 Early Contacts between Canaan and Egypt, IEJ 10: 193 – 203. 1961 First Preliminary Report on the Excavations at Tel Gat (Tell Sheykh ‘Ahmed el- ‘Areyny): Seasons 1956–1958, Jerozolima. 1975 El-‘Areini, Tell esh-Sheikh Ahmed (Tel ‘Erani),w: M. Avi-Yonah (red.), EAEHL,Vol. 1. Jerozolima: 89 – 97. Yekutieli Y. 2002 Settlement and subsistence Patterns in North Sinai during the Fifth to Third Millennia BCE, w: E.M.C. van den Brink i Levy T.E. (red.), Egypt and the Levant. Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium BCE, Londyn: 422 – 436. 2006 The ceramics of Tel ‘Erani, layer C, Glasnik 22: 225 – 42. 2016 Analysis of Previous Excavations at Area D, w: K.M. Ciałowicz, Y. Yekutieli, Czarnowicz M. (red.), Tel Erani I, Preliminary Report of the 2013 – 2015 Excavations, Kraków: 15 – 26. 399

Yekutieli Y., Gophna R. 1994 Excavations at an Early Bronze Age Site near Nizzanim, Tel Aviv 21: 162 – 185. Zuckerman S. 2003a Tel Qashish and the Jezreel valley in the Early Bronze Age, w: A. Ben-Tor, R. Bonfil, Zuckerman S. (red.), Tel Qashish in the Jezreel Valley, Final Report of the Archaeological Excavations (1978 – 1987), Jerozolima: 7 – 9. 2003b The Early Bronze Age I Architecture, w: A. Ben-Tor, R. Bonfil, Zuckerman S. (red.), Tel Qashish in the Jezreel Valley, Final Report of the Archaeological Excavations (1978 – 1987), Jerozolima: 31 – 34. Źródła internetowe: Strona projektu „Understanding Evolution” University of California Museum of Paleontology- http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/history_09 (dostęp dnia: 07.08.2020) Internetowa wersja "Encykopedia Brittanica", hasło: urbanization- https://www.britannica.com/topic/urbanization (dostęp dnia: 07.08.2020) Strona Museum of the Pontifical Biblical Institute- https://pbimuseum.wordpress.com/teleilat-el-ghassul-star (dostęp dnia 07.08.2020) Strona Cyfrowego Przewodnika po Południowej Jordanii- http://southernjordanguide.com/en/nature-landscape (dostęp dnia 07.08.2020) 400

11. Mapy i figury 11.1. mapy Mapa 1. Mapa stanowisk wymienianych w pracy z okresu późnego neolitu oraz Chalkolitu 401

Mapa 2. Mapa stanowisk uwzględnianych w pracy z okresu Predynastycznego oraz WB I 402

Mapa 3. Mapa przedstawiająca występowanie wybranych elementów urbanizacji widocznych w architekturze (patrz Tab 9.2). Kolor zielony: duża gęstości układu zabudowy mieszkalnej, kolor zółty: duże obiekty magazynowe i przestrzenie gospodarcze, kolor czerwony: architektura o charakterze publicznym/kultowym lub wymagającym mobilizacji dużej ilości osób. 403

11.2. Figury do rozdziału nr 4 Fig. 4.1 Fayum, plan silosów z obszaru K (za: W. Wendrich i S. Holdaway 2017: 4) Fig. 4.2 Fayum, silos wyłożony plecionką (za: W. Wendrich i S. Holdaway 2017: 5) 404

Fig. 4.3 Merimde, rekonstrukcja owalnej chaty z okresu późnego neolitu (źródło fotografii: http://english.ahram.org.eg/NewsContent/9/40/127292/Heritage/Ancient-Egypt/Merimde- Beni-Salama-site-in-Delta-is-larger-than-w.aspx) Fig. 4.4 Nabta Playa, plan zrekonstruowanej struktury kultowej (za: Applegate i Zedeno 2001: 466) 405

Fig. 4.5 Nabta Playa, rekonstrukcja chaty z okresu wczesnego neolitu (za: Schild et al. 1996: 113) Fig. 4.6 Nabta Playa, rekonstrukcja chaty z okresu wczesnego neolitu (za: Schild et al. 1996: 112) 406

11.3 Figury do rozdziału nr. 5 Fig. 5.1 Teleilat Ghassul. Zabudowa osadnicza na Tellu nr 1, poziom IV. Kołami zaznaczono prawdopodobną lokalizację silosów, (za: Banning 2010: 66). 407

Fig. 5.2 Teleilat Ghassul. Zabudowa osadnicza na Tellu nr 3. Poziom IVA. Kołami zaznaczono prawdopodobną lokalizację silosów, (za: Banning 2010: 67). 408

Fig.5.4 Architektura osadnicza z Tell Abu Hamid, faza II (za: Banning 2010: 63). Fig. 5.3 Architektura osadnicza z Tell Abu Hamid, faza III, (za: Banning 2010: 71). 409

Fig. 5.5 Architektura osadnicza z Pelli, strefa XIV (za: Bourke 2007: 27). 410

Fig. 5.6 Architektura osadnicza z Pelli, strefa XXXII, obszar magazynowy z kamienna platformą (za: Bourke 2007: 27). Fig. 5.7 Architektura osadnicza z Tel Tsaf: a) młodsze i b) starsze fazy architektoniczne (za: Banning 2010: 63). 411

Fig. 5.8 architektura osadnicza z Tel Te’o, warstwa VI (za: Banning 2010: 72). Fig. 5.9 Abu Matar- wejście do jednej z podziemnych konstrukcji. (Zdjęcie: Burner Ilan 1956, za Wikimedia Commons). 412

Fig. 5.10 Bir es- Safadi, plan stanowiska. Kolorem ciemniejszym zaznaczono struktury naziemne, liniami bez wypełnienia zaznaczono struktury podziemne (za: Rowan i Ilan 2013: 100). Fig. 5.11 Shiqmim, plan ogólny stanowiska (za: Levy 1989: Fig 6.2) 413

Fig. 5.12 Shiqmim, plan strefy z konstrukcjami podziemnymi (za: Banning 2010: 69). 414

Fig. 5.13 Shiqmim, rekonstrukcja przestawiająca równoczasowe wykorzystanie struktury naziemnej i podziemnej (za: Levy 2007: 58). Fig. 5.14 Abu Hof, plan architektury osadniczej z warstwy II (za: Burton i Levy 2012: 143). 415

Fig. 5.15 Abu Hof, plan architektury osadniczej z warstwy IIIA (za: Burton i Levy 2012: 144). Fig. 5.16 Abu Hof, plan architektury osadniczej z warstwy IIIB (za: Burton i Levy 2012: 145). 416

Fig. 5.17 Modi’in, architektura osadnicza faz 1-7 (za: van den Brink 2013: 50). 417

Fig. 5.18 „Łańcuchy” domów w regionie wzgórz Golan, stanowisko 12, Rasm Harbush (za: Banning 2010: 70). Fig. 5.19 Rasm Harbush, rekonstrukcja domów 12 i 13 z „łańcucha” nr 2 (za: Kafafi 2010: 143). 418

Fig. 5.21 Siddon-Dakerman, plan stanowiska przedstawiający architekturę osadniczą oraz fragment muru (za: Artin 2014: 216). Fig. 5.20 Byblos, przykład prostokątnej architektury osadniczej (za: Artin 2014: 215). 419

Fig. 5.22 Stanowisko X 12, przykład jednej z licznych instalacji wodnych w okolicach Tall Hujayrat al-Ghuzlan (za: Siegel 2007: 279). Fig. 5.23 Tall Hujayrat al-Ghuzlan, plan stanowiska przedstawiający architekturę osadniczą oraz fragment muru otaczającego osadę z propozycją jego dalszego przebiegu (za: Notroff et al. 2014: 251). 420

Fig. 5.24 Giv’at Ha-oranim, podziemne struktury mieszkalne wykute w skale (za: Banning 2010: 71). Fig. 5.25 En Gedi, plan kompleksu (za: Ussishkin 1980: 5). 421

Fig. 5.26 En Gedi, rekonstrukcja kompleksu (za: Ussishkin 1980: 6). 422

Fig. 5.28 Teleilat Ghassul, rekonstrukcja malowidła ściennego z przedstawieniem gwiazdy. Na malowidle znajdują się także inne elementy, wśród nich część po prawej stronie- interpretowana jako przedstawienia architektury) (Museum of the Potifical Biblical Institute, https://pbimuseum.wordpress.com/teleilat-el-ghassul-star ) Fig. 5.27 Teleilat Ghassul, plan obszaru E przedstawiający kompleks świątynny otoczony murami temenosu (za: Gošić 2016: 893). 423

Fig. 5.30 Teleilat Ghassul, fragment rekonstrukcji autorstwa Bernadette Drabsh i Stephena Bourke, sporządzonej na podstawie skanów wysokiej rozdzielczości (za: Drabsch i Bourke 2014: 1088) Fig. 5.29 Teleilat Ghassul, kolorowa rekonstrukcja malowidła przedstawiającego procesję oraz plan układu architektonicznego, autorstwa Antonnego McNicolla (za: Drabsch i Bourke 2014: 1086) 424

Fig. 5.31 Gilat, plan układu architektury (za: Alon 1990: 2) 425

11.4 Figury do rozdziału nr 6 Fig. 6.1 Plan dystrybucji stanowisk archeologicznych w północnej części Synaju (skala w kilometrach). Kolorem czarnym oznaczono stanowiska z 4 tys. p.n.e. (za: Oren 1973: 201; Fig. 2) Fig. 6.2 Tell Ibrahim Awad. Zdjęcie przedstawiające pozostałości budynku z fazy 6 (za: van den Brink 1992: 63; Pl. 14) 426

Fig. 6.3 Tell Ibrahim Awad. Palenisko otoczone wieńcem z pionowo ułożonych cegieł mułowych (za: van den Brink 1992: 64; Pl. 15) Fig. 6.4 Mendes. Wschodni profil obszaru B: Unit I –warstwy datowane na Okres Starego Państwa, Unit II- warstwy datowane na okres dyn. 0, Unit III; warstwy datowane na okres Nagada III (za: Brewer i Wenke 1992:195; Fig. 3) 427

Fig. 6.5 Tell Masha’la. Przekroje dołków odkrytych w warstwach kultury dolnoegipskiej (za: Rampersad 2006: 793; Fig. 2) Fig. 6.6 Tell el-Iswid. Przekroje dołków odkrytych w warstwach kultury dolnoegipskiej (za: van den Brink et al. 1989: 62; Fig. 4). 428

Fig. 6.7 Tell el-Iswid. Plany struktur odkrytych podczas badań Uniwersytetu w Amsterdamie (za: van den Brink et al. 1989: 62; Fig. 4) 429

Fig. 6.8 Tell el-Iswid. Lepione ręcznie i wypalone fragmenty gliny odkryte w warstwach kultury dolnoegipskiej (za: van den Brink et al. 1989: 63; Fig. 5) Fig. 6.9 Tell el-Iswid. Model wysokościowy stanowiska (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 5; Fig. 2) 430

Fig. 6.10 Tell el-Iswid. Plan konstrukcji kultury dolnoegipskiej z obszaru 1b. Kolor czarny: fragmenty ceramiki, kolor szary: cegły mułowe, szrafowanie: cegły wypalone. (za: Midant- Reynes i Buchez 2014: 37; Fig. 1) 431

Fig. 6.11 Tell el- Iswid. Obszar 1a, plan instalacji z okresu Nagada III A-B (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 40; Fig. 4) Fig. 6.12 Tell el- Iswid. Obszar 1a, plan konstrukcji z okresu Nagada III A-B (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 41; Fig. 5) 432

Fig. 6.13 Tell el-Iswid. Obszar 1b, plan zabudowy z okresu Nagada IIIA-B (za: Midant- Reynes i Buchez 2014: 42; Fig. 6) Fig. 6.14 Tell el-Iswid. Obszar 1b, plan zabudowy z okresu Nagada IIIA-B. Kolory oznaczają różne fazy architektoniczne; żółty i pomarańczowy : faza 2, szary faza 1 (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 43; Fig. 7) 433

Fig. 6.15 Tell el-Iswid. Obszar 1a, plan zabudowy z okresu Nagada IIIC-D, pierwsza faza architektoniczna (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 44; Fig. 8) Fig. 6.16 Tell el-Iswid. Obszar 1a, plan zabudowy z okresu Nagada III C-D, druga faza architektoniczna (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 45; Fig. 9) 434

Fig. 6.17 Tell el-Iswid. Obszar 1a, plan zabudowy z okresu Nagada III C-D, trzecia faza architektoniczna (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 46; Fig. 10) Fig. 6.18 Tell el-Iswid. Obszar 1a, plan zabudowy z okresu Nagada III C-D, czwarta faza architektoniczna (za: Midant-Reynes i Buchez 2014: 47; Fig. 11) 435

Fig. 6.19 Tell el-Samara. Pozostałości po prostym pół-ziemniankowym schronieniu z fazy1 (lewa dolna cześć fotografii) oraz pozostałości rowków z okresu kultury dolnoegipskiej (górna część fotografii) (za: Guyot 2016: 10; Fig. 12) 436

Fig. 6.20 Tell el-Samara. Plan fazy 1 i 2 w Obszarze 1 (za: Guyot 2016: 8; Fig. 9) 437

Fig. 6.21 Tell el-Samara. Ortofotografia przedstawiająca fazę 2 w Obszarze 1. Brak skali, por. Fig.20 (za: Guyot 2016: 9; Fig. 10) 438

Fig. 6.22 Tell el-Murra. Pozostałości zabudowy z okresu kultury dolnoegipskiej w wykopie sondażowym S3B (za: Ciałowicz et al. (red.) 2018: Plate IX.3) Fig. 6.23 Tell el-Murra. Pozostałości zabudowy z okresu kultury dolnoegipskiej w wykopie sondażowym S4 (rys. G. Bąk-Pryc). 439

Fig. 6.24 Tell el-Farcha. Plan stanowiska. Kolor ciemnoszary: obszar w całości przebadany wykopaliskowo, jasnoszary: obszar w trakcie badań wykopaliskowych (Ciałowicz 2019b: 82; Fig. 1) Fig. 6.25 Tell el-Farcha. Rekonstrukcja krajobrazu wokół stanowiska w 4 tys. p.n.e. Kolor szary: osada, turkusowy: cmentarzysko, niebieski: odnoga Nilu, biały: starorzecza, jasnozielony: mokradła, ciemnozielony: obszar zalewowy (za: Czarnowicz 2018: Plate X.2) 440

Fig. 6.26 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Pozostałości zabudowy kultury dolnoegipskiej z północnej części obszaru wykopaliskowego. Plan przedstawia obszar o wymiarach 10 x 15m. Kierunek północny u góry (za: Chłodnicki 2012b: 20; Fig. 3) Fig. 6.27 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Pozostałości zabudowy kultury dolnoegipskiej z północnej części obszaru wykopaliskowego (za: Chłodnicki 2012b: 20; Fig. 2 441

Fig. 6.28 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Profil południowy odcinka C49 Z widocznym przekrojem przez warstwy kultury dolnoegipskiej (za: Chłodnicki i Ciałowicz 2000: 70, Fig. 6) Fig. 6.29 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Plan owalnej struktury z paleniskiem (za: Mączyńska 2013: 86; Fig. 8) 442

Fig. 6.30 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Pozostałości zabudowy kultury dolnoegipskiej (za: Chłodnicki i Geming 2012: 92; Fig. 3). Fig. 6.31 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Jamy wypełnione mułem syltowym (za: Chłodnicki i Geming 2012: 93; Fig. 6). 443

Fig. 6.32 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Plan zabudowy z pierwszej fazy kultury dolnoegipskiej z trzema widocznymi strefami: osadniczą: Ar 54, 55, gospodarczą: Ar 65, 75, obszarem Rezydencji Dolnoegipskiej: Ar: 72, 62, 73, 63, 74, 64. (za: Chłodnicki i Geming 2012: 93; Fig. 7) 444

Fig. 6.33 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Zabudowa z pierwszej fazy kultury dolnoegipskiej- u góry: trzy sąsiadujące z sobą domostwa, na dole: zbliżenie na pojedyncze domostwo (za: Chłodnicki i Geming 2012: 101; Fig. 20, 21) 445

Fig. 6.34 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Ortofotografia z widoczną zabudową z pierwszej fazy kultury dolnoegipskiej. Ar 52B, 52D- pozostałości budynku który znajdował się naprzeciw Rezydencji Dolnoegipskiej (wyk. M. Czarnowicz i autor) Fig. 6.35 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Plan Rezydencji Dolnoegipskiej z drugiej fazy zabudowy kultury dolnoegipskiej (za: Chłodnicki 2019d: 100; Fig. 33) 446

Fig. 6.36 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Browar z drugiej fazy kultury dolnoegipskiej (za: Chłodnicki i Geming 2012: 102; Fig. 22) Fig. 6.37 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Instalacje odkryte w pobliżu browaru z drugiej fazy kultury dolnoegipskiej (za: Chłodnicki i Geming 2012: 103; Fig. 25) 447

Fig. 6.38 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Najstarsze pozostałości konstrukcji kultury dolnoegipskiej z widocznymi częściami spągowymi instalacji browarnych (za: Ciałowicz 2012a: 149; Fig. 1) Fig. 6.39 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Pozostałości ogrodzenia z okresu kultury dolnoegipskiej (za: Ciałowicz 2012a: 150; Fig. 2) 448

Fig. 6.40 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Pozostałości zabudowy kultury dolnoegipskiej: 1- obiekt W96-98, 2- instalacja browarna (za: Mączyńska 2013: 85; Fig. 7) Fig. 6.41 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Pozostałości zabudowy kultury dolnoegipskiej z widocznym browarem W192, podziałami przestrzeni oraz instalacjami towarzyszącymi. Widok od strony północno-zachodniej. (za: Ciałowicz 2012a: 159; Fig. 20) 449

Fig. 6.42 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Zabudowa z okresu Nagada IIIA odkryta w północnej części komu. Widok od strony wschodniej (za: Chłodnicki 2012b: 22; Fig. 5) Fig. 6.43 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Zabudowa z okresu Nagada IIIA z widocznym murem 210/141 (za: Karmowski 2013: 109; Plan 2) 450

Fig. 6.44 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Trójwymiarowa rekonstrukcja układu zabudowy przedstawiająca relację przestrzenną pomiędzy osadą i mastabą nr 10 (kolor szary) (wyk. autor) Fig. 6.45 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Mur nr 336/308 (za: Karmowski 2013: 79; Fig. V.3) 451

Fig. 6.47 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Zabudowa z okresu Nagada IIIB (za: Chłodnicki 2012b: 23; Fig. 7) Fig. 6.46 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Zabudowa z okresu Nagada IIIA/B (za: Karmowski 2013: 108; Plan 1) 452

Fig. 6.48 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Pozostałości budynku znajdującego się na wschód od muru 336/308 w okresie Nagada IIIA (za: Karmowski 2013: 120; Plan 13) Fig. 6.49 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Budynek oraz droga znajdujące się na wschód od muru 308 w okresie Nagada IIIB (za: Karmowski 2013: 116; Plan 9) 453

Fig. 6.50 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Budynek oraz droga znajdujące się na wschód od muru 308 w okresie Nagada IIIB. Widok od N (za: Chłodnicki 2012b: 24; Fig. 9) Fig. 6.51 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Obiekt ES.119 (za Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 189; Fig. 19) 454

A C B Fig. 6.52 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Południowy mur mastaby nr 10 (A), mur oddzielający mastabę od obszaru osady w okresie Nagada IIIB (B), mur z okresu IID2/IIIA1 (C) (za: Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 191; Fig. 24) Fig. 6.53 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Północny mur budynku nr 128 z widoczną grubą warstwą tynku (Ciałowicz 2019a: 123; Fig. 67) 455

Fig. 6.54 Tell el-Farcha, Kom Wschodni. Budynek nr. 128 z widocznymi grobami wkopanymi w jego strukturę w okresie Wczesnodynastycznym (za: Ciałowicz 2019a: 123; Fig. 66) 456

Fig. 6.56 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Zabudowa z okresu Nagada IIIB w północnej części komu (młodsza faza architektoniczna) (wyk. M. Czarnowicz i autor) Fig. 6.55 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Zabudowa z okresu Nagada IIIB w północnej części komu (starsza faza architektoniczna)(wyk. M. Czarnowicz i autor) 457

Fig. 6.57 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Zabudowa z okresu Nagada IID2/IIIA1 (3 faza stanowiska) w wykopie głównym (za: Chłodnicki 2012c: 106; Fig. 3) Fig. 6.58 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Zabudowa z okresu Nagada IID2/IIIA1 (3 faza stanowiska) w wykopie głównym (za: Chłodnicki 2012c: 107; Fig. 4) 458

Fig. 6.60 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Budynek magazynowy (młodsza faza architektoniczna) oraz sąsiadujący z nim fragment osady (za: Chłodnicki i Ciałowicz 2015: 179; Fig. 8) Fig. 6.59 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Budynek magazynowy (starsza faza architektoniczna)(za: Chłodnicki 2019c: 98; Fig. 27) 459

Fig. 6.62 Buto. Zabudowa z okresu kultury dolnoegipskiej na odcinku E18 (starsza faza architektoniczna) (za: Hartung et al. 2016: 76; Abb. 2) Fig. 6.61 Tell el-Farcha, Kom Centralny. Zabudowa z okresu Nagada IIIA1/B (4 faza stanowiska) w wykopie głównym (za: Chłodnicki 2012c: 107; Fig. 5). 460

Fig. 6.64 Buto. Zabudowa z okresu kultury dolnoegipskiej na odcinku E18 (młodsza faza architektoniczna) (za: Hartung et al. 2016: 78; Abb. 4) Fig. 6.63 Buto. Zabudowa z okresu kultury dolnoegipskiej na odcinku E18 (młodsza faza architektoniczna) (za: Hartung et al. 2016: 77; Abb. 3) 461

Fig. 6.66 Buto. Zabudowa z okresu Nagada IIIA2 na odcinku E14. Obszar na północ od muru działowego (za: Hartung et al. 2016: 80; Abb. 6) Fig. 6.65 Buto. Zabudowa z okresu Nagada IIIA2 na odcinkach E14 i T IX (starsza faza architektoniczna) (za: Hartung et al. 2016: 79; Abb. 5) 462

Fig. 6.67 Buto. Zabudowa z okresu Nagada IIIA2 na odcinkach E14 i T IX (młodsza faza architektoniczna) (za: Hartung et al. 2016: 80; Abb. 7) 463

Fig. 6.68 Buto. Zabudowa z okresu Nagada IIIB na odcinkach E14, E13 T IX, T X, U I (za: Hartung et al. 2016: 81; Abb. 8) 464

Fig. 6.69 Buto. System równoległych murków na jednym z dziedzińców budynku z okresu Nagada IIIB (za: Hartung et al. 2016: 82; Abb. 10) Fig. 6.70 Buto. System równoległych murków na jednym z dziedzińców budynku z okresu Nagada IIIB. Fragment instalacji z widocznymi pozostałościami maty (za: Hartung et al. 2016: 82; Abb. 11) 465

Fig. 6.71 Buto. Instalacja z cegłami browarnymi z okresu Nagada IIIB (Hartung et al. 2016: 83; Abb. 12) Fig. 6.72 Buto. Piec z cegłami browarnymi z okresu Nagada IIIB (Hartung et al. 2016: 83; Abb. 14) 466

Fig. 6.73 Buto. Zabudowa z okresu Nagada IIIC1 (za: Hartung et al. 2016: Abb 84, strona nienumerowana) 467

Fig.6.74 Sais. Obiekty odkryte w warstwach datowanych na okres neolitu (za: Wilson i Gilbert 2012: 32; Fig. 4) Fig.6.75 Sais. Obiekty odkryte w warstwach datowanych na okres kultury dolnoegipskiej (za: Wilson i Gilbert 2012: 27; Fig. 2) 468

Fig. 6.76 Maadi. Zakres prowadzonych prac wykopaliskowych wraz z przykładami odkrytych struktur architektonicznych (za: Hartung 2013: 179; Fig. 3) 469

Fig. 6.77 Maadi. Przykład owalnej struktury osadniczej (za: Rizkana i Seeher 1989: 41; Fig. 8) Fig. 6.78 Maadi. Przykład prostokątnej struktury osadniczej (za: Rizkana i Seeher 1989: 45; Fig. 12) 470

Fig. 6.79 Maadi. Przykład głębokiej struktury podziemnej (za: Rizkana i Seeher 1989: 50; Fig. 15) Fig. 6.80 Maadi. Przykład głębokiej struktury podziemnej (za: Rizkana i Seeher 1989: 54; Fig. 18) 471

Fig. 6.81 Maadi. Przykład głębokiej struktury podziemnej z ścianami wzmocnionymi kamieniami i cegłami suszonymi (za: Rizkana i Seeher 1989: Plate XV: 1) Fig. 6.82 Maadi. Przykład głębokiej struktury podziemnej z ścianami wzmocnionymi kamieniami i cegłami suszonymi (za: Rizkana i Seeher 1989: Plate XV: 2) 472

Fig. 6.84 Maadi. Prostokątna konstrukcja z zaokrąglonymi narożnikami (za: Hartung 2007: 127; Abb. 173) Fig. 6.83 Maadi. Prostokątna konstrukcja z zaokrąglonymi narożnikami (za: Hartung 2013: 179; Fig. 3) 473

Fig. 6.86 Maadi. Wejście i długi korytarz struktury z owalnym pomieszczeniem wkopanym w skałę macierzystą (za: Hartung 2007: 128; Abb. 175) Fig. 6.85 Maadi. Struktura z owalnym pomieszczeniem wkopanym w skałę macierzystą i długim korytarzem (za: Hartung 2007: 128; Abb. 175) 474

Fig. 6.88 Tell Ibrahim Awad. Mur temenosu z fazy 6d (zaszrafowanie), paleniska z fazy 6c (kolor biały) oraz zarys kaplicy z fazy 6b (za: Eigner 2000: 33; Fig. 9c) Fig. 6.87 Maadi. Przykład struktur rowkowych, dołków posłupowych, jam i palenisk (za: Rizkana i Seeher 1989: 48; Fig. 14) 475

Fig. 6.89 Tell Ibrahim Awad. Kaplica z fazy 6b- kolor czarny, faza 6a- kolor biały (za: Eigner 2000: 34; Fig. 10) Fig. 6.90 Tell Ibrahim Awad. Kaplica z fazy 6a (za: Eigner 2000: 33; Fig. 9a) 476

Fig. 6.92 Tell Ibrahim Awad. Kaplica z fazy 5c (za: Eigner 2000: 32; Fig. 8b) Fig. 6.91 Tell Ibrahim Awad. Kaplica z fazy 5d (za: Eigner 2000: 32; Fig. 8c) 477

Fig. 6.93 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Wschodni Mur Rezydencji Nagadyjskiej (starsza faza architektoniczna)(za: Ciałowicz 2012b: 163; Fig. 1) Fig. 6.94 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Południowo-zachodnia część Rezydencji Nagadyjskiej (starsza faza architektoniczna)( za: Ciałowicz 2012b: 164; Fig. 2) 478

Fig. 6.95 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Odkryta część rezydencji Nagadyjskiej (młodsza faza architektoniczna) (za: Ciałowicz 2012b: 166; Fig. 5) Fig. 6.96 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Jamy odkryte na murze Rezydencji Nagadayjskiej (młodsza faza architektoniczna) (za: Ciałowicz 2012b: 167; Fig. 6) 479

Fig. 6.97 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Pomieszczenie z piecami w młodszej fazie Rezydencji Nagadyjskiej oraz dołki posłupowe w zachodniej części kompleksu (za: Ciałowicz 2012b: 168; Fig. 8) Fig. 6.98 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Zachodnia część Centrum Administracyjno- Kultowego (pierwsza faza architektoniczna), widok z południowego-zachodu (za: Ciałowicz 2012b: 173; Fig. 16) 480

Fig. 6.99 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Ślady po słupach przy ścianie wewnątrz pomieszczenia W240 (za: Ciałowicz 2012b: 174; Fig. 18) Fig. 6.100 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Zachodnia część Centrum Administracyjno- Kultowego (druga faza architektoniczna), widok z południowego-zachodu (za: Ciałowicz 2012b: 174; Fig. 21) 481

Fig. 6.101 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Pomieszczenie W211 (kaplica zachodnia) z Centrum Administracyjno-Kultowego (druga faza architektoniczna)(za: Ciałowicz 2012b: 175; Fig. 22) Fig. 6.102 Tell el-Farcha, Kom Zachodni. Centrum Administracyjno-Kultowego (trzecia faza architektoniczna), A: kaplica wschodnia, B: kaplica zachodnia(za: Ciałowicz 2012b: 178; Fig. 26 482

11.5 Figury do rozdziału nr 7 Fig 7.1 Fotografia lotnicza z balonu, Megiddo - obszar na wschodnim zboczu, wykopaliska z lat 1931/32, (patrząc na wschód) (za: Guy 1938, Pl 2) 483

Fig 7.2 Megiddo, Fazy V i IV , rekonstrukcja faz architektonicznych na podstawie zdjęcia lotniczego. Różne style cieniowania oznaczają kolejne fazy przebudowy (za: Braun 1989: 27) 484

Fig. 7.3 Beth Shean, plan budynku z młodszej fazy architektonicznej (M2), (za: Mazar i Rotem 2009: 134) 485

Fig 7.4 Yiftah’el, układ zabudowy z obszaru A, Stratum II (za: Braun 1997, Plan 3) Fig. 7.5 Yiftah’el, Budynek IIA/I (za: Braun 1997: 30) 486

Fig. 7.6 ‘Ein Assawir, zdjęcie lotnicze wykonane podczas badań ratowniczych z 2019 r., źródło: https://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2019/10/excavations-in-israel-uncover-vast-5000.html (dostęp dnia: 24.01.2020) Fot. Assaf Peretz, Departament Starożytności Izraela 487

Fig. 7.7 ‘Ein Assawir, plan stratum III, Obszar B (za: Yannai 2006: 35) Fig. 7.8 Beth Yerah, plan domostwa EY 475 z późnej fazy “Okresu B” (za: S. Paz 2012: 411) 488

Fig. 7.9 Qiryat Ata, obszar O, Stratum III i II (za: Golani 2013a: 30) 489

Fig 7.10 Qiryat Ata, obszar N, Stratum II, budynek nr 1 (za: Golalni 2014a: 14) 490

Fig. 7.11 Tell Qashish, obszar B, Stratum XV, (za: Ben-Tor A., Bonfil R. 2003: 12) Fig 7.12 Tel Qashish, obszar B, plan przedstawiający relacje warstw z Stratum XV do XII (za: Ben-Tor A., Bonfil R. 2003: 30) 491

Fig. 7.13 ‘En Shadud, obszar A, pozostałości architektury z Stratum I A, B oraz Stratum II (za: Braun i Gibson 1984: 31) Fig. 7.14 ‘En Shadud, obszar A, Stratum IA, B oraz Stratum II (za: za: Braun i Gibson 1984: 32) 492

Fig. 7.15 Tell Um Hammad, architektura fazy 2, WB IA (za: Bets 1992: 168) Fig. 7.16 Tell Um Hammad, architektura z fazy 3; WB IB (za: Helms 1986: 30) 493

Fig. 7.17 Al-Bastain, zakrzywiony mur z obszaru Q29-30 (za: Gibbs et al. 2009: 3) 494

Fig. 7.18 Al-Basatin, plan architektury z okresu WB I (za: Gibbs et al. 2010: 465) 495

Fig. 7.19 Al-Basatin, podłoga pomieszczenia wyłożonego fragmentami naczyń oraz instalacja interpretowana jako palenisko (za: Gibbs et al. 2010: 466) Fig. 7.20 Tell esh-Shuna, obszar A, plan warstw z okresu WB I (za: Philip i. Baird 1993: 18) 496

Fig. 7.22 Jabal al-Mutawwaq, plan wioski z okresu WB I (za: Polcaro et al. 2014: 3) Fig. 7.21 Tell esh-Shuna, obszar A, mur budynku nr 3 (Baird i Philip 1994: 188) 497

Fig. 7.23 Jabal al-Mutawwaq, plan obszarów wykopaliskowych w sezonach 2012 i 2013 przedstawiający bliską relację pomiędzy osadą i cmentarzyskiem. (za: za: Polcaro et al. 2014: 4) 498

Fig. 7.24 B: Pella,: plan muru otaczającego osadę (za: Bourke 1997: 100) Fig. 7.24 A: Pella,: widok na mur otaczający osadę (za: Bourke 1997: 100) 499

Fig. 7.25 Pella, schematyczny plan kamiennych platform z północno-wschodniej części stanowiska (za: Bourke 1997: 102) Fig. 7.26 Jawa, zdjęcie lotnicze osady na wzgórzu (za: Müller-Neuhof 2017: 127) 500

Fig. 7.27 Jawa, zdjęcie przekroju muru otaczającego osadę (za: Müller-Neuhof 2017: 127) Fig. 7.28 Jawa, zdjęcie lotnicze głównej bramy (G 1), (za: Müller-Neuhof 2017: 128) 501

Fig. 7.29 Jawa, zobrazowanie satelitarne systemu teras wodnych i basenów do gromadzenia wody (za:Meister et al. 2017: 36) Fig. 7.30 Tulul al-Ghusayn, zdjęcie lotnicze stanowiska (za: Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 222) 502

Fig. 7.31 Tulul al-Ghusayn, plan stanowiska (za: Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 222) 503

Fig. 7.32 Tulul al-Ghusayn , fotografia oraz plan dwukomórkowego domu, (za: Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 222) Fig. 7.33 Tulul al-Ghusayn , fotografia oraz plan domu jednokomórkowego, (za: Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 225) 504

Fig. 7.34 Khirbat al Ja’Bariya, zdjęcie lotnicze strefy nr 1 (za: Müller-Neuhof 2017: 126) Fig. 7.35 Khirbat al Ja’Bariya, plan stanowiska (za: Müller-Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 226) 505

Fig. 7.36 Khirbat al Ja’Bariya, zdjęcie struktury interpretowanej jako domostwo (za: Müller- Neuhof i Abu-Azizeh 2016: 228) Fig. 7.37 Jerycho (Tell es Sultan), plan osady z okresu WB IA na północnym plateau tellu (za: Nigro 2007: 16) 506

Fig. 7.38 Jerycho (Tell es Sultan), plan osady z okresu WB IB na północnym plateau tellu (za: Nigro 2007: 19) Fig. 7.39 Bab edh-Dhra’ plan rozmieszczenia wykopów w obrębie osady z okresu WB IB (źródło: http://expeditiondeadseaplain.org/?page_id=27, dostęp dnia: 28.01.2020) 507

Fig. 7.40 al-Lahun, fragment konstrukcji z okresu WB I, (za: http://www.lehun- excavations.be/pictgalt.htm dostęp dnia: 29.01.2020) Fig. 7.41 Wadi Feynan, mapa konturowa obszaru WF100 przedstawiająca struktury widoczne na powierzchni oraz lokalizację wykopów sondażowych (za: Wright et al. 1997: 35) 508

Fig. 7.42 Wadi Feynan (obszar na południowy-wschód od WF100), plan struktur datowanych na okres WB I. U góry z lewej- schematyczne przedstawienie struktury mieszkalnej, wyryte na jednym z kamieni uzytych w konstrukcji muru otaczejącego cmentarzysko (za: Barker 2012: 88) Fig. 7.43 Wadi Feynan, plan i zdjęcie struktury WF1628, jednego z elementów systemu hydrotechnicznego (za: Barker 2012: 89) 509

Fig.7.45 Wadi Feynan, plan struktur z WB I z sondażu nr 4 (za: Wright et al. 1997: Fig.7.44 Wadi Feynan, plan struktur badanych w sondażu nr 2 z okresu WB I (za: Wright et al. 1997: 39) 510

Fig. 7.47 Tel Halif, zdjęcie budynku nr. 100025 w obszarze 101 (za: Seger et al. 1990:4) Fig. 7.46 Wadi Fidan 4 (Khirbet Hamra Idfan), zdjęcie stanowiska (za: http://faynanheritage.org/the-chalcolithic-and- bronze-age/wadi-fidan-4/ ,dostęp dnia 29.01.2020) 511

Fig. 7.48 Tel Halif, pomieszczenie nr 91025 w obszarze 101 (za: Seger et al. 1990:6) Fig. 7.49 Tel Halif, mur terasujący oraz jeden z silosów, obszar 301 (za: Seger et al. 1990: 8) 512

Fig. 7.50 Tel Halif, plan struktur osadniczych z obszaru C, u dołu mur terasowy z Fig 49 (za: Levy et al. 1997:12) 513

Fig. 7.51 Horvat Illin Tahtit, widok na stanowisko (za: Braun i Milevski 1993: 9) Fig. 7.52 Tel Erani, plan struktur z WBI z obszarów P i Q, w tym fragment muru otaczajacego osadę (za: Milevski et al. 2016b: Pl 7) 514

Fig. 7.53 Tel Erani, plan budynku z obszaru D3-H (za: Karmowski 2016: 156) Fig 7.54 Tel Erani, plan budynków 7102 oraz 232 (za:Kempinski i Gilead 1991: 169) 515

Fig. 7.55 Tel Erani, system fortyfikacji odkryty przez S. Yeivina. Przekrój oraz plan: (1) mur obronny, (2) nasyp (3) wieża (4) nasyp (za: Shalev 2018: 197) 516

Fig. 7.56 Tel Erani, mur obronny odkryty podczas prac ekspedycji Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwerytetu Ben Guriona w północno-zachodniej cześci stanowiska (za: Shalev 2018: 197) Fig. 7.57 Tel Erani, Mur fortyfikacyjny w części południowej stanowiska (obszar Q) oraz zgrupowanie pochówków z okresu Epoki Żelaza (za: Milevski et al. 2016b: 51) 517

Fig. 7.58 Ptora, plan północnej cześci stanowiska z zabudową z okresu WB I (za: Milevski i Baumgarten 2008: 624) Fig. 7.59 Ptora, budynek nr 4000 (za: Milevski i Baumgarten 2008: 624) 518

Fig. 7.60 Ptora, zdjęcie lotnicze budynku nr 2100 (w centrum) (dzięki uprzejmości I. Milevskiego) Fig. 7.61 Amacja, plany obszarów B1 oraz B2 (za: Milevski et al. 2016a: 64) 519

Fig 7.62 Amacja, zdjęcie lotnicze silosów z obszaru B2 (za: Milevski et al. 2016a: 64) Fig. 7.63 Amacja, dwa silosy z obszaru B2 (za: Milevski et al. 2016a: 65) 520

Fig. 7.64 Lod, fragment zabudowy z okresu WB I (za Golani 2013b; Fig. 4) Fig. 7.65 Lod, budynek nr z Stratum IV (WB I) (za Golani 2013b; Fig. 10) 521

Fig. 7.66 Lod, Stratum IV (WB I), okrągła platforma z cegły mułowej (za Golani 2013b; Fig. 9) Fig. 7.67 Lod, plan Stratum V-VII (WB I) (za Golani 2013b; Fig. 2) 522

Fig. 7.68 Lod, plan Stratum IV z WB I (za Golani 2013b; Fig. 8) Fig. 7.69 Eshta’ol , obszary D i H, zabudowa z okresu WB I (za: Golani i Strochan 2014: 24) 523

Fig. 7.70 Eshta’ol, budynek z fazy 1 (za: Golani i Strochan 2014: 28) Fig. 7.71 Hartuv, obszar A (za:Mazar i Miroschedji 1996: 4) 524

Fig. 7.72 Hartuv, plan obszaru A, Stratum II (za:Mazar i Miroschedji 1996) 525

Fig. 7.73 Palmahim, zdjęcie lotnicze stanowiska (za Braun:2000: 18) Fig. 7.74 Nizzanim, plan struktur odkrytych w 1991 r. (za: Yekutieli i Gophna: 1994: 165) 526

Fig.7.75 Ashkelon, plan obszarów wykopaliskowych w granicach wspóczesnego miasta (za: Rosenberg i Golani 2012: 31) 527

Fig. 7.76 Aszkelon, Obszar G, plan budynku G1/1(za Braun i Gophna 2004:192) Fig. 7.77 Aszkelon, Obszar G, plan budynku G1/2 (za Braun i Gophna 2004: 197) 528

Fig. 7.78 Aszkelon, Obszar M, plan budynku z Stratum I (za: Golani 2008b: 23) Fig. 7.79 Aszkelon, Barnea, plan struktur z Stratum III (WB IA/IB) (za: Rosenberg i Golani 2012: 33) 529

Fig. 7.80 Tell es Sakan, widok na stanowisko. Od lewej obszar C, B i A (za: de et al. 2001: 79) Miroschedji Fig. 7.81 Tell es Sakan, plan zabudowy i fortyfikacji z okresu WB I w północno-zachodniej cześci obszaru A (za: de Miroschedji et al. 2001: 83) 530

Fig 7.82 Tel es Sakan, zabudowa i fortyfikacje z okresu WB I w północno-zachodniej cześci obszaru A (za: Miroschedji et al. 2001: 82) Fig. 7.83 Stanowisko H, region Nahal Besor, plan struktur z okresu WB IA, bez skali i orientacji (za: MacDonald 1932: Pl. IX) 531

Fig. 7.84 En Besor (Tell), Budynek A (WB IB) oraz Budynek B (WB II) (za: Gophna 1995: 37) Fig. 7.85 En Besor, artystyczna rekonstrukcja Budynku A (za: Gophna 1995: 68) 532

Fig. 7.86 Abu Qurinat, plan zabudowy z WB I (za: Tallis 2016: 46) Fig. 7.87 Abu Qurinat, zdjęcie zabudowy z WB I (za: Tallis 2016: 45) 533

Fig. 7.88 Megiddo, izometryczna rekonstrukcja „Wielkiej Świątyni” z okresu WB I (za: Adams et al. 2014 :289) Fig. 7.89 Megiddo, plan „Wielkiej Świątyni” z okresu WB I, poziom J-4 (za: Adams et al. 2014 :288) 534

Fig. 7.90 Megiddo, zdjęcie lotnicze pozostałości „Wielkiej Swiątyni” z WB I z końca prac wykopaliskowych w 2008 r. (za: Adams et al. 2014 :288) Fig. 7.91 Megiddo, jedna z okrągłych płyt bazaltowych w „Wielkiej Swiątyni” z WB I (za: Adams et al. 2014 :289) 535

Fig. 7.92 Beth Shean, plan budynku z Stratum M3 (za:Mazar i Rotem 2009: 133) Fig. 7.93 Beth Shean, izometryczna rekonstrukcja budynku z Stratum M3 (za:Mazar i Rotem 2009: 136) 536

Fig. 7.94 Tel Erani, plan budynku 7102 (za: Ciasca 1962: 25) Fig. 7.95 Tel Erani, izometryczna rekonstrukcja budynku 7102 (za: Nigro 2007b: 38) 537

Fig. 7.96 Hartuv, tzw. sanktuarium na planie obszaru A, stratum III. (za: Mazar i Miroschedji 1996: 6) Fig. 7.97 Hartuv, zdjęcie rzędu ortostatów przylegajacych do południowej ściany tzw. sanktuarium (za: Mazar i Miroschedji 1996: 8) 538

Fig. 7.98 Hartuv, plan profilu z rzędem ortostatów przy południowej ścianie tzw. sanktuarium (za: Mazar i Miroschedji 1996: 7) Fig. 7.99 Jabal al Muttawaq, plan tzw. świątyni Węży (za: Fernández-Tresguerres 2005b: 24) 539