Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Aleksandra Deptuch Nr albumu: 1062211 Wpływ struktury molekularnej na właściwości termotropowych chiralnych związków ciekłokrystalicznych badany metodami eksperymentalnymi i obliczeniowymi Praca doktorska na kierunku Fizyka Promotorzy: dr hab. Monika Marzec, prof. UJ, Zakład Inżynierii Nowych Materiałów dr Teresa Jaworska-Gołąb, Zakład Fizyki Ciała Stałego Kraków 2019 Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytet Jagielloński Oświadczenie Ja niżej podpisana Aleksandra Deptuch (nr indeksu: 1062211), doktorantka Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego oświadczam, że przedłożona przeze mnie rozprawa doktorska pt. ”Wpływ struktury molekularnej na właściwości termotropowych chiralnych związków ciekłokrystalicznych badany metodami eksperymentalnymi i obliczeniowymi” jest oryginalna i przedstawia wyniki badań wyko- nanych przeze mnie osobiście, pod kierunkiem dr hab. Moniki Marzec, prof. UJ i dr Teresy Jaworskiej-Gołąb. Pracę napisałam samodzielnie. Oświadczam, że moja rozprawa doktorska została opracowana zgodnie z Ustawą o pra- wie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (Dziennik Ustaw 1994 nr 24 poz. 83 wraz z późniejszymi zmianami). Jestem świadoma, że niezgodność niniejszego oświadczenia z prawdą ujawniona w do- wolnym czasie, niezależnie od skutków prawnych wynikających z ww. ustawy, może spo- wodować unieważnienie stopnia nabytego na podstawie tej rozprawy. Kraków, dnia podpis doktorantki Podziękowania Składam serdeczne podziękowania wszystkim, których życzliwość i wsparcie umożli- wiły mi przygotowanie tej rozprawy, a w szczególności dziękuję: dr Teresie Jaworskiej-Gołąb i dr hab. Monice Marzec, prof. UJ, moim Promotorkom, za wszechstronną pomoc na każdym etapie przygotowania pracy, dr Magdalenie Urbańskiej z WAT w Warszawie za syntezę związków, dr hab. inż. Marzenie Tykarskiej prof. WAT z WAT w Warszawie za udostępnienie próbek i dyskusję, dr. hab. Damianowi Pociesze z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego za umożliwienie wykonania pomiarów XRD w zakresie niskokątowym, lic. Maciejowi Skolarczykowi z IF UJ i dr Kim Jungeun z Laboratorium Aplikacyjne- go Rigaku w Haijimie (Japonia) za przeprowadzenie pomiarów XRD-DSC dla związku 3F4FPhF, dr Natalii Górskiej z Wydziału Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego za wykonanie pomiarów FT-IR, dr Monice Srebro-Hooper, dr. Jamesowi Hooperowi i lic. Magdalenie Dziurce z Wy- działu Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego za wprowadzenie do modelowania moleku- larnego i ciągłe wsparcie w części obliczeniowej, moim kolegom z Zakładu Inżynierii Nowych Materiałów IF UJ: mgr. Sebastianowi Lalikowi za wykonanie pomiarów dielektrycznych dla związku 3F5FPhF oraz dr. Jakubowi Fitasowi i mgr. Patrykowi Fryniowi za pomoc w pomiarach kalorymetrycznych, elektro- optycznych i dielektrycznych, a całemu Zespołowi za wspaniałą, motywującą atmosferę, oraz moim Rodzicom i Bratu za ciągłą wspierającą obecność. Praca została częściowo zrealizowana w ramach projektów finansowanych z dota- cji celowej DSC 2017: ’’Badanie właściwości materiałów z szeregu ciekłokrystalicznego 3FmHPhF metodami komplementarnymi” (decyzja MNiSzW Nr 7150/E-338/M/2017) oraz DSC 2018: ’Badanie wpływu struktury molekularnej na właściwości ciekłokrysta- licznych szeregów 3FmHPhF i 3FmFPhF” (decyzja MNiSzW Nr 7150/E-338/M/2018). Do wykonania większości pomiarów dyfraktometrycznych wykorzystano dyfraktometr Empyrean 2 (PANalytical) z przystawką temperaturową Cryostream 700 Plus (Oxford Cryosystems) zakupiony w ramach programu Rozbudowa i modernizacja infrastruktury dydaktycznej na kierunkach przyrodniczych i ścisłych UJ (POIS 13.01.00-00-062/08). Do wykonania pomiarów kalorymetrycznych wykorzystano kalorymetr DSC 8000 (Per- kinElmer) zakupiono ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ra- mach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka (P0IG.02.01.00-12-023/08). Obliczenia kwantowo-mechaniczne zostały przeprowadzone częściowo na klastrach Zeus i Prometheus w Akademickim Centrum Komputerowym Cyfronet AGH. 5 Wpływ struktury molekularnej na właściwości termotropowych chiralnych związków ciekłokrystalicznych badany metodami eksperymentalnymi i obliczeniowymi Dziesięć chiralnych estrów z ciekłokrystalicznych szeregów 3FmXiPhX2 (m = 2, 4, 5, 6, 7; X1, X2 = H, F) przebadano komplementarnymi metodami eksperymen- talnymi i obliczeniowymi pod kątem wpływu struktury molekularnej na przemiany fazowe i właściwości fizyczne. W oparciu o obliczenia kwantowo-mechaniczne dla izolowanych molekuł (metodą DFT i pół-empiryczną metodą AM1) zdefiniowano poprawkę na nieliniowy kształt molekuł, przetestowano jej cztery warianty oraz wykazano, że jej wprowadzenie umożliwia wyznaczenie wartości nasycenia kąta po- chylenia tego typu molekuł w oparciu o pomiary dyfrakcyjne. Wyniki przeprowa- dzonych obliczeń DFT wykorzystano również do analizy widm w podczerwieni dla związku 3F2HPhF. Zbadano polimorfizm faz smektycznych i krystalicznych, a dla wybranych homologów (3FmHPhF i 3FmFPhF, m = 5 i 7) przeprowadzono ba- dania kinetyki krystalizacji. Wyznaczono temperaturowe zależności spontanicznej polaryzacji, czasu przełączania, lepkości rotacyjnej, grubości warstw smektycznych, kąta pochylenia molekuł oraz średnią odległość między molekułami i długość ko- relacji w warstwach smektycznych. Zidentyfikowano procesy relaksacyjne w fazach smektycznych (proces Goldstone’a, proces miękki, fazon ferroelektryczny, fazon an- tyferroelektryczny, proces domenowy, proces alfa). Na podstawie temperaturowej zależności czasu relaksacji procesu alfa określono wartość parametru kruchości dla homologów 3FmHPhF (m = 5, 6, 7), występujących w zeszklonej fazie SmC^. 6 Influence of molecular structure on properties of thermotropic chiral liquid crystals investigated by experimental and computation methods An influence of the molecular structure on the phase sequence and physical pro- perties of ten chiral liquid crystalline esters of the 3FmXiPhX2 series (m = 2, 4, 5, 6, 7; X1, X2 = H, F) were studied by complementary experimental and com- putational methods. Based on quantum-mechanical computations (by DFT and semi-empirical AM1 method) a correction for the nonlinear shape of the molecules was proposed, its four different definitions were tested and it was shown that the saturated values of the tilt angle of molecules can be successfully estimated ba- sed on X-ray diffraction as long as the shape-related correction is considered. The DFT results were also used to analyze the FT-IR spectra of the 3F2HPhF compo- und. Polymorphism of liquid crystalline and crystalline phases were investigated, moreover the kinetics of the crystallization process were studied for chosen homolo- gues (3FmHPhF and 3FmFPhF, m = 5, 7). The temperature dependencies of the spontaneous polarisation, the switching time, the rotational viscosity, the smectic layer thickness, the tilt angle as well as the average distances between molecules and the correlation length within smectic layers were determined. Relaxation pro- cesses in the smectic phases were identified (as the Goldstone mode, soft mode, ferroelectric phason, antiferroelectric phason, domain mode and alpha mode). For three 3FmHPhF homologues (m = 5, 6, 7), exhibiting the vitrified SmC^ phase, the fragility parameter was determined based on the temperature dependence of relaxation time of the alpha mode. 7 Publikacje 1. A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, M. Marzec, M. Urbańska, M. Tykarska. Cold cry- stallization from chiral smetic phase. Phase Transitions 2019;92:126-134. DOI: 10. 1080/01411594.2018.1556270. 2. S. Lalik, A. Deptuch, P. Fryń, T. Jaworska-Gołąb, D. Węgłowska, M. Marzec. Phy- sical properties of new binary ferroelectric mixture. Journal of Molecular Liquids 2018. DOI: 10.1016/j.molliq.2018.11.010. 3. J. Fitas, M. Marzec, M. Szymkowiak, T. Jaworska-Gołąb, A. Deptuch, M. Tykar- ska, K. Kurp, M. Żurowska, A. Bubnov. Mesomorphic, electro-optic and structu- ral properties of binary liquid crystalline mixtures with ferroelectric and antifer- roelectric liquid crystalline behaviour. Phase Transitions 2018;91:1017-1026. DOI: 10.1080/01411594.2018.1506883. 4. N. Osiecka, E. Juszyńska-Gałązka, Z. Galewski, T. Jaworska-Gołąb, A. Deptuch, M. Massalska-Arodź. Insight into polymorphism of the ethosuximide (ETX). Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. 2018;133:961-967. DOI: 10.1007/s10973-018- 7142-x. 5. R. Duraj, A. Szytuła, T. Jaworska-Gołąb, A. Deptuch, Yu. Tyvanchuk, A. Siva- chenko, V. Val’kov, V. Dyakonov. Pressure effect on magnetic phase transitions in slowly cooled NiMn1-xCrxGe. Journal of Alloys and Compounds 2018;741:449-453. DOI: 10.1016/j.jallcom.2018.01.064. 6. J. Fitas, T. Jaworska-Gołąb, A. Deptuch, M. Tykarska, K. Kurp, M. Żurowska, M. Marzec. Physical properties of new binary antiferroelectric liquid crystal mixtu- res. Phase Transitions 2018;91:199-209. DOI: 10.1080/01411594.2017.1402177. 7. A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, M. Marzec, D. Pociecha, J. Fitas, M. Żurowska, M. Tykarska, J. Hooper. Mesomorphic phase transitions of 3F7HPhF studied by complementary methods. Phase Transitions 2018;91:186-198. DOI: 10.1080/01411594. 2017.1393814. 8. A. Różycka, A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, D. Węgłowska, M. Marzec. Evidence of monotropic hexatic tilted smectic phase in the phase sequence of ferroelectric liqu- id crystal. Phase Transitions 2018;91:159-169. DOI: 10.1080/01411594.2017.1403604. 8 9. A. Szytuła, S. Baran, T. Jaworska-Gołąb, M. Marzec, A. Deptuch, Y. Tyvanchuk, B. Penc, A. Hoser, A. Sivachenko, V. Val’kov, V. Dyakonov, H .Szymczak. Influ- ence of Cr doping on magnetocaloric effect and physical properties of slowly co- oled NiMni-xCrxGe. Journal of Alloys and Compounds. 2017;726:978-988. DOI: 10.1016/j.jallcom.2017.08.044. 10. A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, M. Marzec, J. Fitas, K. Nagao, J. Chruściel, M.D. Ossowska-Chruściel. Physical properties of 8OS5 thioester studied by com- plementary methods. Phase Transitions, 2017;90:765-772. DOI: 10.1080/01411594. 2016.1277221. 11. J. Fitas, A. Dłubacz, P. Fryń, M. Marzec, T. Jaworska-Gołąb, A. Deptuch, K. Kurp, M. Tykarska, M. Żurowska, New ferroelectric and antiferroelectric liquid crystals studied by complementary methods, Liquid Crystals 2017;44:566-576. DOI: 10.1080/ 02678292.2016.1225841. Wystąpienia konferencyjne 1. Chiral smectic phases of 3F4XxPhX2 (Xx, X2 = H, F) studied by X-ray diffraction combined with molecular modeling, prezentacja plakatowa, School and Conference on Analysis of Diffraction Data in Real Space, 17-22 III 2019 r., Grenoble. 2. FDDS study of chiral smectogenic 3FmHPhF compounds, prezentacja plakatowa, XXII Conference on Liquid Crystals, 17-21 IX 2018 r., Jastrzębia Góra. 3. Badanie kinetyki zimnej krystalizacji ciekłokrystalicznego związku 3F7HPhF meto- dami XRD i DSC, prezentacja plakatowa, 60 Konwersatorium Krystalograficzne, 28-29 VI 2018 r., Wrocław. 4. Badanie grubości warstw smektycznych w ciekłokrystalicznym szeregu 3FmFPhF, prezentacja ustna, XV Seminarium Katowicko-Krakowskie Fizyka Fazy Skondenso- wanej, 15 VI 2018 r., Kraków. 5. Molecular modelling in analysis of FT-MIR spectra of liquid crystalline 3F7HPhF compound, prezentacja ustna, XXI International Seminar on Physics and Chemistry and Solids, 10-13 VI 2018 r., Częstochowa. 9 6. Molecular modelling in analysis of FT-MIR spectra of the chiral smectogenic com- pound, prezentacja ustna, Central European School on Physical Organic Chemistry, 4-8 VI 2018 r., Karpacz. 7. Physical properties and phase transitions of 3FmHPhF, prezentacja ustna, Multi- scale phenomena in molecular matter, 3-6 VII 2017 r., Kraków. 8. Dyfrakcja rentgenowska w badaniu faz smektycznych 3FmHPhF, prezentacja plaka- towa, 59 Konwersatorium Krystalograficzne, 29-30 VI 2017 r., Wrocław. 9. Przejścia fazowe i własności strukturalne mezofaz w szeregu 3FmHPhF, prezentacja ustna, X Ogólnopolska Konferencja ’’Rozpraszanie neutronów i metody komplemen- tarne w badaniach faz skondensowanych”, 4-8 VI 2017 r., Chlewiska. 10. Metoda XRD i modelowanie molekularne do wyznaczania kąta pochylenia molekuł, prezentacja ustna, IV Seminarium Naukowe Polskiego Towarzystwa Ciekłokrysta- licznego, 25 V 2017 r., Warszawa. 11. Measurement of tilt angle by electrooptic and XRD methods, prezentacja plakatowa, Physics and Chemistry of Advanced Materials Workshop, 18-19 V 2017 r., Kraków. 12. Badanie przejścia szklistego w ciekłokrystalicznym szeregu 3FmHPhF, prezentacja ustna, XIV Katowicko-Krakowskie Seminarium „Fizyka Fazy Skondensowanej”, 20 IV 2017 r., Kraków. 10 Oznaczenia i skróty stosowane w pracy AFLC - antyferroelektryczny ciekły kryształ (ang. AntiFerroelectric Liquid Crystal) AM1 - metoda pół-empiryczna Austin Model 1 a,b, c - wektory bazowe sieci rzeczywistej a*, b*, c* - wektory bazowe sieci odwrotnej a, b, c, a, ß, y - parametry komórki elementarnej acc - parametr rozkładu czasów relaksacji w funkcji Cole-Cole ßnN - parametr asymetrii w funkcji Havriliak-Negami C - pojemność elektryczna D - grubość warstw smektycznych d - średnia odległość między cząsteczkami w warstwie smektycznej dhki - odległość między płaszczyznami sieciowymi w krysztale DFT - teoria funkcjonału gęstości (ang. Density Functional Theory) DS - spektroskopia dielektryczna (ang. Dielectric Spectroscopy) DSC - różnicowa kalorymetria skaningowa (ang. Differential Scanning Calorimetry) AH - zmiana entalpii A S - zmiana entropii F - czynnik struktury f - czynnik atomowy FLC - ferroelektryczny ciekły kryształ (ang. Ferroelectric Liquid Crystal) FT - transformata Fouriera (and. Fourier Transform) $ - przepływ ciepła p - kąt azymutalny (faza direktora w smektyku) q - wektor rozpraszania Gl - stan szklisty (ang. Glass) h, k, l - wskaźniki Millera I - natężenie refleksu dyfrakcyjnego IR - podczerwień (ang. Infra-Red) ITO - tlenek indowo-cynowy (ang. Indium Tin Oxide) Iz - ciecz izotropowa k - wektor falowy A - długość fali Kr - kryształ H - moment dipolowy N - nematyk 11 n - direktor V - szybkość zmian temperatury V - liczba falowa OAFLC - ortokoniczny antyferroelektryczny ciekły kryształ (ang. Orthoconic AFLC) P - spontaniczna polaryzacja POM - mikroskopia polaryzacyjna (ang. Polarizing Optical Microscopy) r - wektor położenia R* - wektor sieci odwrotnej S - parametr porządku a - przewodnictwo elektryczne t - czas t - czas charakterystyczny T - temperatura 0 - kąt pochylenia molekuł w warstwie smektycznej $ - kąt odchylenia molekuły od direktora w nematyku 9 - kąt Bragga £ - długość korelacji X - względny stopnień krystalizacji XRD - dyfrakcja rentgenowska (ang. X-Ray Diffraction) Z - liczba cząsteczek w komórce elementarnej 12 Spis treści 1. Fazy ciekłokrystaliczne 17 1.1. Ogólna klasyfikacja ciekłych kryształów..................................... 17 1.2. Mezofazy o właściwościach ferro- i antyferroelektrycznych................... 19 1.3. Charakterystyka związków 3FmX1PhX2.......................................... 23 2. Metody badawcze 25 2.1. Różnicowa kalorymetria skaningowa........................................... 25 2.2. Mikroskopia polaryzacyjna i metody elektrooptyczne ......................... 26 2.3. Spektroskopia dielektryczna................................................. 28 2.3.1. Relaksacja dielektryczna............................................. 28 2.3.2. Procesy relaksacyjne w ciekłych kryształach ......................... 31 2.4. Spektroskopia w podczerwieni................................................ 33 2.5. Dyfrakcja rentgenowska...................................................... 34 2.5.1. Promieniowanie X i jego źródła ...................................... 34 2.5.2. Dyfrakcja promieniowania rentgenowskiego na kryształach .... 35 2.5.3. Dyfraktogramy faz ciekłokrystalicznych............................... 38 2.6. Obliczenia kwantowo-mechaniczne............................................. 39 2.6.1. Metoda Hartree-Focka ................................................ 40 2.6.2. Teoria funkcjonału gęstości.......................................... 41 2.6.3. Metody pół-empiryczne................................................ 42 2.6.4. Modelowanie molekularne dla mX1X2.................................... 42 3. Część eksperymentalna 43 3.1. Materiały................................................................... 43 3.2. Opis eksperymentu .......................................................... 43 3.2.1. Różnicowa kalorymetria skaningowa.................................... 43 3.2.2. Mikroskopia polaryzacyjna i metody elektrooptyczne................... 43 3.2.3. Spektroskopia dielektryczna.......................................... 44 3.2.4. Spektroskopia w podczerwieni......................................... 44 3.2.5. Dyfrakcja rentgenowska............................................... 44 4. Wyniki i dyskusja 47 4.1. Sekwencja fazowa............................................................ 47 4.1.1. Wyniki POM i DSC..................................................... 47 4.1.2. Dyfraktogramy faz ciekłokrystalicznych i krystalicznych.............. 59 4.1.3. Jednoczesny pomiar XRD-DSC dla związku 4FF........................... 64 13 4.2. Kinetyka krystalizacji wybranych związków...................................... 67 4.2.1. Krótki opis stosowanych modeli krystalizacji........................... 67 4.2.2. Krystalizacja 5FF i 7FF ............................................... 69 4.2.3. Zimna krystalizacja 5HF i 7HF ......................................... 74 4.3. Parametry strukturalne faz smektycznych........................................ 81 4.3.1. Molekuły związków mXiX2 modelowane metodami DFT i AM1 . 81 4.3.2. Porządek bliskiego zasięgu............................................. 88 4.3.3. Grubość warstw smektycznych............................................ 90 4.3.4. Kąt pochylenia molekuł................................................. 92 4.4. Właściwości dielektryczne ..................................................... 99 4.4.1. Obliczenia teoretycznych momentów dipolowych molekuł mX1X2 . 99 4.4.2. Procesy relaksacyjne w związkach mX1X2................................ 102 4.4.3. Spontaniczna polaryzacja i czas przełączania.......................... 118 4.4.4. Lepkość rotacyjna fazy SmC*........................................... 120 4.5. Analiza widm FT-IR dla 2HF.................................................... 121 4.6. Dyskusja wyników dla badanych związków mX1X2............................. 127 4.6.1. Związek 2HF........................................................... 127 4.6.2. Związki 4HH, 4HF i 4FF................................................ 128 4.6.3. Homologi mFF o m = 5, 6, 7............................................ 130 4.6.4. Homologi mHF o m = 5, 6, 7............................................ 131 5. Podsumowanie 134 14 Wstęp Fazy ciekłokrystaliczne, wykazujące właściwości pośrednie między cieczą i kryszta- łem [1-4], w chwili obecnej interesujące są z dwóch powodów: z jednej strony badanie ich właściwości istotne jest ze względów czysto aplikacyjnych, a drugiej strony nadal wiele aspektów wymaga badań podstawowych, zarówno eksperymentalnych jak i teore- tycznych. Właściwości ciekłych kryształów pozwalają na wykorzystanie ich w różnych dziedzinach, spośród których powszechnie znane jest zastosowanie w wyświetlaczach cie- kłokrystalicznych (LCD), których podstawą działania są zmiany właściwości optycznych ciekłych kryształów pod wpływem zewnętrznego pola elektrycznego [5-8]. Obecnie w wy- świetlaczach stosowane są głównie nematyczne ciekłe kryształy [7,8], jednak możliwe jest także skonstruowanie wyświetlaczy bazujących na fazach smektycznych o właściwościach ferro- lub antyferroelektrycznych (odpowiednio FLCD i AFLCD). Dają one szerszy kąt widzenia od wyświetlaczy opartych na nematykach, dodatkowo w AFLCD, oprócz sta- nu jasnego i ciemnego, występuje też skala szarości, co pozwala na lepsze odwzorowanie koloru [7]. Jeśli faza ciekłokrystaliczna ulega przejściu szklistemu, to powstające szkło o anizotropowych właściwościach może mieć zastosowanie w urządzeniach elektrooptycz- nych do selektywnego odbicia światła [9] i generacji drugiej harmonicznej [10] bądź w ho- lografii [11]. Kolejnym powodem, który sprawia, że fazy ciekłokrystaliczne stanowią ciągle obiekt zainteresowania badawczego jest fakt, że wykazują różnorodność przejść fazowych, co pozwala na eksperymentalne testowanie teoretycznych modeli tych przemian [12-17]. Jak już wcześniej wspomniano, w przypadku niektórych związków obserwuje się zeszklenie fazy ciekłokrystalicznej. Przejście szkliste samo w sobie w dalszym ciągu stanowi obiekt rozważań teoretycznych [18,19]. W dziedzinie ciekłych kryształów prowadzi się badania nie tylko nad samym zeszkleniem [4,20-25], ale również kinetyką zimnej krystalizacji, tj. krystalizacji zachodzącej po ogrzaniu substancji powyżej temperatury mięknięcia szkła [26-29]. W niniejszej pracy przebadano dziesięć ciekłokrystalicznych, chiralnych związków zsyntezowanych w Instytucie Chemii Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie i ozna- czanych skrótowo 3FmX1 PhX2: homologi 3FmHPhF o m = 2, 4, 5, 6, 7, homologi 3FmFPhF o m = 4, 5, 6, 7 oraz związek 3F4HPhH. W związkach tych obserwuje się trzy fazy ciekłokrystaliczne: paraelektryczny smektyk A*, ferroelektryczny smektyk C* oraz antyferroelektryczny smektyk C^ [30]. Podstawowym celem pracy było zbadanie wpły- wu struktury molekularnej - liczby atomów fluoru w aromatycznym rdzeniu i długości jednego z łańcuchów węglowych - na przemiany fazowe z uwzględnieniem przejścia szkli- 15 stego i kinetyki krystalizacji, parametry strukturalne (grubość warstw smektycznych, kąt pochylenia, średnie odległości między długimi osiami molekuł i długość korelacji w war- stwach smektycznych) oraz właściwości dielektryczne (moment dipolowy, spontaniczną polaryzację, czas przełączania, procesy relaksacyjne). Rozdział pierwszy pracy zawiera klasyfikację i opis faz ciekłokrystalicznych ze szczegól- nym uwzględnieniem faz smektycznych wykazujących właściwości ferroelektryczne i anty- ferroelektryczne. Rozdział drugi jest poświęcony podstawom teoretycznym metod badaw- czych wykorzystywanych w niniejszej pracy: różnicowej kalorymetrii skaningowej, mikro- skopii polaryzacyjnej i metodom elektrooptycznym, spektroskopii dielektrycznej, spektro- skopii w podczerwieni, dyfrakcji rentgenowskiej i obliczeniom kwantowo-mechanicznym. W rozdziale trzecim przedstawiono podstawowe informacje o badanych materiałach oraz przeprowadzonych badaniach. Otrzymane wyniki i dyskusja zostały zawarte w rozdziale czwartym, a rozdział piąty jest podsumowaniem pracy. 16 1. Fazy ciekłokrystaliczne Ciekłe kryształy to substancje wykazujące fazy, w których obecny jest porządek orientacyjny dalekiego zasięgu, ale porządek pozycyjny jest ograniczony, przez co odzna- czają się one właściwościami pośrednimi między cieczą i ciałem stałym. Zaburzony po- rządek pozycyjny pozwala na przemieszczanie się cząsteczek względem siebie, natomiast zachowany porządek orientacyjny powoduje anizotropię właściwości fizycznych. Nazwa ’ciekły kryształ” (niem. flüssige Kristalle) została zaproponowana przez Ottona Lehman- na, współpracującego z Friedrichem Reinitzerem, który w 1888 r. jako pierwszy otrzymał i zaobserwował pod mikroskopem polaryzacyjnym ciekły kryształ. Fazy ciekłokrystaliczne nazywane są też mezofazami (gr. mesos - ’między”), choć do mezofaz zaliczane są tak- że kryształy plastyczne (porządek pozycyjny, nieporządek orientacyjny) i kryształy condis (nieporządek konformacyjny) [1-4]. 1.1. Ogólna klasyfikacja ciekłych kryształów Ze względu na sposób powstawania ciekłe kryształy dzielą się na liotropowe i termo- tropowe. Liotropowe ciekłe kryształy tworzone są przez cząsteczki amfifilowe znajdujące się w odpowiednim rozpuszczalniku, a na powstawanie tych faz ma wpływ zarówno tempe- ratura, jak i ich stężenie. Termotropowe mezofazy tworzą się zarówno dla czystych związ- ków jak i mieszanin, a ich powstawanie zależy tylko od temperatury. Mezogeny tworzące termotropowe ciekłe kryształy mają silnie anizotropowy kształt: wydłużony (prętopo- dobny, kalamityczny), spłaszczony (dyskotyczny), bananopodobny itd. Przedmiotem tej pracy są termotropowe kalamityczne ciekłe kryształy. Można je podzielić na dwie grupy: nematyk i smektyki [1-4]. Nematyk, oznaczany jako N, to najmniej uporządkowana faza ciekłokrystaliczna, w której porządek pozycyjny jest wyłącznie bliskiego zasięgu (Rys. 1.1a). Miarą porządku orientacyjnego jest parametr porządku S = (3cos2i9 — 1)/2, gdzie $ jest kątem jaki tworzy jednostkowa długa oś molekuły z direktorem n (ang. director), wypadkowym wektorem długich osi molekuł, natomiast uśrednianie odbywa się po czasie lub przestrzeni [1-4]. Wartość S w nematykach na ogół wynosi 0.4-0.7 [1]. Jeśli molekuły są chiralne, możliwe jest powstanie chiralnego nematyka N*, nazywanego też cholesterykiem Ch. Faza ta ma budowę warstwową (Rys. 1.1b). Każda z warstw ma strukturę nematyka, z direk- torem leżącym w jej płaszczyźnie. W każdej kolejnej warstwie direktor stopniowo zmienia kierunek, zakreślając helisę. Wartość skoku helisy (odległość, na której direktor obraca się o 360°) jest bardzo czuła na zmiany temperatury i wynosi od 100 nm do nieskończoności. 17 Sprawia to, że w skręconym nematyku można zaobserwować selektywne odbicie światła widzialnego [1-3]. Smektyki to fazy ciekłokrystaliczne wykazujące strukturę warstwową (Rys. 1.1c-e). W smektykach ortogonalnych (np. SmA) direktor jest prostopadły do płaszczyzny warstw, wyznaczonych przez środki ciężkości cząsteczek. W smektykach pochylonych (np. SmC) direktor i normalna do warstw smektycznych tworzą kąt 0 > 0 [1-3]. Smektyki wykazują różny stopień porządku pozycyjnego w obrębie warstw. W przypadku faz SmA i SmC występuje jedynie porządek bliskiego zasięgu. Fazy SmB^c, SmF i SmI to smektyki hek- satyczne, w których heksagonalne uporządkowanie cząsteczek w warstwach jest tylko bli- skiego zasięgu, lecz wszystkie domeny są tak samo zorientowane (ang. bond-orientational order). W pozostałych smektykach uporządkowanie w warstwach jest dalekiego zasięgu - w fazach SmB^r, SmG i SmJ jest to uporządkowanie heksagonalne, natomiast w fazach SmE, SmH i SmK uporządkowanie jodełkowe (ang. herring-bone) [1-3]. Rys. 1.1. Schematyczne ułożenie molekuł w fazach ciekłokrystalicznych: nematycznej (a), cholesterycznej (b), smektycznej ortogonalnej (c), smektycznej A typu de Vries (d) i smektycznej pochylonej (e). Warto zwrócić uwagę na to, że w smektyku ortogonalnym długie osie poszczególnych cząsteczek nie muszą być zorientowane prostopadle do warstw, ponieważ ważna jest je- dynie orientacja direktora, wyznaczającego średnie ułożenie cząsteczek. Jest to model de Vries [31], tłumaczący obserwowaną w eksperymentach niezgodność między grubością warstw smektycznych w SmA i długością molekuły, a także, w przypadku niektórych związków, brak lub nieznaczną zmianę grubości warstwy przy przejściu z fazy ortogonal- nej do pochylonej [32]. Faza SmA może być uznana za fazę typu de Vries (Rys. 1.1d), 18 gdy zmiana grubości warstw podczas przejścia z fazy SmA do smektyka pochylonego jest mniejsza niż 1% [33,34], ale niektórzy autorzy za graniczną wartość przyjmują nawet 4% [35,36]. W smektykach pochylonych tworzonych przez chiralne cząsteczki kąt azymutalny di- rektora ^ zmienia się nieznacznie w kolejnych warstwach smektycznych, co sprawia, że direktor zakreśla helisę (Rys. 1.2a). Do oznaczenia faz zbudowanych z molekuł chiralnych dodaje się symbol ”*”, np. SmA*, SmC*, itd. 1.2. Mezofazy o właściwościach ferro- i antyferroelektrycznych Ferroelektryczność polega na występowaniu w materiale niezerowej spontanicznej po- laryzacji P pod nieobecność zewnętrznego pola elektrycznego. Wektor P posiada dwa położenia równowagowe o tym samym kierunku, lecz przeciwnych zwrotach, co określa się mianem bistabilności. Do przełączania między tymi dwoma orientacjami dochodzi pod wpływem przyłożonego pola elektrycznego i obserwuje się przy tym zjawisko histerezy. Ferroelektryki są podgrupą dielektryków, czyli izolatorów elektrycznych [1,2,6,37]. Rys. 1.2. Definicja kąta pochylenia 0 i kąta azymutalnego p (a) oraz schematyczne ułożenie molekuł w ferroelektrycznej fazie smektycznej C* (b) i antyferroelektrycznej fazie smektycznej (c). Ferroelektryczność ciekłego kryształu została po raz pierwszy zaobserwowana dla związku DOBAMBC w 1975 r. [38]. Z punktu widzenia symetrii ferroelektryczne mo- gą być jedynie fazy ciekłokrystaliczne o symetrii polarnej, a więc nieposiadające takich elementów symetrii jak odbicie lustrzane lub inwersja. Taką symetrię wykazują chiralne pochylone fazy smektyczne, np. SmC* (Rys. 1.2a). Grupa punktowa symetrii warstwy smektycznej w fazie SmC* to C2 [2]. Do grupy tej należą dwie operacje symetrii: obrót o 180° wokół osi prostopadłej do płaszczyzny pochylenia molekuł (oś x na Rys. 1.2a dla ^ = 90°) i przekształcenie tożsamościowe. Składowe wektora polaryzacji Px, Py, Pz muszą być niezmiennicze względem operacji symetrii. Wymusza to zerowe wartości polaryzacji w kierunku prostopadłym do warstw smektycznych (Pz = 0) i w kierunku pochylenia 19 molekuł (Py = 0), jednak dopuszcza niezerową polaryzację w kierunku prostopadłym do płaszczyzny pochylenia (Px = 0). W przypadku achiralnej fazy SmC obecne są dwa do- datkowe elementy symetrii: odbicie względem płaszczyzny pochylenia i inwersja (grupa punktowa C2h), przez co również składowa Px = 0, a faza SmC nie przejawia właściwości ferroelektrycznych. Spontaniczna polaryzacja warstwy smektycznej jest proporcjonalna do składowej ßx momentu dipolowego cząsteczki, dlatego drugim warunkiem na to, by mezofaza przejawiała właściwości ferroelektryczne, jest ßx = 0 [1,2,37,38]. W smektykach chiralnych, direktor każdej warstwy jest obrócony o niewielki kąt Ap względem direktora poprzedniej warstwy. Skok helisy wynosi zwykle kilkaset nanometrów i jest znacznie większy od grubości warstwy smektycznej (3-4 nm). Zmiana kąta azymutal- nego p direktora, a co się z tym wiąże, kierunku wektora P, powoduje, że makroskopowa spontaniczna polaryzacja próbki jest równa zeru (tzw. helielektryczność). Możliwe jest jednak rozwinięcie helisy poprzez zapewnienie właściwych warunków brzegowych (odpo- wiednio cienka komórka elektrooptyczna), przyłożenie pola elektrycznego lub przygotowa- nie mieszaniny ciekłokrystalicznej, której składniki wykazują przeciwną skrętność helisy. Po rozwinięciu helisy i uporządkowaniu próbki otrzymuje się monodomenę, w której wek- tory P wszystkich warstw smektycznych mają ten sam kierunek i zwrot, dzięki czemu makroskopowa spontaniczna polaryzacja ciekłego kryształu jest różna od zera. Dla mo- nodomeny obserwuje się typowe dla ferroelektryków bistabilne przełączanie, polegające na kolektywnej reorientacji molekuł w zmiennym zewnętrznym polu elektrycznym (efekt Clarka-Lagerwalla, rozdz. 2.2) [1,2,6,37,39]. Przemianę para-ferroelektryk można opisać z zastosowaniem fenomenologicznej teorii przejść fazowych Landaua opartej na wyborze parametru porządku n, który jest równy zero w fazie o wyższej symetrii i różny od zera w fazie o niższej symetrii. W następnej ko- lejności przeprowadza się rozwinięcie energii swobodnej G(T, n) względem tego parametru porządku: G(T, n) = G(T, 0) + 2 a(T — T„)n2 — 3 Bns + 4 Cn4. (1) Rozwinięcie w szereg i zaniedbanie jego dalszych wyrazów jest dopuszczalne jedynie dla małych wartości n, dlatego wzór (1) ma zastosowanie tylko dla wąskiego zakresu temperatur tuż poniżej przejścia do fazy o n = 0. Człon zawierający n w pierwszej potędze znika ze względu na warunek na istnienie minimum G(T,n): dG(T,n)/dn = 0, natomiast parametr stojący przed n2 przybliża się poprzez pierwszy wyraz rozwinięcia Taylora wokół temperatury krytycznej Tc. Zależność n(T) otrzymuje się z warunku na równowagę termodynamiczną: d(G(T,n) — G(T, 0))/dn = 0 [1,2]. 20 Rodzaj przemiany zależy od wartości parametru B stojącego przed n3. Gdy B = 0, jest to przemiana I-go rodzaju, której towarzyszy nieciągła zmiana parametru porządku. Temperatura przemiany I-go rodzaju, otrzymana z warunku G(T, n) = G(T, 0) różni się od temperatury, w której dochodzi do nieciągłej zmiany n i możliwe jest współistnienie faz. Gdy B = 0, jest to przemiana Ii-go rodzaju, dla której istnieje tylko jedna temperatura charakterystyczna Tc, a zmiana parametru porządku podczas przemiany jest ciągła i nie ma zakresu współistnienia faz [1,2]. W klasycznych ferroelektrykach parametrem porządku opisującym przejście między fazą para- i ferroelektryczną jest spontaniczna polaryzacja P. Dla przemiany między chi- ralnym smektykiem ortogonalnym SmA* i pochylonym SmC* pierwotnym parametrem porządku jest średni kąt pochylenia molekuł 0, natomiast polaryzacja jest wtórnym pa- rametrem porządku. W tym przypadku rozwinięcie Landaua przyjmuje postać: 1 1 P2 G(T, 0) = G(T, 0) + 2a(T - TJ02 + -C04 - — - ßlP0 - PE, (2) gdzie % to podatność dielektryczna fazy SmA*, to stała sprzężenia pomiędzy 0 i P, E to przyłożone pole elektryczne. Zarówno w przypadku klasycznych jak i ciekłokrystalicz- nych ferroelektryków ze względu na symetrię osiową współczynnik B = 0, więc przejście para-ferroelektryk jest przemianą II-go rodzaju [1,2]. Wartość kąta pochylenia tuż poniżej przejścia SmA* ^ SmC* otrzymuje się z warunku d(G(T, 0) - G(T, 0))/d0 = 0. Przy założeniu, że polaryzacja w pobliżu przejścia jest mała, dostaje się wzór: 0(T) = \/a(TCc T) = 0°(Tc - T)ß, (3) gdzie dla przejścia II-go rodzaju, wykładnik krytyczny ß = 0.5 [1,2]. Związek spontanicznej polaryzacji z kątem pochylenia otrzymuje się natomiast z wa- runku d(G(T,P) - G(T, 0))/dP = 0, co przy założeniu, że E = 0 (brak polaryzacji indukowanej) prowadzi do wyrażenia [1,2]: P = Xßi0. (4) Do opisu temperaturowej zależności spontanicznej polaryzacji w pobliżu przejścia SmA* ^ SmC* można zatem stosować wzór P = P°(T - Tc)ß analogiczny do wzoru (3). 21 Dla większych wartości 0 konieczne jest uwzględnienie dalszych wyrazów rozwinięcia G(T, 0) i dodatkowej stałej sprzężenia ß2, co prowadzi do następującej zależności między spontaniczną polaryzacją a kątem pochylenia [40]: P = x(^i0 + ^203)- (5) Zachowanie ciekłego kryształu wskazujące na właściwości antyferroelektryczne zaob- serwowano po raz pierwszy w 1989 r. dla związku MHPOBC w fazie SmC^ [41]. Materiał przejawia właściwości antyferroelektryczne, gdy w jego budowie występują naprzemien- nie domeny (w tym przypadku warstwy smektyczne) o przeciwnych zwrotach wektora spontanicznej polaryzacji (Rys. 1.2c). Na zależności P(E) antyferroelektryka obserwu- je się dwie pętle histerezy, odpowiadające przełączaniu między trzema stanami: jednego stanu o antyrównoległym i dwóm stanom o równoległym ułożeniu wektorów P. W fazie SmC^ na antyrównoległe uporządkowanie wektorów P poszczególnych warstw nakłada się uporządkowanie helikoidalne o znacznie większym periodzie, dlatego podobnie jak dla fazy SmC* makroskopowa spontaniczna polaryzacja substancji jest równa zero. Ty- powe dla antyferroelektryków trójstabilne przełączanie można zaobserwować dopiero po rozwinięciu helisy i utworzeniu monodomeny [1,2,41,42]. Przy zaniedbaniu helikoidalnej zmiany direktora, można opisać fazę SmC* jako struk- turę o periodzie, który jest równy grubości warstwy smektycznej D, natomiast fazę SmC^ jako strukturę o periodzie 2D. Obok faz SmC* i SmC^ istnieją także chiralne pochylone sub-fazy smektyczne: SmC*, SmC*Fi2 i SmC*Fi 1. Kolejność ich występowania, idąc od naj- wyższej do najniższej temperatury, jest następująca: SmA* ^ SmC* ^ SmC* ^ SmCFI2 ^ SmCFI1 ^ SmC^. Faza SmC* ma podobną strukturę do fazy SmC*, lecz skok helisy jest w niej znacznie mniejszy i porównywalny z grubością kilku warstw smektycznych. Fazy SmCFI2 i SmC*Fi 1 są nazywane ”ferrielektrycznymi”, a ich struktury można opisać w przybliżony sposób jako struktury periodyczne o okresie odpowiednio 4D i 3D [2,37,43]. 22 1.3. Charakterystyka związków 3FmXiPhX2 Cztery szeregi homologiczne chiralnych związków ciekłokrystalicznych (o wzorze struk- turalnym jak na Rys. 1.3) określanych skrótową nazwą 3FmXiPhX2 (Xi, X2 = H, F; m = 2-7) zostały zsyntetyzowane w Instytucie Chemii Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie jako potencjalne składniki mieszanin ciekłokrystalicznych w wyświetlaczach LCD [44,45]. Rys. 1.3. Wzór strukturalny cząsteczek 3FmXiPhX2 (Xi, X2 = H, F; m = 2-7). Związki 3FmX1PhX2 odznaczają się szerokim zakresem temperaturowym występowa- nia antyferroelektrycznej fazy SmC^, w której kąt pochylenia osiąga wartości bliskie 45°. We wszystkich związkach z wyjątkiem homologów o m = 3 obecna jest ferroelektryczna faza SmC*, natomiast w większości związków om ^ 4 w wąskim zakresie temperatur występuje także paraelektryczna faza SmA* [30]. Związki 3FmX1 PhX2 wykorzystano do otrzymania szeregu ortokonicznych (o kącie pochylenia molekuł równym 45° ) mieszanin eutektycznych, które charakteryzują się szerszym zakresem występowania faz ciekłokry- stalicznych niż czyste składniki [30,46]. Wartość kąta pochylenia 0 = 45° jest optymalna dla substancji przeznaczonych do zastosowania w wyświetlaczach, ponieważ niweluje de- fekty uporządkowania (ang. chevron defects), co znacznie poprawia jakość stanu ciemnego w takim wyświetlaczu [47-49]. Dotychczasowe badania szeregów 3FmX1 PhX2 koncentrują się na właściwościach faz smektycznych powyżej temperatury pokojowej [30,50-58]. Przedmiotem niniejszej pracy jest dziesięć związków 3FmX1PhX2: pięć homologów z szeregu 3FmHPhF (m = 2, 4, 5, 6, 7), cztery homologi z szeregu 3FmFPhF (m = 4, 5, 6, 7) oraz związek 3F4HPhH. Wziąwszy pod uwagę dostępne już informacje na temat serii 3FmX1 PhX2, jako główne cele pracy postawiono: • Poszerzenie wiedzy na temat przemian fazowych o dotychczas słabo poznany poli- morfizm faz krystalicznych. • Zbadanie przejścia szklistego i kinetyki krystalizacji oraz zimnej krystalizacji (tj. kry- stalizacji zachodzącej podczas ogrzewania). 23 • Zbadanie sposobu organizacji molekuł w fazach smektycznych: określenie wzajemnej orientacji aromatycznego rdzenia i giętkich łańcuchów węglowych oraz wyznaczenie długości korelacji porządku bliskiego zasięgu wewnątrz warstw smektycznych. • Identyfikacja procesów relaksacyjnych w fazach ciekłokrystalicznych. W ramach pracy wykorzystano komplementarne metody badawcze, takie jak róż- nicowa kalorymetria skaningowa, mikroskopia polaryzacyjna i metody elektrooptyczne, spektroskopia dielektryczna, spektroskopia w podczerwieni i dyfrakcja rentgenowska. Do- datkowo przeprowadzono obliczenia teoretyczne metodą różnicowego funkcjonału gęstości i półempiryczną metodą Austin Model 1. Dla zwiększenia przejrzystości, w dalszej części pracy badane związki będą oznaczane jako mXiX2 (Xi, X2 = H, F; m = 2, 4, 5, 6, 7). 24 2. Metody badawcze 2.1. Różnicowa kalorymetria skaningowa Metoda różnicowej kalorymetrii skaningowej (DSC, ang. Differential Scanning Calo- rimetry ) pozwala na wyznaczenie temperatur przejść fazowych oraz zmian entalpii AH i entropii AS związanych z tymi przejściami. W pomiarze metodą DSC rejestruje się różnicę mocy cieplnej dostarczonej do próbki badanej i próbki odniesienia przy zmianie temperatury w taki sposób, by obie próbki miały tę samą temperaturę w każdej chwili po- miaru. Jeśli w badanej próbce dochodzi do przemiany fazowej, na krzywej DSC obserwuje się anomalię mającą postać minimum (wg konwencji przyjętej w tej pracy odpowiadające przemianie egzotermicznej, o AH < 0), maksimum (odpowiadające przemianie endoter- micznej, o AH > 0) lub stopnia, wiążącego się ze zmianą ciepła właściwego (przejście szkliste i przemiany Ii-go rodzaju, AH = 0) [18,19,59-61]. Na Rys. 2.1 pokazano przy- kładową anomalię dla przemiany endotermicznej zachodzącej podczas ogrzewania. Jako temperaturę przemiany fazowej przyjmuje się temperaturę początku przejścia Tonset, wy- znaczoną na drodze ekstrapolacji liniowej części anomalii od strony początku przemiany. Pole pod anomalią jest związane ze zmianą entalpii podczas przemiany: AH =/ = T MTdT. (6, J m J mv ti Ti gdzie $ (w funkcji czasu t lub temperatury T) jest różnicą przepływu ciepła przez próbkę badaną i próbkę odniesienia, m to masa badanej próbki, natomiast v to szybkość zmiany temperatury. Rys. 2.1. Przykładowa anomalia na krzywej DSC z zaznaczonymi temperaturami charakterystycznymi. 25 Zmiana entropii AS podczas przemiany wyraża się wzorem: as = / *THŁ „ AH, J mvT Tp Ti P (7) gdzie Tp to temperatura ekstremum anomalii. Przybliżony wzór AS ~ AH/Tp może być zastosowany tylko wtedy, gdy anomalia związana z obserwowanym przejściem fazowym jest wąska [59-61]. 2.2. Mikroskopia polaryzacyjna i metody elektrooptyczne Opisane w niniejszym rozdziale metody opierają się na anizotropii optycznej ciekłych kryształów. W mikroskopie polaryzacyjnym (Rys. 2.2) badana próbka znajduje się po- między skrzyżowanymi liniowymi polaryzatorami. Jeśli badana substancja nie wykazuje anizotropii optycznej, np. znajduje się w fazie cieczy izotropowej, transmisja światła jest równa zeru. Kiedy substancja przechodzi do anizotropowej optycznie fazy krystalicznej lub ciekłokrystalicznej, obserwuje się obraz zwany teksturą. Wyjątek stanowi sytuacja, w której kierunek rozchodzenia się światła pokrywa się z osią optyczną próbki, co ma miejsce np. w przypadku ciekłego kryształu o orientacji homeotropowej, gdzie długie osie molekuł skierowane są prostopadle do płaszczyzny próbki i polaryzatorów. Przejścia fazo- we wiążą się często ze zmianami tekstury, dlatego mikroskopia polaryzacyjna (POM, ang. Polarizing Optical Microscopy) umożliwia wyznaczenie temperatur tych przejść [60,61]. Rys. 2.2. Schemat działania mikroskopu polaryzacyjnego. 26 Metody elektrooptyczne, służące do pomiaru kąta pochylenia molekuł 0, czasu prze- łączania Tsw i spontanicznej polaryzacji P, polegają na badaniu odpowiedzi próbki na przyłożone zewnętrzne, zmienne pole elektryczne. Pomiary prowadzi się na monodome- nie, którą otrzymuje się poprzez umieszczenie substancji w komórce elektrooptycznej z elektrodami pokrytymi polimerem porządkującym, a następnie przyłożenie zmiennego pola elektrycznego w przejściu para-ferroelektryk, powolne ochłodzenie do fazy ferroelek- trycznej i utrzymywanie w tej temperaturze przez pewien czas. Pomiar kąta pochylenia opiera się na efekcie Clarka-Lagerwalla, czyli bistabilnym przełączaniu molekuł przy zmianie zwrotu pola elektrycznego [6]. Pomiar przeprowadza się przy orientacji planarnej (ang. planar lub bookshelf), czyli takiej, w której warstwy smektyczne są zorientowane prostopadle do płaszczyzny komórki elektrooptycznej i jej elektrod [2] (Rys. 2.3). Przełączanie zachodzi wtedy w płaszczyźnie komórki i może być zaobserwowane pod mikroskopem polaryzacyjnym. Poprzez obrót próbki między skrzy- żowanymi polaryzatorami można znaleźć położenia kątowe, przy których następuje pełne wygaszenie wiązki - dochodzi do niego wtedy, gdy molekuły są zorientowane wzdłuż osi jednego z polaryzatorów. Kąt pochylenia można więc wyznaczyć ze wzoru: 0 = 2(^+E - Ć-E)’ (8) gdzie Ć+E to położenie kątowe, dla którego następuje wygaszenie przy jednej orienta- cji zewnętrznego pola elektrycznego, natomiast $-E to położenie, dla którego następuje wygaszenie przy przeciwnej orientacji pola elektrycznego. Rys. 2.3. Schemat elektrooptycznej metody pomiaru kąta pochylenia molekuł prętopodobnych. 27 Odpowiedź napięciowa ferro- lub antyferroelektrycznego ciekłego kryształu w komórce elektrooptycznej na przyłożone zewnętrzne pole elektryczne jest sumą napięcia VR zwią- zanego z oporem, napięcia VC związanego z pojemnością oraz napięcia VP związanego z polaryzacją: -=rm- <9) gdzie Ael jest polem powierzchni elektrody, natomiast R jest oporem zewnętrznym po- łączonym szeregowo z komórką elektrooptyczną. Spontaniczna polaryzacja wyznaczana jest na podstawie odpowiedzi na sygnał trójkątny (Rys. 2.4a), ponieważ w tym przypad- ku tło związane z VR oraz VC ma postać liniową, łatwiejszą do oddzielenia od VP niż w przypadku sygnału prostokątnego [62,63]. Z kolei czas przełączania wyznacza się na podstawie pomiaru odpowiedzi próbki na sygnał prostokątny (Rys. 2.4b) jako czas, po którym obserwuje się pierwsze maksimum na odpowiedzi napięciowej próbki [63,64]. Rys. 2.4. Odpowiedzi napięciowe próbki ciekłokrystalicznej w fazie ferro- lub antyferroelektrycznej na sygnał trójkątny (a) i prostokątny (b). 2.3. Spektroskopia dielektryczna 2.3.1. Relaksacja dielektryczna Spektroskopia dielektryczna oparta jest na pomiarze odpowiedzi próbki na słabe ze- wnętrzne zmienne pole elektryczne E. Gdy odpowiedź rejestrowana jest w funkcji często- tliwości pola, metodę tę określa się spektroskopią dielektryczną w domenie częstotliwości (FDDS, ang. Frequency Domain Dielectric Spectroscopy). Substancja o właściwościach dielektrycznych pod wpływem przyłożonego pola elektrycznego ulega polaryzacji, która jest sumą trzech składowych: polaryzacji elektronowej związanej z odkształceniem powłok elektronowych, polaryzacji atomowej związanej z odkształceniem wiązań atomowych oraz 28 polaryzacji orientacyjnej, związanej z porządkowaniem się momentów dipolowych w polu elektrycznym. Całkowita polaryzacja wyraża się wzorem: P = D — t0 E = e0 (e — 1)E = t0xE, (10) gdzie D to indukcja elektryczna, e0 to przenikalność elektryczna próżni, natomiast e oraz X to odpowiednio przenikalność dielektryczna i podatność elektryczna materiału. W ogól- nym przypadku e oraz x mają postać tensorów drugiego rzędu i są skalarami jedynie dla materiałów o właściwościach izotropowych [37,60,61]. W przypadku gdy zewnętrzne po- le elektryczne jest polem zmiennym, D oraz E są względem siebie przesunięte w fazie o kąt 8: E = Eo eiut, D = Doei(“t-S), D = eoe*E, (11) natomiast przenikalność dielektryczna materiału jest liczbą zespoloną: e* = e' — że”, gdzie część rzeczywista to straty dielektryczne, a część urojona to dyspersja [37,60]. Analizator impedancji, służący do pomiarów FDDS, rejestruje pojemność C kondensa- tora (w tym przypadku komórki elektrooptycznej) wypełnionego badaną próbką i tangens przesunięcia fazowego 8 między D oraz E. Wartości składowych e* są wtedy równe: e = C, e” = e'tg8, (12) C0 gdzie C0 jest pojemnością elektryczną pustej komórki elektrooptycznej [37]. Dla układów, których polaryzacja zmienia się pod wpływem zmiany zewnętrznego pola w sposób eksponencjalny, zespolona przenikalność dielektryczna jest opisywana modelem Debye’a: * _ I e0 — e^ _ I Ae e = e^ + i—:—:-- = em + i—:—:------> (13) 1 + żUT 1 + żUT w którym t to czas relaksacji, u = 2nf to częstość kołowa, f to częstotliwość, e0 to przenikalność w granicy niskich częstotliwości (statyczna), eto przenikalność w granicy wysokich częstotliwości, natomiast Ae = e0 — eœ to inkrement dielektryczny [37,60]. Cześć rzeczywista i urojona e* w modelu Debye’a, przedstawione graficznie na Rys. 2.5a, wyrażają się wzorami [37,60]: / e0 eœ jj UT(e0 eœ) e= e^ + ^7—^ > e = ^^7—> (14) 1 + (UT )2 1 + (UT )2 29 Składowe £* przedstawia się na płaszczyźnie zespolonej na tzw. wykresie Cole-Cole £”(£'). Dla modelu Debye’a wykres ten ma postać półokręgu o średnicy A£ [37,60] (Rys. 2.5b). Nie zawsze widma dielektryczne można opisać modelem Debye’a, dlatego wprowadzo- no empiryczne modele Cole-Cole [65] i Havriliak-Negami [66], które zakładają superpozy- cję wielu procesów opisywanych modelem Debye’a różniących się wartością t. W modelu Cole-Cole przenikalność dielektryczna opisana jest wzorem: £* = £œ + z— ri ~—, (15) 1 + (i^T )1-acc gdzie acc € (0,1) to parametr opisujący symetryczny rozkład czasów relaksacji, a wy- kres Cole-Cole ma postać odcinka koła. Model Havriliak-Negami wprowadza dodatkowy parametr Phn € (0,1), który opisuje asymetryczny rozkład czasów relaksacji: £ £° + (1 + (iuT)1-acc )ßHN ' (16) Gdy Phn = 1, model Havriliak-Negami sprowadza się do modelu Cole-Cole, natomiast dla modelu Debye’a Phn = 1 oraz acc = 0. W szczególnym przypadku, gdy acc = 0, natomiast Phn € (0,1), otrzymuje się model Cole-Davidsona [67]. Rys. 2.5. Porównanie modeli Debye’a, Cole-Cole i Havriliak-Negami w domenie częstotliwości (a) oraz na płaszczyźnie zespolonej (b). 30 2.3.2. Procesy relaksacyjne w ciekłych kryształach W substancjach ciekłokrystalicznych procesy relaksacyjne mogą mieć charakter za- równo molekularny, jak i kolektywny. Procesy molekularne związane są z rotacyjnymi stopniami swobody molekuł i mogą być zaobserwowane także w fazie cieczy izotropowej. W ciekłych kryształach możliwe procesy molekularne to obroty molekuł wokół ich długich i krótkich osi (Rys. 2.6a, b). Procesy molekularne mają określoną energię aktywacji AE w danej fazie, wobec czego ich czas relaksacji zmienia się z temperaturą zgodnie z rów- naniem Arrheniusa, t « exp(AE/kBT). Procesy kolektywne występują w chiralnych fazach smektycznych i wiążą się z fluktuacjami parametru porządku, którym jest kąt po- chylenia molekuł. Są dwa rodzaje procesów kolektywnych: amplitudony (fluktuacje war- tości bezwzględnej kąta pochylenia 0) i fazony (fluktuacje kąta azymutalnego p) [37,61] (Rys. 2.6c-h). Rys. 2.6. Procesy relaksacyjne molekularne (a, b) oraz procesy kolektywne obserwowane w paraelektrycz- nej fazie SmA* (c), ferroelektrycznej fazie SmC* (c, d) i antyferroelektrycznej fazie SmC^ (e-h). Proces miękki (ang. soft mode), amplitudon występujący w fazach SmA* i SmC*, polega na kolektywnej oscylacji kąta pochylenia molekuł (Rys. 2.6c). Częstotliwość i od- wrotność inkrementu dielektrycznego Ae-1 procesu miękkiego wraz z obniżaniem tempe- ratury maleją liniowo w fazie SmA*, natomiast rosną liniowo w fazie SmC*, a stosunek nachylenia prostych w SmC* i SmA* wynosi -2 [37,68]. Proces miękki zasadniczo nie jest wrażliwy na przyłożone zewnętrzne pole elektryczne Ebias, lecz dla związków o wąskim 31 zakresie temperaturowym fazy SmA* można zaobserwować niewielki spadek Ae ze wzro- stem Ebias [69]. W fazie SmA* proces ten związany jest z efektem elektroklinicznym, który polega na indukcji niezerowego kąta pochylenia przez zewnętrzne pole elektryczne [70]. Proces Goldstone’a to fazon który występuje w fazie SmC* i polega na kolektyw- nym ruchu molekuł po pobocznicy stożka (Rys. 2.6d), na drodze czego układ dąży do odzyskania symetrii fazy SmA*. Proces ten charakteryzuje się dużymi wartościami in- krementu dielektrycznego Ae, przekraczającymi znacznie wartości typowe dla procesu miękkiego. Zarówno inkrement dielektryczny, jak i czas relaksacji są w przybliżeniu stałe w funkcji temperatury. Proces Goldstone’a zanika pod wpływem pola elektrycznego przy- łożonego równolegle do warstw smektycznych, ponieważ struktura helikoidalna fazy SmC* zostaje rozwinięta i kąt azymutalny jest ustalony przez kierunek pola [2,37,68]. Podczas rozwijania helisy w fazie SmC* powstają domeny o uporządkowaniu ferroelektrycznym, oddzielone od siebie liniami dyslokacji, z którymi związany jest tzw. proces domenowy, o częstotliwości pośredniej między procesem miękkim i procesem Goldstone’a. Dalsze zwiększanie pola podkładu prowadzi do usunięcia dyslokacji i uporządkowania domen w jednym kierunku, przez co proces domenowy zanika [37,71]. Procesy relaksacyjne w fazie SmC^ określane są nazwą non-cancellation modes, ponieważ ich obserwacja jest możliwa dzięki temu, że wektory polaryzacji sąsiednich warstw smektycznych nie znoszą się całkowicie ze względu na oddziaływania między- cząsteczkowe. W fazie SmC^ mogą występować dwa rodzaje fazonów (Rys. 2.6e, f) i dwa rodzaje amplitudonów (Rys. 2.6g, h), ponieważ zmiany parametru porządku w dwóch są- siednich warstwach mogą mieć te same lub przeciwne fazy. Gdy ruchy molekuł są zgodne w fazie, proces taki oznaczany jest literą L, gdy przeciwne w fazie - literą H [37,56]. Jeśli w badanej próbce występuje przejście szkliste, w widmach dielektrycznych ob- serwuje się charakterystyczny proces alfa, dla którego rozkład czasów relaksacji jest silnie asymetryczny i opisywany modelem Havriliak-Negami, wprowadzonym pierwotnie właśnie do opisania tego procesu [66]. Proces alfa interpretowany jest jako proces moleku- larny, który w miarę zbliżania się do przejścia szklistego zmienia charakter na kolektywny, a czas relaksacji tego procesu wzrasta z obniżaniem temperatury szybciej, niż wynika to z równania Arrheniusa [18,19,24-27,29,37]. Temperaturowa zależność czasu relaksacji procesu alfa jest opisana równaniem Vogel-Fulcher-Tammann [72-74]: Ta(T) = T^expl—^---------] , (17) \1 — -VFT/ gdzie temperatura Vogela Tvft jest zazwyczaj o kilkadziesiąt stopni niższa od wyznaczo- nej eksperymentalnie temperatury przejścia szklistego, natomiast parametr B ma wymiar 32 temperatury i dla Tvft = 0, kiedy równanie VFT sprowadza się do równania Arrheniusa, jest równy AE/kB [18,37]. Procesowi alfa towarzyszą niekiedy poboczne procesy, ozna- czane beta, gamma i delta. W substancjach ciekłokrystalicznych są interpretowane jako ruchy rotacyjne, niewielkie odchylenia długich osi molekuł bądź wewnątrzcząsteczkowe ruchy grup funkcyjnych [24-28]. 2.4. Spektroskopia w podczerwieni Zakres długości fali A promieniowania podczerwonego obejmuje wartości od 0.7 do 50 fj,m, co przekłada się na wartości liczby falowej (ź> = 1/A) od 14300 do 700 cm-1. Zakre- sy dalekiej, właściwej i bliskiej podczerwieni (ang. far, middle, near IR) zawierają się od- powiednio w przedziałach 200-700 cm-1, 700-4000 cm-1 oraz 4000-14300 cm-1 [75]. Zakres energii promieniowania IR odpowiada różnicom między energiami stanów oscylacyjno- rotacyjnych i deformacyjnych w molekułach, co umożliwia badanie ich poprzez absorpcję promieniowania IR przez próbkę. Widmo absorpcyjne przedstawia transmitancję lub absorbancję próbki w funkcji v lub A. Transmitancja jest równa stosunkowi natężenia promieniowania po i przed przejściem przez próbkę, T = I/I0. Absorbancja jest powiązana z transmitancją wzorem A = -logT. Współcześnie pomiary metodą spektroskopii IR wykonuje się z użyciem polichromatycz- nego źródła promieniowania oraz spektrometru Michelsona, wyposażonego w zwiercia- dło nieruchome i zwierciadło ruchome. Układ taki pozwala na pomiar tzw. interfero- gramów, przedstawiających natężenie promieniowania w funkcji różnicy dróg optycznych promieni odbitych od obu zwierciadeł. Widmo otrzymuje się jako transformatę Fouriera, skąd pochodzi nazwa spektroskopia FT-IR (ang. Fourier Transform Infra-Red spectrosco- py ) [60,61,75]. Rys. 2.7. Rodzaje wewnątrzcząsteczkowych drgań zginających (a) i rozciągających (b). 33 Liczba oscylacyjnych stopni swobody N-atomowej nieliniowej molekuły, noszących nazwę drgań normalnych, wynosi 3N — 6. Do drgań zginających, zmieniających kąty mię- dzy wiązaniami (Rys. 2.7a), należą drgania nożycowe 8, wahadłowe p, wachlarzowe u oraz skręcające t. Drgania rozciągające (Rys. 2.7b) zmieniają długości wiązań i oznaczane są symbolami vs (symetryczne) i vas (asymetryczne). Do opisu drgań atomów w pierście- niach aromatycznych stosuje się też oznaczenia ß (deformacje w płaszczyźnie pierścienia) i y (deformacje poza płaszczyzną) [61,75]. Im wyższa symetria molekuły, tym większa degeneracja poziomów energetycznych, co prowadzi do zmniejszenia liczby pasm w widmie. Drgania atomów w cząsteczkach można opisać z użyciem modelu oscylatora anharmonicznego, więc zgodnie z regułami wyboru możliwe są takie przejścia, dla których zmiana oscylacyjnej liczby kwantowej Aź> = 1, 2, 3.... Absorpcja w zakresie podczerwieni zachodzi tylko dla oscylacji prowadzą- cych do zmiany momentu dipolowego fi próbki. Tony podstawowe odpowiadają zmia- nie A£ = 1 i są najintensywniejszymi pasmami w widmie IR. Przejścia odpowiadają- ce A£ = 2, 3..., noszące nazwę nadtonów, są znacznie mniej intensywne, podobnie jak pasma kombinacyjne, związane z równoczesnymi przejściami między różnymi stanami. Jeśli energia odpowiadająca nadtonowi lub pasmu kombinacyjnemu jest bliska energii tonu podstawowego, może zajść rezonans Fermiego, prowadzący do wzrostu intensyw- ności słabszego pasma i obniżenia intensywności tonu podstawowego. Częstość drgań jest charakterystyczna dla danej grupy funkcyjnej, dlatego spektroskopia IR pozwala na określenie struktury chemicznej i sprawdzenia czystości związku. Przejścia między pozio- mami rotacyjnymi są związane z mniejszymi zmianami energii niż przejścia oscylacyjne i ich obserwacja jest możliwa wyłącznie w próbkach gazowych z wykorzystaniem dalekiej podczerwieni [60,61,75]. 2.5. Dyfrakcja rentgenowska 2.5.1. Promieniowanie X i jego źródła Promieniowanie rentgenowskie (promieniowanie X) jest promieniowaniem elektroma- gnetycznym o długości fali A = 10~n-10~7 m. Do źródeł promieniowania X wykorzysty- wanych w pomiarach metodą dyfrakcji rentgenowskiej (XRD, ang. X-Ray Diffraction) są lampy rentgenowskie i synchrotrony [76,77]. Głównymi elementami lampy rentgenowskiej są dwie elektrody, między którymi przy- łożone jest wysokie napięcie rzędu kilkudziesięciu kilowoltów, powodujące przepływ elek- tronów od katody do anody (zbudowanej zazwyczaj z takich metali jak Cu, Mo, Ag, Fe, Cr) i wybijanie przez nie elektronów materiału tworzącego anodę. Miejsce wybitych 34 elektronów zostaje zajęte przez elektrony z wyższych powłok elektronowych, a nadmiar energii, równy różnicy energii między dwoma stanami elektronowymi, jest emitowany pod postacią dyskretnego, charakterystycznego dla danego pierwiastka promieniowania X. W widmie charakterystycznym dominuje promieniowanie odpowiadające przejściom z powłoki L do K. W lampie rentgenowskiej powstaje także promieniowanie hamowania, którego źródłem są elektrony katody tracące prędkość podczas zderzenia z anodą. Widmo promieniowania hamowania jest ciągłe, a jego natężenie znacznie mniejsze od natężenia promieniowania charakterystycznego [76,78]. W przypadku lampy rentgenowskiej z anodą Cu, stosowanej w tej pracy, długość fali głównych linii promieniowania charakterystycz- nego to XcuKai = 1.540562 Â, XcuKa2 = 1.544390  oraz XcuKß = 1.392218  [79]. Promieniowanie synchrotronowe powstaje w wyniku poruszania się elektronów lub pozytonów z prędkością podświetlną po zakrzywionym torze. Widmo promieniowania synchrotronowego jest ciągłe i obejmujące długości fali od 10-10 do 10-5 m, aż do pro- mieniowania podczerwonego, natomiast intensywność promieniowania przewyższa o kilka rzędów intensywność promieniowania emitowanego przez lampę rentgenowską [76,77]. 2.5.2. Dyfrakcja promieniowania rentgenowskiego na kryształach Odległości między atomami w ciele stałym są rzędu angstremów (1  = 10-10 m), co sprawia, że promieniowanie X może ulegać dyfrakcji (ugięciu) na kryształach. Promienio- wanie to oddziałuje przede wszystkim z elektronami znajdującymi się w próbce, przez co metoda dyfrakcji rentgenowskiej wykorzystywana jest do określenia przestrzennego roz- kładu gęstości elektronowej p(r) danej substancji [76,78,80]. W przypadku kryształu, p(r) opisuje się w sposób przybliżony jako splot dwóch funkcji, gęstości elektronowej motywu Pmotyw (r) i nieskończonej sieci ^j 5(r — Rj): p(R) = Pmotyw(r) * ö(r — Rj) = pmotyw(r')J2 S(r — Rj — r')dr', (18) j J-œ j gdzie położenie węzłów sieci Rj = hja + kjb+ljc, a hj, kj, j to liczby całkowite. W wyniku tego działania otrzymuje się nieskończoną sieć motywów, określoną przez wektory bazowe a, b, c [2,78]. Zjawisko dyfrakcji promieniowania X na krysztale zostało przewidziane i wyjaśnione przez Maxa von Laue, a udowodnione w eksperymencie przeprowadzonym w 1912 r. przez Waltera Friedricha i Paula Knippinga. Warunki Lauego wyprowadza się traktując kryształ jak siatkę dyfrakcyjną (Rys. 2.8a). Wiązka ugięta jest sumą promieni ugiętych na licznych centrach rozpraszania (atomach) w krysztale. Gdy liczba interferujących promieni dąży 35 do nieskończoności, ich wypadkowe natężenie dąży do zera, z wyjątkiem sytuacji, gdy zachodzi między nimi interferencja konstruktywna. Różnica dróg optycznych promieni ugiętych musi więc być wielokrotnością A, co prowadzi do warunków: hA = a(cosa — cosa0), kA = b(cosß — cosß0), lA = c(cosY — cosYo), (19) gdzie a0, ß0, y0 to kąty padania wiązki, a, ß, 7 to kąty ugięcia [76,78,80]. Rys. 2.8. Warunki dyfrakcji wg Lauego (a), Braggów (b) i Ewalda (c). Warunki dyfrakcji wg Lauego można sprowadzić do równania Braggów, które zostało wyprowadzone w oparciu o założenie, że promieniowanie rentgenowskie ulega lustrzane- mu odbiciu od płaszczyzn sieciowych w krysztale (Rys. 2.8b). Wiązka ugięta nie ulega wygaszeniu tylko wtedy, gdy między promieniami odbitymi od wszystkich płaszczyzn sieciowych zachodzi interferencja konstruktywna. Warunek ten pozwala na znalezienie związku między A i kątem O a odległością dhkl między płaszczyznami sieciowymi o wskaź- nikach Millera h, k, l: nA = 2dhkl sinO, (20) gdzie n = 1, 2, 3... to rząd odbicia, który może być włączony do odległości międzypłaszczy- znowej. Równanie Braggów zapisuje się wtedy w równoważnej postaci A = 2dnh,nk,nlsinO [76,78,80]. Najwygodniejszego opisu dyfrakcji można dokonać w przestrzeni wektorów falowych k, nazywanej przestrzenią odwrotną. Analogiczne wielkości z przestrzeni rzeczywistej i od- wrotnej są ze sobą związane transformatą Fouriera F : /*œ F [f (r)] = F (k) = f (r)exp(ik ■ r)dr. (21) J — ^ 36 Jeśli funkcją f (r) jest nieskończona przestrzeń rzeczywista o wektorach bazowych a, b, c, jej transformatą Fouriera będzie tzw. sieć odwrotna, nieskończona sieć opisana wektorami bazowymi a*, b*, c*, które spełniają warunki a ■a* = 2n, a ■ b* = 0, a ■ c* = 0 i analogicznie dla wektorów b, c. W przestrzeni odwrotnej warunki dyfrakcji otrzymuje się z użyciem konstrukcji Ewalda (Rys. 2.8c). Długość wektora falowego k jest związana z długością fali równaniem k = 2n/X. Wektor rozpraszania q, będący różnicą wektorów falowych fali ugiętej kf i fali padającej k0, ma zatem długość q = 4nsin9/X. Z konstrukcji Ewalda wynika, że dyfrakcja jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy wektor q jest wektorem sieci odwrotnej [2,76,78]: q = Ej * = hj(T' + kjb* + ljc*. (22) Transformata Fouriera splotu dwóch funkcji jest równa iloczynowi transformat Fourie- ra tych funkcji, F[f1 * f2] = F[f1]F[f2]. Wynika z tego, że transformata Fouriera gęstości elektronowej kryształu, nazywana czynnikiem struktury F, jest tożsama z siecią od- wrotną o punktach przeskalowanych przez transformatę Fouriera gęstości elektronowej motywu: F(E = F[p(r)] = F[Pmotyw(r)] £6(E — Ehki) = £ Fhki(E)HE — Ehki) (23) hkl hkl gdzie Fhkl to czynnik struktury dla rodziny płaszczyzn sieciowych (hkl), zależny od po- łożenia rj atomów w komórce elementarnej i ich atomowych czynników rozpraszania fj : Fhki = £ fjexp(iEhki ■ fj). (24) j Wartość fj jest równa stosunkowi natężeń promieniowania rozproszonego przez j-ty atom i pojedynczy elektron. Atomowy czynnik rozpraszania maleje ze wzrostem sin(9/X), a jego maksymalna wartość dla 9 = 0 jest równa liczbie atomowej [2,76,78]. Zgodnie z kinematyczną teorią rozpraszania, natężenie rozproszonego promieniowa- nia I(E jest proporcjonalne do \F(E)|2. Jedynie w przypadku szczególnie doskonałych monokryształów pozbawionych struktury mozaikowej, np. warstw epitaksjalnych, ma za- stosowanie dynamiczna teoria rozpraszania, gdzie I(E) cx \F(E)\. W ogólnym przypadku czynnik struktury jest liczbą zespoloną, przez co pomiar XRD daje informacje na temat wartości bezwzględnej \F(E)\, ale nie na temat jego fazy [76,78]. Z zależności między I(E) i F(E) wynika, że dyfraktogramy kryształów mają postać dyskretnych refleksów, o położeniach określonych przez równoważne warunki dyfrakcji 37 Lauego, Braggów i Ewalda oraz o natężeniach odzwierciedlających rodzaj i położenie atomów w komórce elementarnej (Rys. 2.9a). Mimo że z teoretycznych rozważań wynika, że kształt refleksów powinien odpowiadać delcie Diraca, w rzeczywistym pomiarze reflek- sy mają kształt opisywany np. funkcją pseudo-Voigta, a ich szerokość zależy m. in. od rozdzielczości dyfraktometru i rozmiaru kryształów [2,76,78]. Dyskretne obrazy dyfrak- cyjne posiadają również krystaliczne smektyki (SmBkr, SmJ, SmG, SmE, SmK, SmH), w których, mimo że molekuły mogą wykonywać ruchy rotacyjne, zachowany jest porządek pozycyjny dalekiego zasięgu w trzech wymiarach [1,2]. 2.5.3. Dyfraktogramy faz ciekłokrystalicznych W fazach, w których porządek pozycyjny jest silnie zaburzony, do opisu dyfrakcji pro- mieniowania X najdogodniej wykorzystać funkcję korelacji G(r), która wyraża prawdopo- dobieństwo znalezienia cząsteczki w położeniu r względem pewnej wybranej cząsteczki. Transformata Fouriera funkcji G(r) jest równa znormalizowanemu natężeniu rozproszo- nego promieniowania Inorm(q), które otrzymuje się wychodząc ze wzoru [2,78]: N N N N N—1 I(o) « \F(q)\2 = EE fj fkexp(iq ■ r) = E fj + EE fjfk exp(iq ■q) (25) j k j j=k k Znormalizowane natężenie jest równe wartości I(q) podzielonej przez liczbę atomów N oraz iloczyn fj(q)fk(q). Jest to uproszczony rachunek zakładający, że centra rozpraszające (atomy/cząsteczki) są identyczne: I(o) N N—1 F [G(°)] = ® = NfjOfk (o, « 1 + EE exp(iq ■ q (26) Kształt refleksu dyfrakcyjnego zależy od postaci funkcji G(r). W krysztale, gdzie wy- stępuje porządek pozycyjny dalekiego zasięgu, G(r) w zadanym kierunku można przed- stawić jako szereg delt Diraca. Uporządkowanie warstwowe charakterystyczne dla cie- kłokrystalicznych faz SmA, SmC i smektyków heksatycznych (SmBheæ, SmF, SmI) jest jedynie uporządkowaniem quasi-dalekiego zasięgu, przez co G(r) zanika w sposób alge- braiczny jak r—n, gdzie n zależy od temperatury i stałej elastycznej. Położenie refleksu dyfrakcyjnego powiązanego z warstwami smektycznymi jest równe qD = 2n/D, gdzie D to grubość warstw smektycznych. Kształt refleksu jest opisany funkcją I(q) « (q — qD)n—2, co można zaobserwować eksperymentalnie w pomiarze XRD wykonanym z wystarczająco dużą rozdzielczością [1,2,81]. 38 Rys. 2.9. Schematyczne przedstawienie dyfraktogramu kryształu (a) oraz najprostszych faz ciekłokrysta- licznych i cieczy izotropowej (b). Porządek pozycyjny bliskiego zasięgu, występujący w cieczy izotropowej, nematyku oraz w słabiej uporządkowanych smektykach, opisany jest funkcją G(r) zanikającą jak exp(—r/£), gdzie £ jest długością korelacji. Maksima dyfrakcyjne mają zatem kształt opi- sany funkcją Lorentza I(q) 1/(1 + (q — qd)2£2), nieznacznie zmodyfikowany przez czyn- nik fj(q)fk(o). Położenie maksimum zależy od średniej odległości między cząsteczkami d = 2n/qd, natomiast jego szerokość połówkowa jest odwrotnie proporcjonalna do długo- ści korelacji (Rys. 2.9b). Na dyfraktogramie cieczy izotropowej widoczne jest pojedyncze szerokie maksimum. W fazie nematycznej, gdzie pojawia się porządek orientacyjny, wi- doczne są dwa maksima o położeniach odpowiadających średniej długości i szerokości molekuł i o szerokościach odpowiadających dwóm różnym długościom korelacji £|oraz £±. W przypadku faz smektycznych szerokie maksimum opisuje uporządkowanie cząste- czek w obrębie warstw smektycznych, przy czym wartość £ w smektykach heksatycznych jest większa od wartości obserwowanych w fazach SmA i SmC [1,2]. 2.6. Obliczenia kwantowo-mechaniczne W badaniach nad strukturą faz ciekłokrystalicznych istotna jest znajomość rozmiarów cząsteczek i ich najbardziej prawdopodobnych kształtów. Informacje te można uzyskać na drodze obliczeń kwantowo-mechanicznych. W przypadku faz o właściwościach ferro- i an- tyferroelektrycznych ważne jest też oszacowanie momentu dipolowego cząsteczki. Również analiza widm w podczerwieni staje się problematyczna, jeśli nie ma możliwości porów- nania ich z widmami teoretycznymi, bowiem dla molekuł złożonych z kilkudziesięciu atomów, liczba możliwych procesów oscylacyjnych wynosi 100-200. W ramach tej pracy posługiwano się obliczeniami opartymi na teorii funkcjonału gęstości (DFT, ang. Density Functional Theory) oraz pół-empiryczną metodą Austin Model 1 (AM1). Obie te metody mają swoje korzenie w metodzie Hartree-Focka. 39 2.6.1. Metoda Hartree-Focka Niezależne od czasu równanie Schrödingera dla układu N ciał ma postać (N N— N \ — E V2 + EE j (r) I ł(r) = E ł(r>), (27) j j j k>j ) gdzie ^(f,a) to funkcja falowa układu zależna od współrzędnych położenia f i spinu a, E to energia układu, a H to hamiltonian złożony z członu opisującego energię kinetyczną każdego z ciał i potencjał oddziaływania między nimi Vjk(f) [82,83]. Dla układu złożonego z więcej niż dwóch ciał (atom wodoru) dokładne rozwiązanie równania Schrödingera nie jest możliwe i obliczenia muszą być oparte na przybliżeniach. Podstawowe jest przybliżenie Borna-Oppenheimera, które opiera się na rozdziel- nym opisie ruchu jąder atomowych i znacznie szybszym ruchu elektronów. Funkcja falo- wa układu N jąder i n elektronów ^(R^ ..., RN, S1,..., £N, f,..., f*n, a1,.., an), w skrócie ^(R, £,f, a), zapisywana jest wtedy jako iloczyn funkcji falowej jąder ^n(R, £) i elek- tronów 'fe(f, a). Funkcja 'fe(f, a) zależy też od współrzędnych i spinów jąder, ale tylko w sposób parametryczny, ponieważ obliczenia są prowadzone dla ustalonych wartości R i £ [82]. Stosowanym w następnej kolejności przybliżeniem jest przybliżenie jednoelek- tronowe, polegające na zastąpieniu wieloelektronowej funkcji falowej ^e(f, a) przez kom- binację jedno elektronowych spinorbitali (rj,aj). Ze względu na to, że funkcja 'fe(r, a) musi być antysymetryczna ze względu na zamianę elektronów (zakaz Pauliego), zapisuje się ją w postaci tzw. wyznacznika Slatera: l(fn,an), ..., i>n(fn, an) co zapewnia, że 'fe(f, a) = 0 gdy dwie kolumny w (28) są identyczne, czyli gdy dwa elektrony znajdują się w tym samym stanie ÿk(fj,aj) [82,83]. W hamiltonianie elektronowym He, którego funkcją własną jest 'fe(f, a), uwzględnio- na jest energia kinetyczna elektronów Te i ich oddziaływanie z jądrami Vne i między sobą Vee. Oddziaływanie między jądrami Vnn jest traktowane jako stała. Funkcjonał energii elektronowej wyraża się wzorem N N-1 N E [tfe] = (^e — + Vne\^ e) + (^e|Vee|^e) = E j + E EJ — Rjk ), (29) j j k>j 40 w którym całka jednoelektronowa hjj uwzględnia energię kinetyczną elektronów i ich przyciąganie kulombowskie z jądrami, Jjk to dwuelektronowa całka kulombowska, dająca energię elektrostatycznego odpychania między elektronami, natomiast Kjk to dwuelek- tronowa całka wymiany, związana z unikaniem się elektronów o tym samym spinie [82]. Przybliżenie Borna-Oppenheimera i przybliżenie jedno elektronowe wykorzystywane są w metodzie pola samouzgodnionego Hartree-Focka. Operatorem energii ej dla orbitalu vpj(r) (rozważamy tu zapełnione orbitale, dlatego współrzędna spinowa jest po- minięta) jest operator Focka F(r). Dla p zapełnionych orbitali mamy: F(r)^j (r) = (h(r) + E J (r) — K k (r)))ÿj (r) = ej ^j (r). (30) k=1 Mimo że F(r) działa na funkcję jednoelektronową, jego postać zależy też od położeń pozostałych elektronów ze względu na operatory kulombowskie Jk i operatory wymiany Kk. Poszukiwanie optymalnego zestawu orbitali przeprowadza się w oparciu o zasadę wariacyjną, zgodnie z którą najniższą możliwą wartość energii E0 można uzyskać jedynie dla stanu podstawowego. Dąży się więc do znalezienia takich vpj(r), które dadzą jak najniższe wartości energii. Obliczenia metodą Hartree-Focka są prowadzone w sposób iteracyjny. W pierwszym kroku do równania Focka wstawia się próbne funkcje vpj(r). Na tej podstawie wyznaczany jest kolejny, zmodyfikowany zestaw orbitali, który wstawia się ponownie do równania Focka. Obliczenia kończy się po osiągnięciu zbieżności, czyli kiedy kolejne kroki nie prowadzą do dalszych modyfikacji vpj (r) [82]. 2.6.2. Teoria funkcjonału gęstości Teoria funkcjonału gęstości (DFT) opiera się na dwóch twierdzeniach Hohenberga- Kohna. Zgodnie z pierwszym twierdzeniem, energia układu E jest funkcjonałem jego gęstości elektronowej p(r), jest więc przez nią jednoznacznie określona, tak samo jak przez pełną funkcję falową. Drugie twierdzenie mówi, że tylko gęstość elektronowa stanu podstawowego p0(r) odpowiada najniższej możliwej energii układu: E[p0(r)] ^ E[p(r)], jest to więc inne sformułowanie zasady wariacyjnej [82-84]. Posługiwanie się p(r) układu zamiast jego funkcją falową przyśpiesza obliczenia, bo- wiem pozwala na używanie zestawu wirtualnych, nieoddziałujących elektronów, o ile tylko p(r) takiego układu będzie taka sama, jak p(r) układu rzeczywistego. Takie rozwiązanie stosowane jest w metodzie Kohna-Shama, która jest podobna do metody Hartree- Focka z wyjątkiem tego, że zamiast całek dwuelektronowych, stosowany jest efektyw- ny potencjał zastępujący oddziaływania między elektronami. Ogólna postać funkcjonału 41 E[p(r)] stosowana w metodzie Kohna-Shama jest następująca: E [p(r)] = Te[p(r)] + Vne[p(r)] + Vee[p(r)] + Exc[p(f)]. (31) W powyższym wzorze Te to energia kinetyczna nieoddziałujących elektronów, Vne to klasyczne oddziaływanie Coulomba elektronów z jądrami atomowymi, Vee to klasyczne oddziaływanie Coulomba między elektronami. Pozostała część energii, czyli nieklasyczne oddziaływanie między elektronami i różnica między Te układu oddziałujących i nieod- działujących elektronów, jest uwzględniona w ostatnim członie Exc, nazywanym energią korelacyjno-wymienną. Ogólne wzory na pierwsze trzy składowe są znane, dlatego po- szukiwania optymalnego funkcjonału E[p(r)] sprowadzają się do udoskonalania wzorów na Exc[p(r)] [82-85]. Obliczenia do tej pracy zostały przeprowadzone z wykorzystaniem funkcjonału BLYP (Becke-Lee-Yang-Parr) [86,87] z poprawką pół-empiryczną Grimme’a, D3, uzupełnioną o funkcję tłumienia Becke-Johnson [88]. W obliczeniach zastosowano ba- zę funkcyjną z rozszczepieniem powłoki walencyjnej i z pojedynczym zestawem funkcji polaryzacyjnych, SVP [89-91]. 2.6.3. Metody pół-empiryczne Alternatywnym sposobem na uproszczenie obliczeń metodą Hartree-Focka jest zanie- dbanie elektronów rdzenia i uwzględnianie w bazie ÿ(r) wyłącznie orbitali zawierających elektrony walencyjne. Ponadto zamiast obliczania całek dwuelektronowych korzysta się z gotowych zestawów wartości tych całek, uzyskanych eksperymentalnie [82]. Metodą sto- sowaną w tej pracy jest AM1, sparametryzowana z myślą o związkach organicznych [92]. Obliczenia AM1 są znacznie szybsze od DFT-BLYP (kilka minut w porównaniu do kilku godzin dla izolowanej molekuły mX1X2), lecz duże uproszczenia stosowane w metodach pół-empirycznych sprawiają, że ich wyniki traktuje się zwykle tylko szacunkowo [82]. 2.6.4. Modelowanie molekularne dla mX1X2 Obliczenia DFT-BLYP i AM1 zostały wykonane za pomocą programu Gaussian 09 [93] na klastrach Zeus i Prometheus z Akademickiego Centrum Komputerowego ”Cyfronet” AGH i na klastrze znajdującym się na terenie Wydziału Chemii UJ. Modelowanie prze- prowadzono dla izolowanych molekuł każdego związku w co najmniej czterech konforma- cjach, a także dla dwóch dimerów 2HF w orientacji równoległej i antyrównoległej. Wyniki opracowano z użyciem programów GaussView, Avogadro [94], Molden [95], Wolfram Ma- thematica 10 i OriginPro. 42 3. Część eksperymentalna 3.1. Materiały Badania prowadzono na polikrystalicznych próbkach dziesięciu związków mX1 X2: 4HH, mHF (m = 2, 4, 5, 6, 7) oraz mFF (m = 4, 5, 6, 7), zsyntezowanych w Instytucie Chemii Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie. Dokładna procedura syntezy związków mX1X2 jest opisana w publikacjach [44,45]. 3.2. Opis eksperymentu 3.2.1. Różnicowa kalorymetria skaningowa Pomiary kalorymetryczne dla próbek o masie 3-10 mg zamkniętych w aluminiowych naczyńkach przeprowadzono w kalorymetrze DSC 8000 PerkinElmer. Próbki były wstęp- nie ogrzewane do fazy cieczy izotropowej, a następnie badane podczas ochładzania i ogrze- wania z szybkościami 3, 6, 10, 15, 20°C/min. Dla związku 7HF przeprowadzono dodatkowe badania zimnej krystalizacji: I) w wa- runkach izotermicznych, poprzez ogrzanie próbki powyżej temperatury klarowania, ochło- dzenie do -80°C z szybkością 15°C/min, ogrzanie do wybranej temperatury (-23, -26, -30°C) z szybkością 15°C/min i wykonanie pomiaru w funkcji czasu oraz II) w warun- kach nieizotermicznych, poprzez ogrzanie powyżej temperatury klarowania, ochłodzenie do -80°C z szybkością 15°C/min i ogrzanie z różnymi szybkościami (1, 1.5, 2, 3, 4, 6, 8, 10, 12, 15, 20, 25, 30°C/min) powyżej temperatury topnienia. 3.2.2. Mikroskopia polaryzacyjna i metody elektrooptyczne Obserwacje tekstur i pomiary elektrooptyczne przeprowadzono pod mikroskopem po- laryzacyjnym Nikon Eclipse LV100POL wyposażonym w przystawkę grzewczą Fine In- struments WTMS-14C, generator 33120A Agilent, wzmacniacz F20ADI FLC Electronics i oscyloskop DSO6102A Agilent Technologies. Komórki elektrooptyczne AWAT (elektro- dy ITO, warstwa polimeru zapewniająca teksturę planarną, grubość 5 fim, pojemność ok. 60 pF) wypełniono, wykorzystując efekt kapilarny, po ogrzaniu substancji do fazy cieczy izotropowej. Kąt pochylenia molekuł zmierzono dla prostokątnego sygnału o częstotli- wości 0.1 Hz i amplitudzie 8-12 V/^m [6]. Czas przełączania wyznaczono na podstawie odpowiedzi próbki na sygnał prostokątny (50 Hz, amplituda 8 V/^m) [63,64], a spon- taniczną polaryzację na podstawie odpowiedzi na sygnał trójkątny (50 Hz, amplituda 8-20 V/^m) [62,63]. 43 3.2.3. Spektroskopia dielektryczna Pomiary dielektryczne wykonano przy użyciu spektrometru impedancyjnego Agilent 4294A z przystawką temperaturową Fine Instruments IMTA-300. Próbki w płaskich ko- mórkach elektrooptycznych (elektrody złote, grubość 5 fim, pojemność 50-70 pF) na- pełnionych z wykorzystaniem efektu kapilarnego ogrzewano do fazy cieczy izotropowej i rejestrowano widma dielektryczne podczas ochładzania. Pomiar w funkcji stałego po- la podkładu przeprowadzono dla wartości pola do 7.6 V/^m po ochłodzeniu próbki do wybranej temperatury. Dla związku 6FF część pomiarów w polu podkładu wykonano dla próbki z elektrodami ITO użytej do pomiarów elektrooptycznych. Dla związku 4FF, w celu zbadania polimorfizmu faz krystalicznych, wykonano dodatkowy pomiar podczas ogrzewania w zakresie 40-87°C bez obecności pola podkładu, po uprzednim pozostawieniu próbki w temperaturze pokojowej przez cztery miesiące. 3.2.4. Spektroskopia w podczerwieni Widma w podczerwieni dla próbki 2HF w postaci pastylek z KBr zmierzono w zakresie 4000-400 cm—1 na spektrometrze Bruker VERTEX 70v z helowym kriostatem Advanced Research System DE-202A i kompresorem ARS-2HW podczas ogrzewania i ochładzania w wybranych temperaturach między 0 a 120°C. 3.2.5. Dyfrakcja rentgenowska Wszystkie pomiary dyfrakcyjne zostały przeprowadzone z użyciem promieniowania CuKa. Pomiar w szerokim zakresie kąta 29 = 2-30° przeprowadzono dla próbek w ka- pilarach ze szkła borokrzemowego (średnica 0.3 mm) wypełnionych na drodze efektu kapilarnego na dyfraktometrze Empyrean 2 (PANalytical) z przystawką temperaturową Cryostream 700 Plus (Oxford Cryosystems). Przed pomiarem próbka była ogrzewana do cieczy izotropowej, szybkość zmiany temperatury wynosiła 6°C/min, czas stabilizacji przed rejestracją dyfraktogramu wynosił 5 min. Pomiary wykonano w geometrii poziomej rotującej kapilary (Rys. 3.1) w następującej konfiguracji: • wiązka pierwotna: szczelina 1/8° lub 1/4°, zwierciadło paraboliczne, szczeliny Sol- lera 0.02 rad, szczelina przeciwrozproszeniowa do zwierciadła • wiązka rozproszona: beam stop, szczelina przeciwrozproszeniowa do kapilar, szczeli- ny Sollera 0.02 rad, detektor PixCel 44 Rys. 3.1. Konfiguracja pomiarowa dyfraktometru Empyrean 2. Pomiary w geometrii 9/29 w wąskim zakresie kątowym 29 = 2.2-3.6°, w celu dokład- nego wyznaczenia grubości warstw smektycznych, przeprowadzono dla próbek na waflu krzemowym na dyfraktometrze D8 Discover (Bruker) ze stolikiem grzewczym Anton Paar DCS350. Przed pomiarem próbka była ogrzewana do cieczy izotropowej, pomiar prowa- dzony był co 1°C lub co 0.1°C z szybkością zmiany temperatury 0.5°C/min i czasem stabilizacji 20-30 s. Pomiary wykonano w geometrii wiązki równoległej (Rys. 3.2) w na- stępującej konfiguracji: • wiązka pierwotna: zwierciadło paraboliczne, szczelina 0.2 mm, szczelina przeciwroz- proszeniowa 0.4 mm lub pinhole 0.3 mm • wiązka rozproszona: detektor punktowy scyntylacyjny ze szczeliną 0.1 mm Rys. 3.2. Konfiguracja pomiarowa dyfraktometru D8 Discover. 45 Jednoczesny pomiar XRD-DSC dla polikrystalicznej próbki 4FF wykonano na dy- fraktometrze SmartLab (Rigaku) z przystawką do pomiarów DSC wyposażoną w okna przepuszczające promieniowanie rentgenowskie [96] (Rys. 3.3). W pomiarze XRD-DSC dyfraktogramy muszą być zbierane w dużym zakresie kątowym w krótkim czasie, do czego potrzebne jest źródło promieniowania X o dużym natężeniu. W tym przypadku za źró- dło posłużyła lampa z rotującą anodą Cu, a dyfraktogramy były zbierane co 1.1°C przy szybkości zmiany temperatury 2°C/min. Pomiar przeprowadzono w zakresie kątowym 29 = 1.5-29.5° podczas ogrzewania, ochładzania i ponownego ogrzewania próbki między 0 a 120°C. Pomiary wykonano w następującej konfiguracji: • wiązka pierwotna: szczeliny Sollera 5°, szczelina 1/3° • wiązka rozproszona: szczelina 20 mm, szczeliny Sollera 5°, szczelina 20.1 mm, filtr Kß, dwuwymiarowy detektor 2D Hybrid Pixel Array Detector HyPix-3000 Rys. 3.3. Schemat układu do jednoczesnego pomiaru XRD-DSC dyfraktometru SmartLab. Wszystkie wyniki pomiarów XRD oraz XRD-DSC opracowano z wykorzystaniem pro- gramów WinPLOTR [97], FullProf [98], DicVol [99], Expo2014 [100] oraz komercyjnych programów OriginPro i TOPAS. 46 4. Wyniki i dyskusja 4.1. Sekwencja fazowa 4.1.1. Wyniki POM i DSC Przykładowe tekstury związków mX1X2 zaobserwowane pod mikroskopem polaryza- cyjnym podczas ochładzania z szybkością 6°C/min są przedstawione na Rys. 4.1 i 4.2, na- tomiast krzywe DSC wraz z wartościami temperatur przemian fazowych (Tanset) w funkcji szybkości zmiany temperatury dla każdego z badanych związków pokazane są na Rys. 4.3- 4.12. Temperatury przejść wyznaczone wyżej wymienionymi metodami oraz odpowiada- jące tym przejściom zmiany entalpii i entropii otrzymane na podstawie wyników DSC zebrano w Tabelach 4.1 i 4.2 na końcu podrozdziału. W przypadku wyników DSC tempe- raturę przejścia otrzymano na drodze liniowej ekstrapolacji Tanset do 0°C/min. Jeśli eks- trapolacja nie była możliwa, w Tabelach 4.1 i 4.2 podano wartość Tonset dla najmniejszej szybkości ogrzewania/ochładzania, dla której było obserwowane dane przejście. Identyfi- kacja faz została przeprowadzona na podstawie obserwacji tekstur i wyników XRD. Rys. 4.1. Przykładowe tekstury mXiX2 (m = 2, 4) zarejestrowane przy ochładzaniu. 47 Otrzymane wyniki POM i DSC w ogólności potwierdzają sekwencje fazowe poda- ne w literaturze [30,44,45]. Fazy SmC* i SmC^ zaobserwowane zostały we wszystkich badanych związkach (Rys. 4.1 i 4.2). Zakres występowania antyferroelektrycznej fazy SmC^ wynosi zawsze kilkadziesiąt stopni, natomiast zakres ferroelektrycznej fazy SmC* zależy od długości łańcucha CtoH2to. Widoczny jest efekt parzysto-nieparzysty: zakres występowania fazy SmC* ma szerokość ok. 15-40° C dla związków o parzystym m i tylko kilka stopni dla związków o nieparzystym m. Tendencja do tworzenia paraelektrycznej fazy SmA* wzrasta z długością łańcucha CtoH2to, jej obecność została stwierdzona w wą- skim zakresie temperaturowym w homologach mHF o m = 6, 7 oraz mFF o m = 5, 6, 7 (Rys. 4.2). Rys. 4.2. Przykładowe tekstury mXiX2 (m = 5, 6, 7) zarejestrowane przy ochładzaniu. 48 Rys. 4.3. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 2HF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). Rys. 4.4. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 4HH (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). 49 Rys. 4.5. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 4HF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). Rys. 4.6. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 4FF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). 50 Rys. 4.7. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 5HF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). Rys. 4.8. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 5FF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). 51 Rys. 4.9. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 6HF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). Rys. 4.10. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 6FF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). 52 Rys. 4.11. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 7HF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). Rys. 4.12. Krzywe DSC (a, b) i wyznaczone na ich podstawie temperatury przemian fazowych 7FF (c, d) podczas ochładzania (a, c) i ogrzewania (b, d). 53 Na podstawie literatury [30, 44, 45] spodziewano się występowania paraelektrycznej fazy SmA* także w związku 5HF, jednak nie zaobserwowano jej tekstury (Rys. 4.2) a na krzywych DSC widoczne było jedynie przejście między fazą smektyczną a cieczą izotro- pową (Rys. 4.7). Z kolei na krzywych DSC dla 5FF (Rys. 4.8) widoczne było dodatkowe przejście wskazujące na występowanie w bardzo wąskim zakresie temperatury czwartej fazy/sub-fazy smektycznej, którą mogła być SmC*, SmC*Fi 1 lub SmC*Fi2. Biorąc pod uwa- gę wyniki pomiaru FDDS (rozdz. 4.4.2) i odpowiedź napięciową tego związku na sygnał trójkątny zmierzony w wąskim zakresie poniżej temperatury klarowania [101], dodatkową fazę zidentyfikowano ostatecznie jako sub-fazę SmC*. Temperatura klarowania i temperatury przejść między fazami smektycznymi w sze- regu mHF są niższe niż dla analogicznych przemian w szeregu mFF, natomiast w 4HH są o 10-20°C wyższe niż w 4HF i 4FF. Wartości bezwzględne zmian entalpii AH towa- rzyszące przemianie Iz ^ SmC* wynoszą 7-9 J/g i są nieznacznie większe niż podczas przemiany Iz ^ SmA* (AH = 3-6 J/g). Dla przejścia SmC* ^ SmC^ wartość AH nie przekracza 1 J/g i dla niektórych związków anomalia na krzywej DSC była zbyt słabo widoczna, by wyznaczyć jego efekt cieplny. Liczba atomów fluoru w aromatycznym rdzeniu i długość łańcucha CmH2m mają też wpływ na proces krystalizacji i tendencję do przejścia szklistego. 4HH i wszystkie homo- logi z szeregu mFF ulegają krystalizacji podczas ochładzania (Rys. 4.1 i 4.2). Szybkość krystalizacji 5FF jest na tyle niska, że podczas pomiaru POM z szybkością 6°C/min próbka ulegała częściowej krystalizacji, po czym poniżej ok. 0°C proces ten ulegał za- trzymaniu, prawdopodobnie ze względu na zeszklenie się fazy SmC^. Z tego względu podczas pomiarów POM i DSC dla tego związku, po ochłodzeniu do 10°C próbkę utrzy- mywano w tej temperaturze aż do zakończenia krystalizacji, a następnie prowadzono dal- szy pomiar przy ogrzewaniu. Homologi mHF o m = 2 i 4 również krystalizują podczas ochładzania (Rys. 4.1), jednak dla m = 4 przy szybkości 10°C/min i większej, na krzy- wych DSC pojawia się dodatkowa anomalia w kształcie stopnia, wskazująca na przejście szkliste (Rys. 4.5a). W przypadku homologów mHF o m = 5, 6, 7 podczas ochładzania próbki nie zachodzi krystalizacja (Rys. 4.2) i faza SmC^ ulega zeszkleniu. Temperatura przejścia w stan szklisty rośnie wraz ze wzrostem szybkości ochładzania, ale temperatura mięknięcia szkła nie zależy znacząco od szybkości ogrzewania (Rys. 4.7, 4.9, 4.11). Przy dalszym ogrzewaniu, powyżej temperatury mięknięcia szkła, substancje 6HF i 7HF ulega- ją zimnej krystalizacji, przy czym Tanset rośnie z szybkością ogrzewania. Częściowa zimna krystalizacja związków 6HF i 7HF widoczna jest także pod mikroskopem polaryzacyjnym (Rys. 4.13). 54 Zimnej krystalizacji 5HF nie zaobserwowano w pomiarach POM i DSC, jednak poja- wienie się fazy krystalicznej przy ogrzewaniu było widoczne na dyfraktogramach. Można to wytłumaczyć tym, że pomiar XRD dla próbek w kapilarze trwał znacznie dłużej, niż pomiary POM i DSC (ok. 30 min na rejestrację dyfraktogramu), dzięki czemu próbka zdążyła przejść do fazy krystalicznej. Wskazuje to na znacznie dłuższy czas potrzebny na zimną krystalizację 5HF, niż w przypadku 6HF i 7HF. Interesujące jest to, że w obu badanych szeregach mHF i mFF zdecydowanie najniższą szybkość krystalizacji wykazu- je homolog o m = 5. Âby dokładniej określić wpływ struktury cząsteczkowej na proces krystalizacji, przeprowadzono szczegółowe badania kinetyki krystalizacji związków 5HF i 5FF oraz analogicznych homologów o m = 7. Wyniki tych pomiarów przedstawiono w rozdz. 4.2. Rys. 4.13. Przykładowe tekstury zarejestrowane w trakcie zimnej krystalizacji związków 6HF i 7HF podczas ogrzewania z szybkością 6°C/min. Dla większości związków na krzywych DSC widoczny jest polimorfizm faz krystalicz- nych. W przypadku 2HF, 4HH, 4FF, 6FF i 7FF dla niektórych szybkości ochładzania obserwuje się dwie nakładające się szerokie egzotermiczne anomalie, podobnie jest dla zimnej krystalizacji 6HF zachodzącej przy szybkości ogrzewania 3 i 6° C/min. Wskazuje to na zachodzenie dwuetapowej krystalizacji bądź też występowanie dwóch lub trzech (tylko w przypadku 7FF) faz krystalicznych. Dla 2HF, 4HF i 7FF podczas ogrzewania można stwierdzić obecność dwóch faz krystalicznych, przy czym przejście między nimi zachodzi kilka stopni poniżej temperatury topnienia, natomiast w 4FF obserwuje się trzy różne fazy krystaliczne. Obserwacje pod mikroskopem polaryzacyjnym umożliwiają roz- różnienie faz krystalicznych tylko w przypadku związków 4HH, 4FF i 7FF (Rys. 4.14). 55 W związku 4HH przy ogrzewaniu występuje proces rekrystalizacji. Na krzywych DSC dla 4HH (Rys. 4.4) widoczne są dwie endotermiczne anomalie, z których druga ma mniej- szą powierzchnię od pierwszej i różnica ta rośnie z szybkością ogrzewania. Porównanie wyników DSC z teksturami 4HH otrzymanymi podczas ogrzewania z szybkością 6°C/min (Rys. 4.14) pozwala stwierdzić, że pierwsza anomalia (Tonset = 56°C) odpowiada top- nieniu Kr2 ^ SmC^. Faza SmC^ jest w tym zakresie temperaturowym metastabilna i ulega krystalizacji do innej fazy krystalicznej Kr1, co jest widoczne na krzywej DSC jako słabo zaznaczone szerokie minimum między przemianami endotermicznymi. Drugie maksimum (Tonset = 73°C) związane jest z topnieniem fazy Kr1. Z pomiarów POM wy- nika, że przy szybkości ogrzewania 6°C/min próbka ulega tylko częściowej rekrystalizacji zanim osiągnięta zostanie temperatura topnienia fazy Kr1. Tłumaczy to, dlaczego en- talpia związana z drugim topnieniem wydaje się maleć z szybkością ogrzewania - efekt cieplny przemiany jest coraz mniejszy, ponieważ coraz mniejsza objętość próbki znajduje się w fazie krystalicznej. Wartości AH towarzyszące krystalizacji i topnieniu wynoszą ok. 20-40 J/g i są o rząd wielkości większe niż dla przejść między fazami smektycznymi i dla przejścia do cieczy izo- tropowej. Wyznaczenie AH w przypadku dwuetapowej krystalizacji było utrudnione ze względu na nakładanie się anomalii, dlatego efekt cieplny oszacowano tylko dla tych szyb- kości zmian temperatury, dla których widoczne było pojedyncze minimum. Wyznaczenie zmian entalpii związanych z przejściami między fazami krystalicznymi w 2HF, 4HF i 4FF uniemożliwiało bliskie sąsiedztwo większego maksimum odpowiadającego topnieniu. Rys. 4.14. Przykładowe tekstury związków 4HH, 4FF i 7FF zarejestrowane podczas ogrzewania. 56 Tabela 4.1. Temperatury i efekty cieplne przemian fazowych związków mXiX2 (m = 2, 4, 5). związek przemiana TPOm [oc] TDSc [oc] AH [J/g] AS [mJ/(g-K)] Iz : SmC* 99.7 104.0 -8.51 -22.7 SmC^ SmC* 83.5 91.4 -0.07 -0.19 2HF ochładzanie __ A __ . SmCA : Kr1 - 34 -20.3 -67.8 SmCJj : Kr2 30.2 26.3 -10.6 -37.0 Kr2 : Kr1 46.0 47.6 - - 2HF ogrzewanie Kr1 : SmCA 52.3 52.6 24.4 74.8 SmC A : SmC* 95.3 95.1 0.07 0.19 SmC* : Iz 101.0 102.4 8.76 23.2 Iz : SmC* 126.1 130.4 -8.77 -21.8 SmC* SmC* 93.0 104.8 -0.05 -0.13 4HH ochładzanie __ A . . . . . . . . . SmCA : Kr1 26.2 28.3 -2.09 -6.94 Kr1 : Kr2 23.2 26.0 -15.8 -53.1 Kr2 : Kr1 55.9 56.3 23.6 71.5 4HH ogrzewanie Kr1 : SmCA 73.0 73.4 12.6 36.2 SmCA : SmC* 109.0 108.3 0.07 0.17 SmC* : Iz 127.5 129.6 9.04 22.4 Iz : SmC* 101.7 106.8 -7.32 -19.3 4HF ochładzanie SmC* : SmCA 74.3 82.7 -0.06 -0.17 SmCA : Kr2 5.1 9 -12.5 -28.8 1 r Kr : 2 r Kr - 39 - - 4HF ogrzewanie Kr1 : SmCA 45.5 46.4 25.8 80.3 SmCA : SmC* 86.7 86.3 0.06 0.16 SmC* : Iz 103.8 106.0 7.50 19.7 Iz : SmC* 109.8 115.7 -7.34 -18.9 4FF ochładzanie SmC* : SmCA 82.8 92.8 -0.05 -0.13 SmCA : Kr3 48 59.6 -36.7 -113 Kr3 : Kr2 55 73 - - Kr2 : Kr1 75.5 75 - - 4FF ogrzewanie Kr1 : SmCA 82.3 82.5 35.1 98.1 SmCA : SmC* 93.7 94.8 0.05 0.14 SmC* : Iz 110.8 114.6 7.62 19.6 Iz : SmC* 92.3 97.3 -6.36 -17.2 5HF ochładzanie SmC* : SmCA 88.6 - - - SmCA : Gl - -78.8 - - Gl : SmCA - -44.3 - - 5HF ogrzewanie SmCA : SmC* 95.7 - - - SmC* : Iz 96.7 95.5 6.25 16.8 Iz : SmA* 104.5 111.6 -3.05 -7.96 SmA* : SmC* 103.0 110.6 -2.42 -6.32 5FF ochładzanie SmC* : SmC* - 107.5 -0.80 -2.09 SmC* : SmCA 101.6 106.6 -0.82 -2.16 SmCA : Kr 11 - -14.3 -50.4 Kr : SmCA 52.4 50.5 24.7 75.7 SmCA : SmC* 104.8 105.1 1.01 2.67 5FF ogrzewanie SmCA* : SmC** - 106.8 0.98 2.57 SmC** : SmA** 105.1 108.9 2.34 6.10 Sm*A* : Iz 106.6 109.9 3.34 8.69 57 Tabela 4.2. Temperatury i efekty cieplne przemian fazowych związków mXiX2 (m = 6, 7). związek przemiana TPOm [oc] TDSc [oc] AH [J/g] AS [mJ/(g-K)] Iz : SmA* 98.0 104.8 -6.29 -16.7 6HF ochładzanie SmA* : SmC* 97.2 - - - SmC* : SmCA 55.8 68.8 -0.04 -0.12 SmC A : Gl - -80.1 - - Gl : SmCA - -42.4 - - SmCA : Kr2 15.4 15 - - 1 r Kr : * C m S - 10 - - 6HF ogrzewanie Kr2 : Kr1 - 21.3 - - Kr1 : SmCA 41.8 40.9 40.3 127 SmC*A : SmCA* 71.5 74.6 0.04 0.12 SmCA* : SmA* 100.0 103.7 0.64 1.7 SmA* : Iz 100.4 104.4 5.17 13.7 Iz : SmA* 109.0 113.4 -5.24 -13.6 SmA* : SmC* 107.0 111.2 -1.54 -4.02 6FF ochładzanie SmC* : SmCA 61.9 78 - - SmCA : Kr1 40.9 49 -25.3 -74.0 Kr1 : Kr2 - 40 - - Kr2 : SmCA 61.6 62.5 28.9 85.9 6FF ogrzewanie SmCA : SmC* 84.5 85.0 - - SmCA* : SmA* 108.6 110.7 1.35 3.52 SmA* : Iz 110.5 112.7 5.33 13.8 Iz : SmA* 94.5 101.1 -4.30 -11.5 SmA* SmC* 92.9 99.3 -1.17 -3.1 7HF ochładzanie SmC* : SmCA 85.2 93.0 -0.08 -0.23 SmCA : Gl - -87 - - Gl : SmCA - -45 - - SmCA : Kr 4 -31 -17.3 -69.9 7HF ogrzewanie Kr : SmCA 26.4 24.8 31.4 1 O SmCA : SmC* 93.5 94.5 0.10 0.28 SmCA* : SmA* 97.9 99.1 0.97 2.6 SmA* : Iz 99.8 100.8 4.48 11.9 Iz : SmA* 105.6 109.6 -4.59 -12.0 SmA* : SmC* 102.2 106.3 -1.04 -2.74 SmC* SmC* 99.4 103.6 -0.07 -0.18 7hh ochładzanie __ A SmCA : Kr1 25.4 33 - - Kr1 : Kr2 - 29.1 -18.4 -63.8 Kr2 : Kr3 - 10 - - Kr3 : Kr1 48.1 46.9 3.90 12.1 * C m S : 1 r Kr 49.8 49.6 26.5 81.8 7FF ogrzewanie SmC*A : SmC* 103.4 104.1 0.02 0.92 SmCA* : SmA* 104.9 105.6 1.24 3.27 SmA* : Iz 107.8 108.8 4.75 12.4 58 4.1.2. Dyfraktogramy faz ciekłokrystalicznych i krystalicznych Przykładowe dyfraktogramy cieczy izotropowej oraz ciekłokrystalicznych faz SmA*, SmC* i SmC^ (dla związku 7HF) przedstawiono na Rys. 4.15. Wraz z obniżaniem tempe- ratury obserwuje się zwężanie maksimum przy 29 = 18-20°C i przesuwanie się go w kie- runku wyższych kątów, co jest związane odpowiednio ze wzrostem długości korelacji opi- sującej pozycyjne uporządkowanie bliskiego zasięgu w obrębie warstw i ze zmniejszeniem średnich odległości między długimi osiami cząsteczek. Na dyfraktogramach faz smektycz- nych widoczny jest wąski refleks przy 29 = 2.5-3°, który pochodzi od uporządkowania molekuł w warstwy, a jego położenie jest związane z grubością tych warstw równaniem Braggów (20). Temperaturowa zależność grubości warstw smektycznych otrzymana na podstawie pomiarów XRD umożliwia wyznaczenie temperatur przejść między fazami smektycznymi (rozdz. 4.3). W antyferroelektrycznej fazie SmC^ refleksy wyższych rzędów (przy 29 = 5.5° oraz 8.3°) mają większe natężenie, niż w fazie ferroelektrycznej SmC* bądź paraelektrycznej SmA*, co dowodzi, że faza SmC^ wykazuje największy stopień warstwowego uporządkowania molekuł. Rys. 4.15. Dyfraktogramy 7HF zarejestrowane przy ochładzaniu w geometrii poziomej rotującej kapilary. Wstawka przedstawia dyfraktogramy w zakresie 20 < 2.75°, wykonane w geometrii wiązki równoległej. 59 Dla związku 7HF podczas ochładzania dochodzi do zeszklenia antyferroelektrycz- nej fazy SmC^. Obok wyników DSC dowodzą tego również dyfraktogramy zarejestro- wane w niskich temperaturach (-90°C na Rys. 4.15). Typowe dla kryształu dyfrakto- gramy, złożone z wielu wąskich refleksów, są obserwowane dopiero podczas ogrzewa- nia (Rys. 4.16). Dla 7HF udało się przeprowadzić wskaźnikowanie dyfraktogramu fazy krystalicznej. Wyznaczone w 10°C parametry rombowej komórki elementarnej wynoszą a = (15.22 ± 0.02) A, b = (61.6 ± 0.2) Ä, c = (8.308 ± 0.005) À, a = ß = 7 = 90°. Rys. 4.16. Dyfraktogramy fazy krystalicznej związku 7HF przy ogrzewaniu. Dla dyfraktogramu zareje- strowanego w 10°C zaznaczono położenia refleksów dla rombowej komórki elementarnej. Takie samo zachowanie jak związek 7HF wykazują homologi 5HF i 6HF. Fazy krysta- liczne 5HF mogły zostać zbadane wyłącznie metodą XRD z powodu czasu krystalizacji znacznie dłuższego niż dla pozostałych badanych związków. Dyfraktogramy Kr2 i Kr1 związku 5HF (Rys. 4.17a) różnią się obecnością refleksu przy 29 = 3°, który ma podobne położenie jak refleks od fazy SmC^, lecz nie jest z nim tożsamy, co wykazano podczas ba- dania kinetyki zimnej krystalizacji (rozdz. 4.2.3). Dla związku 6HF na dyfraktogramach zarejestrowanych przy ochładzaniu można zaobserwować słabe refleksy od fazy krysta- licznej (zaznaczone strzałkami na Rys. 4.17b), wskazujące na to, że proces krystalizacji się rozpoczął, lecz został wstrzymany przez dalsze obniżanie temperatury i zeszklenie tej objętości próbki, która nadal była w fazie SmC^. Jest to podobna sytuacja, jaką zaob- serwowano pod mikroskopem polaryzacyjnym dla 5FF. Do całkowitej krystalizacji 6HF dochodzi dopiero podczas ogrzewania. Na dyfraktogramach 6HF można rozróżnić dwie fazy krystaliczne, odpowiadające dwóm szerokim minimom na krzywej DSC dla szybkości ogrzewania 3°C/min. 60 Rys. 4.17. Dyfraktogramy faz krystalicznych związków 5HF (a) oraz 6HF (b) zmierzone przy ochładzaniu (czarna linia) i ogrzewaniu (czerwona linia). Dla 2HF (Rys. 4.18) stwierdzono obecność jednej fazy krystalicznej. Na krzywych DSC dla tego związku obserwuje się przejście między dwiema fazami krystalicznymi Kr2 i Kr1, jednak tylko przy szybkościach nie mniejszych niż 6°C/min. Metastabilny charakter fazy Kr2 przy ochładzaniu i szybkie przejście do fazy Kr1 sprawiły, że nie było możliwe zaobserwowanie tej fazy w pomiarze XRD. Rys. 4.18. Dyfraktogramy fazy krystalicznej związku 2HF przy ochładzaniu (czarna linia) i ogrzewaniu (czerwona linia). 61 W związkach 4HH (Rys. 4.19a) i 4HF (Rys. 4.19b) podczas ogrzewania zaobserwowano dwie fazy krystaliczne, zgodnie z wynikami DSC. Dla 4HH nie zarejestrowano jednak dy- fraktogramu metastabilnej fazy SmC^ między fazami Kr2 i Kr1 ze względu na długi czas trwania pojedynczego pomiaru (podobnie jak w przypadku fazy Kr2 związku 2HF). Dla 4FF przejście między dwiema fazami o niższej i wyższej symetrii jest najlepiej widoczne przy 20 æ 25° (Rys. 4.19c), za to powyżej 75°C pojawia się refleks przy 20 = 2.9° (za- znaczony strzałką dla 81°C), odpowiadający położeniu refleksu od warstw smektycznych. Do rozstrzygnięcia, czy pochodzi on od fazy krystalicznej Kr1 czy od ciekłokrystalicznej fazy SmC^, zastosowano metodę jednoczesnego pomiaru XRD-DSC (rozdz. 4.1.3). Rys. 4.19. Dyfraktogramy faz krystalicznych związków 4HH (a), 4HF (b) oraz 4FF (c) przy ochładzaniu (czarna linia) i ogrzewaniu (czerwona linia). 62 Na dyfraktogramach związków 5FF (4.20a) i 6FF (4.20b) widoczna jest tylko jedna faza krystaliczna. Dla 7FF (4.20c), z tego samego powodu co dla 2HF, nie zaobserwo- wano dwustopniowej krystalizacji, ale zarejestrowano obecność dwóch faz krystalicznych podczas ogrzewania, widoczną także w wynikach POM i DSC. Rys. 4.20. Dyfraktogramy faz krystalicznych związków 5FF (a), 6FF (b) oraz 7FF (c) przy ochładzaniu (czarna linia) i ogrzewaniu (czerwona linia). 63 4.1.3. Jednoczesny pomiar XRD-DSC dla związku 4FF W przypadku skomplikowanej sekwencji fazowej, jaką zaobserwowano dla związku 4FF podczas ogrzewania, szczególnie korzystny jest pomiar krzywej DSC i rejestracja dy- fraktogramów wykonywane jednocześnie na tej samej próbce, co usuwa ryzyko przesunięć temperaturowych, jakie trzeba brać pod uwagę w przypadku pomiarów niezależnych. Związek 4FF wykazuje obecność fazy Kr1 o nietypowej teksturze (Rys. 4.14). Na dyfraktogramie przypisywanym tej fazie (Rys. 4.19c) widoczny jest refleks przy 29 = 3.2°, obecny także na dyfraktogramach innych faz krystalicznych tego związku. Jednocześnie powyżej temperatury przejścia Kr2 ^ Kr1 pojawia się refleks przy 29 = 2.9°, którego położenie koreluje z grubością warstw smektycznych w fazie SmC^. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy w 4FF obserwowany jest obszar współistnienia faz Kr1 i SmC^, czy też Kr1 jest fazą krystaliczną o jednej ze stałych sieciowych równej lub będącej wielokrotnością grubości warstw smektycznych, przeprowadzony został jednoczesny pomiar XRD-DSC z szybkością 2°C/min. Rys. 4.21. Dwuwymiarowe dyfraktogramy 4FF zarejestrowane podczas ogrzewania. Silny prążek dyfrak- cyjny przy 20 = 28° pochodzi od naczyńka z Al2O3, w którym umieszczona była próbka. 64 Wybrane dwuwymiarowe dyfraktogramy 4FF, zebrane podczas ogrzewania po uprzed- nim schłodzeniu z cieczy izotropowej do 0°C, są przedstawione na Rys. 4.21. Refleksy najbardziej wrażliwe na przejścia fazowe znajdują się przy 26 = 3.2° i 2.9°, co pokaza- no na jednowymiarowych dyfraktogramach, otrzymanych poprzez scałkowanie radialne dyfraktogramów dwuwymiarowych zarejestrowanych podczas ochładzania i ogrzewania (Rys. 4.22). Krzywe DSC i temperaturowa zależność natężeń integralnych refleksów ni- skokątowych (obliczonych jako powierzchnie pod refleksami) przedstawiono na Rys. 4.23. Rys. 4.22. Jednowymiarowe dyfraktogramy 4FF w zakresie niskich kątów 26 podczas ochładzania (a) i ogrzewania (b). Sekwencja fazowa związku 4FF otrzymana metodą jednoczesnego pomiaru XRD-DSC podczas ochładzania jest zgodna z wynikami z Tabeli 4.1. W 115°C zaczyna być widocz- ny refleks przy 26 = 2.7°, który wraz z obniżaniem temperatury przesuwa się w stronę wyższych kątów (do 2.9°), a jego natężenie wzrasta, ze skokową zmianą wartości w przej- ściu SmC* ^ SmC^. Krystalizacja rozpoczyna się poniżej 65°C, czemu towarzyszy zanik refleksu przy 26 = 2.9° i pojawienie się refleksu przy 26 = 3.2°. Podwójne minimum na krzywej DSC świadczy o dwuetapowej krystalizacji, jednak nie udało się uzyskać do- brej jakości dyfraktogramu fazy krystalicznej występującej między 65 a 63°C. Podczas dalszego ochładzania do 0°C nie zaobserwowano żadnych przejść fazowych. Podczas ogrzewania na krzywej DSC powyżej ok. 40°C zaczyna być widoczne sze- rokie, słabo wykształcone maksimum i jednocześnie obserwowany jest wyraźny wzrost natężenia refleksu przy 26 = 3.2°. Dzięki zastosowaniu detektora dwuwymiarowego moż- na było zarejestrować drobne zmiany w zakresie 26 = 22-27° (prążki dyfrakcyjne wskazane strzałką na Rys. 4.21a), które byłoby trudno zaobserwować na dyfraktogramach jednowy- miarowych. Świadczy to o tym, że związek 4FF posiada przynajmniej cztery różne fazy krystaliczne. Przejście między fazami Kr4 i Kr3 jest stopniowe, lecz biorąc pod uwagę temperaturową zależność natężenia refleksu niskokątowego (Rys. 4.23b) za jego tempera- turę przyjęto 46°C. 65 Temperaturę kolejnego przejścia, Kr3 ^ Kr2, można określić na 58°C przede wszyst- kim na podstawie zmniejszenia w tej temperaturze natężenia prążków dyfrakcyjnych w za- kresie 20 = 22-27° (Rys. 4.20c i d). Wzrost natężenia refleksu niskokątowego podczas tej przemiany jest nieznaczny, natomiast Tonset niewielkiej anomalii na krzywej DSC jest trud- no wyznaczyć ze względu na sąsiedztwo szerokiego maksimum pochodzącego od przejścia Kr4 —> Kr3. Rys. 4.23. Krzywe DSC (linie) i natężenie integralne refleksów przy 29 = 3.2° oraz 29 = 2.9° (punkty) w funkcji temperatury podczas ochładzania (a) i ogrzewania (b). Powyżej 74°C dochodzi do gwałtownego wzrostu natężenia refleksu przy 20 = 3.2°, co jest zgodne z wartością Tonset = 73.9°C małego maksimum na krzywej DSC i sygna- lizuje przejście Kr2 ^ Kr1. Drugi refleks przy 20 = 2.9° zaczyna być widoczny w 80°C, lecz jego natężenie wzrasta znacznie dopiero powyżej 82°C. Temperatura ta odpowia- da Tonset = 82.7°C największego maksimum na krzywej DSC, związanego z topnieniem. Można zatem stwierdzić, że w zakresie temperatur 80-82°C w istocie współwystępują krystaliczna faza Kr1 i ciekłokrystaliczna faza SmC^, a refleks przy 20 = 2.9°C nie po- chodzi od fazy krystalicznej, ale jest związany z uporządkowaniem molekuł w warstwy w antyferroelektrycznej fazie SmC^. Powyżej temperatury topnienia sekwencja fazowa jest taka sama, jak przy ochładzaniu i ponownie przemiana między fazami smektycznymi wiąże się z nieciągłą zmianą natę- żenia refleksu niskokątowego. Nie zaobserwowano tu żadnych nowych przejść fazowych w porównaniu z wynikami niezależnych pomiarów POM, DSC i XRD. 66 4.2. Kinetyka krystalizacji wybranych związków Na podstawie omówionych w poprzednim rozdziale wyników można stwierdzić, że ho- molog o m = 5 zarówno w szeregu mHF jak i mFF krystalizuje wyraźnie wolniej od pozo- stałych. Ponadto, związki mHF o m = 5, 6, 7 ulegają przejściu szklistemu podczas ochła- dzania i zimnej krystalizacji podczas ogrzewania, natomiast związki mFF o m = 5, 6, 7 o dodatkowym atomie F w aromatycznym rdzeniu krystalizują podczas ochładzania. Z te- go powodu interesujące było przeprowadzenie badań kinetyki krystalizacji wybranych związków mXiX2. Jako obiekt badawczy wybrano związki 5HF i 5FF, o najmniejszej szybkości krystalizacji, związek 7HF, którego zimna krystalizacja zachodzi wystarczająco szybko, by zbadać ten proces w warunkach nieizotermicznych (stałej zmiany temperatury) oraz związek 7FF dla kompletności wyników. 4.2.1. Krótki opis stosowanych modeli krystalizacji Stopień krystalizacji, czyli objętość próbki, która uległa krystalizacji, można wyzna- czyć za pomocą różnych metod pomiarowych. W niniejszej pracy wykorzystano meto- dy DSC, XRD i POM. Na podstawie wyników DSC stopień krystalizacji izotermicznej (w stałej temperaturze) X(t) w funkcji czasu oblicza się korzystając ze wzoru [26,102]: f$(t)dt X (t) = |-------. (32) / $(t)dt t1 gdzie t1 i t2 to czas początku i końca krystalizacji, $ - przepływ ciepła. Jeśli krystalizacja zachodzi przy stałej szybkości ochładzania lub ogrzewania, stopień krystalizacji oblicza się podobnie, lecz całkowanie przeprowadza się po temperaturze [102]. Wyniki POM opraco- wano metodą opisaną szczegółowo w [27], gdzie za X przyjęto powierzchnię obrazu zajętą przez teksturę kryształu w stosunku do całkowitej powierzchni dostępnej w polu widzenia. W pomiarze XRD wartość X została wyznaczona jako natężenie integralne wybranego refleksu dyfrakcyjnego od fazy krystalicznej znormalizowane do natężenia integralnego tego refleksu po całkowitym skrystalizowaniu próbki. Stopień krystalizacji izotermicznej opisuje równanie Avramiego [103-105]: X(t) = 1 — exp ^^ . (33) w którym n to wykładnik Avramiego zależny od kształtu krystalitów (wzrost 1-, 2- lub 3-wymiarowy) i mechanizmu nukleacji (stała lub rosnąca w czasie liczba zarodków), t0 to 67 czas początku krystalizacji (nazywany też czasem inicjalizacji), natomiast TX to charakte- rystyczny czas krystalizacji. Energię aktywacji krystalizacji izotermicznej Eizo można wy- znaczyć z nachylenia wykresu Arrheniusa dla charakterystycznego czasu krystalizacji TX. Równanie Avramiego zazwyczaj przekształca się do postaci, która umożliwia wyznacze- nie jego parametrów poprzez dopasowanie prostej: n jest nachyleniem prostej, natomiast —nluTx punktem przecięcia z osią y [105]: ln(-ln(1 — X (t)) = nlnt — nlnTX. (34) Krystalizacja zachodząca przy stałej szybkości zmian temperatury v jest opisywana równaniem Ozawy [106], gdzie Z(T) to stała szybkości krystalizacji, a nO to wykładnik Ozawy: ln(—ln(1 — X (T )) = —no lnv + lnZ (T ). (35) Innym sposobem na opisanie krystalizacji w warunkach nieizotermicznych jest model Mo [107], w którym przyrównując wzory na stopień krystalizacji w modelach Avramie- go (34) i Ozawy (35) otrzymuje się równanie: nnizolnt — nlnTX = —nO lnv + lnZ (T ), (36) gdzie nnizo oznacza umowny wykładnik Avramiego dla procesu nieizotermicznego. Po przekształceniu wzoru (36) otrzymuje się: lnv = lnF — aln(t — t0), (37) gdzie F = TXZno jest szybkością zmian temperatury potrzebną do osiągnięcia zadanego stopnia krystalizacji w jednostkowym czasie, natomiast a = nnizo/nO. Energia aktywacji krystalizacji nieizotermicznej Enizo może być wyznaczona z użyciem równania Kissingera [108]: 'n (T0 -—Rtp ■ (38) lub równania Augisa i Bennetta [109]: ln(T T )= CAB — ETo, (39) \Tp T onset J w których Tp i Tanset to odpowiednio temperatury wierzchołka i początku anomalii na krzywej DSC związanej z krystalizacją, natomiast CK i CAB są parametrami dopasowania. 68 4.2.2. Krystalizacja 5FF i 7FF Krystalizację homologu 5FF w stałej temperaturze zbadano metodami POM (5-17°C) i XRD (20-45°C), a homologu 7FF tylko metodą POM (25-30°C). Przed każdym pomia- rem próbka była ogrzewana do cieczy izotropowej i ochładzana do wybranej temperatury z szybkością 6°C/min. Rys. 4.24. Izotermiczna krystalizacja związków 5FF (a-d) oraz 7FF (e, f) obserwowana pod mikroskopem polaryzacyjnym. Każdy z obrazów przedstawia obszar o wymiarach 0.88 x 0.59 mm. Wykorzystanie metody POM umożliwiło nie tylko wyznaczenie stopnia krystalizacji X(t) na podstawie powierzchni zajętej przez teksturę kryształu [27], ale także na bez- pośrednie zbadanie procesu nukleacji. Ponieważ pod mikroskopem obserwuje się tylko fragment próbki, dla zwiększenia statystyki pomiar wykonano czterokrotnie dla krysta- lizacji 5FF w 14-17°C i dwukrotnie dla pozostałych przypadków. Wartości X(t) i liczbę zarodków krystalizacji (tj. krystalitów zaczynających rosnąć w polu widzenia) otrzymano jako średnią arytmetyczną z pojedynczych pomiarów, po uprzedniej interpolacji co 0.5 s. Na Rys. 4.24 przedstawione są tekstury zarejestrowane w wybranych temperaturach na różnych etapach krystalizacji. Na ich podstawie można stwierdzić, że liczba zarodków rośnie z czasem i jest tym niższa im wyższa jest temperatura, w której zachodzi kry- stalizacja. Biorąc pod uwagę, że każdy obraz obejmuje powierzchnię 0.52 mm2, można oszacować gęstość nukleacji pnucl, czyli liczbę zarodków na jednostkę powierzchni prób- ki (Rys. 4.25a). Zakres, w którym zachodzi nukleacja 5FF jest przesunięty o ok. 10°C w stronę niższych temperatur w stosunku do 7FF. Szybkość nukleacji obliczono jako 69 (dpnuci/dt)/(1 — X), gdzie 1 — X w mianowniku uwzględnia stopniowy zanik ciekłokry- stalicznej fazy SmC^. Z porównania szybkości nukleacji i wzrostu krystalitów dla 5FF w 5°C (Rys. 4.25b) widać, że ta pierwsza zachodzi głównie w początkowym etapie krysta- lizacji, natomiast dalszy wzrost fazy krystalicznej zachodzi przy stałej liczbie zarodków. Podobne zachowanie zaobserwowano dla obu związków niezależnie od temperatury. Rys. 4.25. Liczba zarodków krystalizacji na jednostkę powierzchni w funkcji temperatury (a) oraz porów- nanie szybkości nukleacji i krystalizacji dla związku 5FF w 5°C (b). Wstawka w (a) przedstawia zmianę liczby zarodków w czasie dla 5FF w 5° C. Wykorzystanie metody XRD było możliwe tylko dla 5FF powyżej 20°C, gdzie krystali- zacja zachodzi wystarczająco wolno, by można było zarejestrować dyfraktogramy z dobrą statystyką. Stopień krystalizacji X(t) wyznaczono na podstawie natężenia refleksu przy 29 = 3.5° (Rys. 4.26). Refleks przy 29 = 2.8° pochodzi od fazy SmC^ i jego natężenie maleje z czasem, jednak pozostaje on widoczny nawet po zakończeniu krystalizacji. Wy- niki POM i FDDS wskazują na całkowitą krystalizację, co prowadzi do wniosku, że jedna z odległości międzypłaszczyznowych w powstałym krysztale jest równa grubości warstw smektycznych. Rys. 4.26. Dyfraktogramy związku 5FF zmierzone po zakończeniu krystalizacji w 20 i 45°C (a) oraz zmiana w czasie natężenia refleksów przy 20 = 2.8° i 3.5° w 30°C (b). 70 Kinetyka krystalizacji 5FF i 7FF jest dobrze opisywana przez równanie Avramiego we wszystkich rozważanych temperaturach, co widać po dopasowaniach przedstawionych na Rys. 4.27a, b i na liniowej zależności na Rys. 4.27c, d. Wartości X(t) są obarczo- ne największymi niepewnościami w początkowym i końcowym etapie krystalizacji [105]. Z tego względu do wyznaczenia wykładnika n oraz czasu charakterystycznego tx metodą dopasowania prostej do wykresu Avramiego wykorzystano tylko te punkty pomiarowe, dla których 0.1 < X < 0.9. Rys. 4.27. Kinetyka izotermicznej krystalizacji w 5FF (lewa kolumna) i 7FF (prawa kolumna): stopień krystalizacji X w funkcji czasu (a, b), wykresy Avramiego dla 0.1 < X < 0.9 (c, d) i wykresy Avramiego- Avramova w 120C dla 5FF (e) i w 280C dla 7FF (f). Niepewności X(t) są rzędu 0.01 dla obu metod. 71 Jako czas inicjalizacji t0 przyjęto czas, w którym w polu widzenia pojawiała się faza krystaliczna, lub wartość t0 wyznaczoną na podstawie wstępnego dopasowania równa- nia Avramiego do wykresu X(t). Poprawność wyznaczenia czasu inicjalizacji sprawdzono wykorzystując wykresy Avramiego-Avramova (Rys. 4.27e, f), gdyż zgodnie z metodą za- proponowaną w [105], dla prawidłowo określonego t0 maksimum pochodnej dX/dln(t —t0) powinno przypadać dla X = 0.63. Dla 5FF i 7FF pochodna dX/dln(t —10) dla niektórych temperatur osiąga maksimum przy wartości X przekraczającej 0.63, co może oznaczać przyjęcie zbyt małej wartości t0. W obu pokazanych przypadkach t0 został jednak okre- ślony na podstawie bezpośredniej obserwacji rozpoczęcia krystalizacji pod mikroskopem, co daje pewność, że nie jest zaniżony. Po uwzględnieniu t0, parametry n i tx zostały wyznaczone metodą dopasowania prostych na wykresach Avramiego. Wartości t0, n i tx dla obu związków zebrano w Tabeli 4.3. Czas inicjalizacji dla 5FF początkowo wzrasta ze wzrostem temperatury, osiągając maksymalną wartość 36 min w 27°C. W wyższych temperaturach tendencja się zmienia i t0 w 45°C wynosi już tylko 15 min. Wzrost t0 z temperaturą w zakresie 5-27°C wynika z gwałtownego obniżenia szybkości nukleacji, a zmniejszenie wartości t0 w zakresie 27- 45°C może być spowodowane wzrostem szybkości dyfuzji cząsteczek z fazy SmC^ na powierzchnię rosnących krystalitów, co przyspiesza krystalizację mimo malejącej ilości zarodków [27,102,110]. Rys. 4.28. Wykres Arrheniusa dla izotermicznej krystalizacji 5FF i 7FF. Podobną zależność temperaturową jak t0 wykazuje charakterystyczny czas krystaliza- cji tx . Dla temperatur między 5 a 20°C wartość tx rośnie ze wzrostem temperatury, co oznacza, że w tym przedziale szybkość krystalizacji zależy od liczby zarodków [28,102]. Energia aktywacji otrzymana z nachylenia prostej na wykresie Arrheniusa (Rys. 4.28) w zakresie temperatur 5-17°C jest równa (-53.4 ± 5.8) kJ/mol. Powyżej 20°C wartość tx zaczyna maleć ze wzrostem temperatury, z czego można wywnioskować, że w przedziale 72 20-45°C szybkość krystalizacji zależy przede wszystkim od wielkości bariery energetycznej na dyfuzję [27,102,110]. Na wykresie Arrheniusa punkty w zakresie 20-45°C nie wykazują liniowej zależności, co uniemożliwia wyznaczenie wartości Eizo. Wartości t0 i tx krystali- zacji 7FF są mniejsze niż dla 5FF i rosną ze wzrostem temperatury, z czego wynika, że kinetyka krystalizacji w przedziale 25-30°C jest kontrolowana przez nukleację. Energia ak- tywacji dla izotermicznej krystalizacji 7FF otrzymana na podstawie wykresu Arrheniusa wynosi (-155 ± 18) kJ/mol. Wykładnik Avramiego dla obu homologów mFF oscyluje wokół wartości n ~ 3, a naj- większe odstępstwa od tej wartości (w 5 i 20°C dla 5FF oraz 25°C dla 7FF) występują na granicy stosowalności wykorzystanych metod pomiarowych (Tabela 4.3). Interpreta- cja wykładnika n zależy od tego, czy liczba zarodków krystalizacji jest stała, czy ro- śnie z czasem [104,105]. Przy krystalizacji odbywającej się przy stałej liczbie zarodków wartość wykładnika n ~ 3 oznacza równomierny wzrost krystalitów w trzech wymia- rach [28,102,105]. Jak wykazano wcześniej, dla 5FF i 7FF nukleacja zachodzi tylko w po- czątkowym etapie krystalizacji, dlatego można założyć, że liczba zarodków przez większą część procesu krystalizacji jest stała, a otrzymane wartości n zinterpretować jako oznakę wzrostu 3-wymiarowego. Tabela 4.3. Parametry modelu Avramiego dla krystalizacji mFF (m = 5, 7). związek metoda T [0C] to [min] tx [min] n XRD 45 15.4 ± 0.4 9.20 ± 0.03 2.51 ± 0.02 XRD 40 15.5 ± 0.7 9.5 ± 0.1 2.58 ± 0.07 XRD 37 17.5 ± 0.6 10.2 ± 0.2 2.37 ± 0.08 XRD 35 24.4 ± 0.9 9.6 ± 0.2 3.10 ± 0.15 XRD 32 22.1 ± 0.6 14.7 ± 0.1 2.42 ± 0.05 XRD 30 34.8 ± 0.7 13.57 ± 0.07 3.08 ± 0.05 XRD 29 28.3 ± 1.1 17.0 ± 0.2 2.33 ± 0.05 XRD 28 32.9 ± 1.1 18.0 ± 0.2 2.18 ± 0.05 XRD 27 35.9 ± 0.9 20.7 ± 0.2 2.39 ± 0.06 5FF XRD 26 34.8 ± 0.9 22.1 ± 0.2 2.46 ± 0.05 XRD 25 4.7 ± 1.1 22.5 ± 0.2 3.23 ± 0.09 XRD 20 0 25.2 ± 0.3 3.77 ± 0.13 POM 15 0 7.19 ± 0.02 2.91 ± 0.03 POM 14 0 7.15 ± 0.03 3.00 ± 0.04 POM 13 0 4.90 ± 0.03 2.81 ± 0.06 POM 12 0 5.21 ± 0.02 3.18 ± 0.06 POM 10 0 5.03 ± 0.01 3.05 ± 0.02 POM 7 0 3.59 ± 0.01 3.17 ± 0.03 POM 5 0 3.61 ± 0.02 3.68 ± 0.01 POM 30 4.5 ± 0.2 2.80 ± 0.01 3.24 ± 0.03 POM 29 2.0 ± 0.2 2.91 ± 0.02 3.35 ± 0.08 7T7T7 7FF POM 28 0.3 ± 0.2 1.61 ± 0.01 3.01 ± 0.07 POM 27 0 1.56 ± 0.02 2.33 ± 0.07 POM 26 0.28 ± 0.08 1.25 ± 0.01 3.32 ± 0.05 POM 25 0 0.84 ± 0.04 2.0 ± 0.3 73 4.2.3. Zimna krystalizacja 5HF i 7HF Izotermiczną krystalizację przy ogrzewaniu zbadano w wybranych temperaturach dla związku 5HF (-10, -5, 0, 5, 10, 15°C) oraz 7HF (-40, -38, -35, -26, -23°C). Posługiwano się metodą XRD, z wyjątkiem zimnej krystalizacji 7HF w -26 i -23°C, gdzie wykorzysta- no metodę DSC. Przed każdym pomiarem próbka była ogrzewana powyżej temperatury klarowania, ochładzana do -80°C, a następnie ogrzewana do zadanej temperatury i utrzy- mywana w niej do zakończenia procesu krystalizacji. Związek 5HF występuje w dwóch fazach krystalicznych (Rys. 4.29a): niskotempe- raturowej fazie oznaczonej Kr2 i wysokotemperaturowej fazie oznaczonej Kr1. Badanie kinetyki krystalizacji przeprowadzono w oparciu o zmianę natężenia niskokątowych re- fleksów przy 20 = 3.1° i 4.1°. Na Rys. 4.29b przedstawione są przykładowe dyfraktogramy zarejestrowane podczas izotermicznej zimnej krystalizacji 5HF w -5°C, na których widać współistnienie faz Kr1 i Kr2. Refleks przy 20 = 2.9° pochodzi od antyferroelektrycznej fa- zy SmC^, z której krystalizuje badany związek. Po 26 min natężenie tego refleksu zaczyna spadać i jednocześnie przy 20 = 4.1° pojawia się refleks świadczący o krystalizacji próbki w fazie Kr1, natomiast refleks przy 20 = 3.1° od fazy Kr2 zaczyna wzrastać dopiero po 212 min. Rys. 4.29. Przykładowe dyfraktogramy związku 5HF zmierzone po zakończeniu krystalizacji w -10, -5 i 15°C (a) oraz zmiana w czasie natężenia refleksów przy 29 = 2.9°, 3.1° i 4.1° w -5°C (b). W związku 7HF (Rys. 4.30a) zaobserwowano krystalizację tylko do jednej fazy krysta- licznej. Do badania kinetyki krystalizacji wybrano refleks przy 20 = 5.7°. Na Rys. 4.30b widoczny jest zanik refleksu przy 20 = 5.4° pochodzącego od fazy SmC^ (refleks Ii-go rzędu) i wzrost natężenia refleksu od fazy krystalicznej w -35°C. W wyższych tempe- raturach krystalizacja zachodziła zbyt szybko, by zbadać ją na podstawie wykonanych dyfraktogramów, dlatego skorzystano z metody DSC. Podczas gdy na krzywych DSC zarejestrowanych w -23 i -26°C egzotermiczna anomalia związana z krystalizacją jest wy- raźnie widoczna i łatwa do oddzielenia od linii bazowej, w -29°C szybkość krystalizacji 74 maleje na tyle, że to samo minimum jest zbyt słabo zaznaczone, by na jego podstawie wyznaczyć stopień krystalizacji (wstawka na Rys. 4.30a). Obszar temperaturowy między ok. -35 a -26°C nie mógł zostać zbadany ani metodą XRD ani DSC. Rys. 4.30. Dyfraktogram związku 7HF zarejestrowany po zakończeniu krystalizacji w -10°C (a) oraz zmiana w czasie natężenia refleksów przy 20 = 5.4° i 5.7° w -35°C (b). Wstawka w (a) przedstawia krzywe DSC zarejestrowane w funkcji czasu w wybranych temperaturach. Zależność stopnia krystalizacji od czasu dla związków 5HF i 7HF jest przedstawiona odpowiednio na Rys. 4.31a i b. Szybkość krystalizacji obu związków rośnie wraz ze wzro- stem temperatury, w której przebiega krystalizacja. Mimo że 5HF krystalizuje w wyższej temperaturze, czas potrzebny na całkowite skrystalizowanie próbki (rzędu kilku godzin) jest większy, niż dla 7HF (niecałe 80 min w -40°C). Zależność X(t) dla 7HF jest do- brze opisywana przez równanie Avramiego we wszystkich rozważanych temperaturach (Rys. 4.31b). W przypadku 5HF stopień krystalizacji w -10°C zachowuje się zgodnie z równaniem Avramiego, jednak w wyższych temperaturach obserwuje się dwa nakłada- jące się na siebie procesy krystalizacji, z których jeden zaczyna się po dłuższym czasie (Rys. 4.31a). Czas inicjalizacji procesu krystalizacji wyznaczono na podstawie dyfraktogramów lub wstępnego dopasowania równania Avramiego. Wartości t0 rosną z obniżaniem temperatu- ry, lecz nie przekraczają 30 min, z wyjątkiem fazy krystalicznej Kr2 związku 5HF w -10°C (Tabela 4.4). Na przykładowym wykresie Avramiego-Avramova dla 7HF, przedstawionym na Rys. 4.31f, pochodna logarytmiczna osiąga maksimum dla X = 0.57 ± 0.03, co jest zgodne z wartością teoretyczną X = 0.63 w granicy dwóch odchyleń standardowych. Dla 5HF pochodna dX/dln(t —10) wykazywała zbyt duży rozrzut, by na jej podstawie można było określić czas inicjalizacji (Rys. 4.31e). 75 Rys. 4.31. Kinetyka izotermicznej zimnej krystalizacji w 5HF (lewa kolumna) i 7HF (prawa kolumna): stopień krystalizacji X w funkcji czasu (a, b), wykresy Avramiego dla 0.1 < X < 0.9 (c, d) i wykresy Avramiego-Avramova w 00C dla 5HF (e) i w -350C dla 7HF (f). Niepewności X(t) nie przekraczają 0.01 (DSC) lub 0.02-0.05 (XRD). Na wykresie Avramiego dla 5HF w -10, 10 i 15°C (Rys. 4.31c) liniowa zależność jest widoczna w całym uwzględnionym zakresie X(t), dlatego wartości n i tx w tych tempe- raturach otrzymano metodą dopasowania prostej (Tabela 4.4). W 10 i 15°C obserwuje się zmianę mechanizmu krystalizacji, jednak dochodzi do niej dopiero w końcowym etapie procesu (X > 0.8), który jest w większości wyłączony z dopasowania. W zakresie od -5 do 5°C zmiana mechanizmu zachodzi wcześniej, przy X(t) zawierającym się między 0.4 a 0.7. Na wykresie Avramiego uwidacznia się to jako obecność dwóch przedziałów, w któ- rych obserwowana jest zależność liniowa o znacząco różnych współczynnikach nachylenia. 76 Wartości n i tx w temperaturach -5, 0 i 5°C wyznaczono alternatywną metodą wpro- wadzoną przez Avramova i współautorów [105], przeznaczoną do stosowania w sytuacji, gdy nie otrzymuje się liniowej zależności na wykresie Avramiego w całym rozważanym zakresie X(t). W takim przypadku parametry n i tx szacuje się na postawie dopaso- wania prostej do liniowego odcinka na wykresie X(ln(t — t0)) (Rys. 4.31e). Wartości t1, t, t2 to czasy, po których funkcja liniowa jest równa odpowiednio 0, 0.63 i 1, nato- miast n = 1/(lnt2 — lnt1 ) [105]. Dla związku 7HF parametry n i t w każdej rozważanej temperaturze można było określić metodą dopasowania prostej na wykresach Avramiego (Rys. 4.31d). Zimna krystalizacja zachodzi wtedy, gdy zakres temperaturowy, w którym możliwa jest nukleacja, nie przekrywa się z zakresem, w którym uprzywilejowany jest wzrost kry- stalitów [27]. Uzasadnione jest więc założenie, że podczas ogrzewania próbka znajduje się najpierw w zakresie temperatur, w którym powstaje pewna liczba zarodków, a pod- czas dalszego ogrzewania osiąga temperaturę, w której nukleacja ulega zatrzymaniu lub znacznemu spowolnieniu, ale powstałe wcześniej zarodki kontynuują swój wzrost. Przy interpretacji wartości wykładnika n dla 5HF i 7HF można więc przyjąć stałą liczbę zarod- ków. Dla związku 7HF wykładnik Avramiego we wszystkich badanych temperaturach jest bliski 3, co wskazuje na wzrost w trzech wymiarach, podobnie jak w związkach 5FF i 7FF. Dla 5HF sytuacja jest bardziej złożona. Mimo pewnego rozrzutu wartości, można zauwa- żyć tendencję do malenia n ze wzrostem temperatury (Tabela 4.4). Wartość n między 0.5 i 1 w 10 i 15°C wskazuje na wzrost krystalitów w postaci igieł (wzrost 1-wymiarowy) [105], podczas gdy n « 3 w -10°C oznacza wzrost 3-wymiarowy. Dla temperatur między -5 a 5°C, wykładnik n « 1-2, co można zinterpretować jako wzrost w dwóch wymiarach [105], lub jako mieszaninę krystalitów 1- i 3-wymiarowych. Rys. 4.32. Wykres Arrheniusa dla izotermicznej zimnej krystalizacji 5HF i 7HF. 77 Wykres Arrheniusa przedstawiony na Rys. 4.32 pozwolił wyznaczyć energię akty- wacji Eizo = (79.0 ± 6.4) kJ/mol jedynie w przypadku 7HF. Wzrost tx z obniżaniem temperatury oznacza, że kinetyka zimnej krystalizacji 7HF zależy przede wszystkim od szybkości dyfuzji [27,102,110]. Dla 5HF również widoczna jest tendencja do wzrostu tx z obniżaniem temperatury zimnej krystalizacji (Tabela 4.4), ale na wykresie Arrheniusa nie obserwuje się zależności liniowej (Rys. 4.32), co nie pozwala na wyznaczenie energii aktywacji. Otrzymane wyniki wskazują, że zarówno w szeregu mHF, jak i mFF czas cha- rakterystyczny krystalizacji zmienia się silniej z temperaturą dla homologu o m = 7 niż dla m = 5. Tabela 4.4. Parametry modelu Avramiego dla zimnej krystalizacji mHF (m = 5, 7). związek metoda T [0C] to [min] tx [min] n XRD 15 0 50.4 ± 0.5 0.79 ± 0.02 XRD 10 0 37.3 ± 0.5 0.53 ± 0.01 5HF, Kr1 XRD 5 10 ± 2 208 ± 7 1.34 ± 0.05 XRD 0 10 ± 2 214 ± 7 0.90 ± 0.02 XRD -5 26 ± 2 268 ± 7 1.56 ± 0.04 trur TZ^o XRD -5 212 ± 2 301 ± 5 2.00 ± 0.05 5HF, Kr2 XRD -10 92 ± 2 182 ± 1 3.21 ± 0.05 DSC -23 0 2.16 ± 0.01 2.52 ± 0.01 DSC -26 0 3.88 ± 0.01 2.47 ± 0.01 7TTT7 7HF XRD -33 0 5.6 ± 0.2 2.5 ± 0.2 XRD -35 0 11.3 ± 0.2 2.7 ± 0.1 XRD -38 0 29.4 ± 0.3 3.1 ± 0.1 XRD -40 12.0 ± 3.8 36.3 ± 0.4 2.73 ± 0.08 Do porównania kinetyki krystalizacji w warunkach izotermicznych i przy stałej zmia- nie temperatury wybrano związek 7HF ze względu na jednoetapowość i większą szybkość krystalizacji, niż w przypadku 5HF. Na Rys. 4.33a. przedstawione są krzywe DSC dla 7HF zarejestrowane podczas ogrzewania z szybkościami v = 1-30°C/min, po uprzed- nim ogrzaniu próbki do cieczy izotropowej i ochłodzeniu do -80°C. Wraz ze wzrostem v, egzotermiczna anomalia związana z krystalizacją przesuwa się w stronę wyższych tempe- ratur, lecz Tanset endotermicznej anomalii pochodzącej od topnienia pozostaje bez zmian. Stopień krystalizacji X(T) otrzymany przez scałkowanie po temperaturze anomalii na krzywej DSC jest przedstawiony na Rys. 4.33b. Choć w skali temperatur krzywe dla róż- nych v są tylko przesunięte względem siebie, czas potrzebny na całkowitą krystalizację silnie maleje ze wzrostem v, od 7 min przy 2°C/min do 0.7 min przy 30°C/min. 78 Rys. 4.33. Kinetyka zimnej krystalizacji 7HF przy szybkościach ogrzewania z zakresu 1-30°C/min: krzywe DSC (a), stopień krystalizacji w funkcji temperatury (b), wykresy Kissingera i Augisa-Bennetta (c), wykresy Mo dla zadanych wartości X (d), wykresy Ozawy dla temperatur od -30 do -5°C co 1°C (e) oraz wyznaczone na ich podstawie parametry modelu Ozawy (f). Do wyznaczenia energii aktywacji EniZo przemiany w warunkach nieizotermicznych można wykorzystać metodę Kissingera (38) lub metodę Augisa-Bennetta (39). Dla zimnej krystalizacji 7HF na wykresie Kissingera nie otrzymano zależności liniowej, ale do punk- tów na wykresie Augisa-Bennetta można było dopasować prostą (Rys. 4.33c). Wartość Enizo otrzymana z nachylenia prostej wynosi (34.1 ± 1.5) kJ/mol, tj. o połowę mniej, niż dla zimnej krystalizacji w warunkach izotermicznych. Taka różnica najprawdopodobniej wynika z tego, że proces zachodzący podczas ogrzewania zaczyna się w niższej tempe- raturze, gdzie uprzywilejowana jest nukleacja, i kończy w temperaturze wyższej, gdzie 79 ułatwiona jest dyfuzja molekuł, a co za tym idzie wzrost krystalitów. Tak więc zarów- no nukleacja, jak i wzrost krystalitów zachodzą w zakresach temperaturowych bardziej dla siebie korzystnych z termodynamicznego punktu widzenia, dlatego całkowita bariera energetyczna jest mniejsza, niż w procesie izotermicznym. Mechanizm krystalizacji może zmieniać się w zależności od szybkości zmiany tempe- ratury [27]. Zmianę tę można najprościej uwidocznić na wykresie Mo, który przedstawia, w skali logarytmicznej, zależność v od czasu, po którym stopień krystalizacji osiąga zada- ną wartość (Rys. 4.33d). Liniowa zależność otrzymana na wykresie Mo dla 7HF oznacza, że mechanizm krystalizacji przy szybkościach ogrzewania z zakresu v = 1-300C/min jest taki sam [27]. Więcej informacji na temat tego mechanizmu można otrzymać na pod- stawie wykresu Ozawy, przedstawiającego zależność ln(—ln(1 — X)) od lnv dla danej temperatury (Rys. 4.33e). Parametry Ozawy: wykładnik no i logarytm stałej szybko- ści Z, wyznaczone metodą dopasowania prostych na wykresie Ozawy, są przedstawione na Rys. 4.33f. Wykładnik nO nie zmienia się znacząco z temperaturą, a jego średnia wartość wynosi 4.9 ± 0.6, co można zinterpretować jako 3-wymiarowy wzrost krystali- tów [105,111,112], przypuszczalnie o bardziej izotropowym, sferulitycznym kształcie, niż podczas krystalizacji izotermicznej. Wartości InZ rosną w sposób liniowy ze wzrostem temperatury, co wskazuje na to, że szybkość krystalizacji przy stałej szybkości ogrze- wania z zakresu 1-300C zależy głównie od szybkości dyfuzji molekuł na powierzchnię krystalitów, podobnie jak w przypadku procesu izotermicznego. Dane literaturowe na temat krystalizacji ciekłych kryształów dotyczą głównie związ- ków tworzących fazy nematyczne [26-28]. Wartości parametru Avramiego dla związków ciekłokrystalicznych znajdują się w szerokim zakresie między 1.8 a 5 [26-29]. Energie aktywacji otrzymane dla izotermicznej krystalizacji i zimnej krystalizacji nematogenu 0 skrótowej nazwie 5P-EtFLEt-P5 wynoszą 30-50 kJ/mol [28], za to dla zimnej krystali- zacji przy stałej zmianie temperatury wartości Enizo zostały wyznaczone dla nematogenu oznaczanego CFPB i wynoszą 60-75 kJ/mol oraz 160-180 kJ/mol dla szybkości odpowied- nio poniżej i powyżej 5°C/min [27]. Nie znaleziono wyników porównujących energię akty- wacji zimnej krystalizacji w warunkach izotermicznych i przy stałej zmianie temperatury dla związku ciekłokrystalicznego, jednak dla organicznego związku jakim jest sildenafil Eizo/Enizo « 1.5 [102], czyli podobnie jak dla 7HF. Podsumowując, liczba opublikowa- nych danych na temat kinetyki krystalizacji ciekłych kryształów jest obecnie niewielka 1 trudno porównywać z nimi wyniki otrzymane w niniejszej pracy dla czterech związków z serii mXiX2. Tym bardziej wskazane jest prowadzenie dalszych badań w tym kierunku. 80 4.3. Parametry strukturalne faz smektycznych 4.3.1. Molekuły związków mX1X2 modelowane metodami DFT i AM1 Cząsteczki z szeregów mX1X2 zbudowane są ze sztywnego aromatycznego rdzenia z dwoma terminalnymi giętkimi łańcuchami węglowymi (Rys. 1.3). Taka typowa dla kalamitycznych mezogennych molekuł budowa sprawia, że mogą one przyjmować róż- ne konformacje, co utrudnia jednoznaczne wyznaczenie ich długości na podstawie obli- czeń teoretycznych. Dla każdego badanego związku przeprowadzono optymalizację dla izolowanych molekuł w czterech wydłużonych konformacjach oznaczonych symbolami max1-max4 (Rys. 4.34). Konformacje te różnią się między sobą orientacją łańcuchów -COOC*HCH3C6H13 oraz C3F7CH2OCmH2m- względem aromatycznego rdzenia. Kształt molekuł w konformacjach max1 i max4 jest zbliżony do kija hokejowego. W przypadku konformacji max2 kształt molekuły odbiega od kija hokejowego ze względu na wygięcie obu łańcuchów węglowych w tym samym kierunku, a w konformacji max3 - w przeciwnym kierunku. Rys. 4.34. Molekuła 5FF w konformacjach max1-max4 zoptymalizowana metodami DFT i AM1. Wyniki obliczeń metodą DFT i pół-empiryczną metodą ÂM1 zebrane są odpowiednio w Tabelach 4.5 i 4.6. Wszystkie wartości średnie dyskutowane w dalszej części zostały obliczone jako średnia Boltzmanna po konformacjach max1-max4: W = g Ljexp (^) / g X ) , (40) 81 gdzie Lj to wartość danego parametru dla konformacji maxj, AEj to energia konformacji maxj względem konformacji o najniższej energii, kB to stała Boltzmanna, a T = 50°C. Względne różnice energii między konformacjami dla tego samego związku nie przekra- czają 0.03 eV, co oznacza, że w 50°C ich prawdopodobieństwa są prawie równe i średnia Boltzmanna jest zbliżona do średniej arytmetycznej. Zarówno wyniki DFT, jak i AM1 wskazują, że w szeregu mHF niższą energią od- znaczają się konformacje max2 i max3, podczas gdy w szeregu mFF bardziej korzystne energetycznie są konformacje max1 i max4. Dla 4HH różnice w energiach są mniejsze lub równe 0.004 eV, co sugeruje, że na energię konformacji max1-max4 największy wpływ ma oddziaływanie łańcuchów z atomami/atomem F w rdzeniu molekuły. Długość cząsteczki L, zdefiniowana jako odległość między skrajnymi atomami F i C, rośnie ze wzrostem długości łańcucha CmH2m od 32-34 Ä dla m = 2 do 38-40.5 A dla m = 7. Średnie wartości L dla szeregu mFF są większe o 0.5-1 Ä niż dla analogicznych homologów z szeregu mHF i dla związku 4HH (Rys. 4.35). Po porównaniu wartości L otrzymanych metodami DFT i AM1 można stwierdzić, że molekuły zoptymalizowane pierwszą z nich są bardziej wydłużone. Różnice te są jednak rzędu 1 Ä, co sprawia, że metoda AM1 może służyć do wiarygodnego szacowania długości cząsteczek tego typu, mimo że jest oparta na dużych uproszczeniach. Długość molekuł jest największa dla konformacji max1 i max4 oraz niewiele mniejsza (o ok. 0.5-1 A) dla max3. Zdecydowanie najmniejszą długość otrzymuje się dla max2 ze względu na pochylenie ku sobie łańcuchów węglowych w tej konformacji. Rys. 4.35. Średnia długość molekuły L w funkcji długości łańcucha CmH2m obliczona jako średnia Bolt- zmanna po konformacjach max1-max4 w temperaturze 50°C. 82 W przypadku molekuł prętopodobnych wektor łączący dwa skrajne atomy wyznacza kierunek zgodny z orientacją rdzenia, co pozwala na określenie kąta pochylenia mole- kuł na podstawie stosunku grubości warstw smektycznych D i długości cząsteczki L. Kształt cząsteczek mXiX2 odbiega jednak od liniowego, więc kierunek wektora przecho- dzącego przez atomy F i C nie pokrywa się z długą osią molekuły. W konsekwencji kąt 0D/L = arccos(D/L) różni się od rzeczywistego kąta pochylenia molekuł 0 [40,52,113]. Do prawidłowego wyznaczenia kąta pochylenia konieczne jest uwzględnienie poprawki 50 na nieliniowy kształt molekuły. Poprawka 50 może zostać zdefiniowana na różne sposo- by, w zależności od kształtu molekuły. Dla związków mX1 X2 przetestowano następujące definicje: • 50A - kąt między atomem C na jednym końcu cząsteczki, atomem F na drugim końcu cząsteczki i chiralnym atomem C* (Rys. 4.36a) • 50B - kąt między wektorem łączącym skrajne atomy cząsteczki C i F oraz wektorem łączącym chiralny atom C* i najbardziej odległy od niego atom C w pierścieniu aromatycznym (Rys. 4.36b) • 50C - kąt między wektorem łączącym skrajne atomy cząsteczki C i F oraz wekto- rem łączącym najbardziej oddalone od siebie atomy C z pierścieni aromatycznych (Rys. 4.36c) • 50D - kąt między wektorem łączącym skrajne atomy cząsteczki C i F oraz prostą otrzymaną na drodze regresji liniowej z położeń atomów od chiralnego atomu C* do skrajnego atomu F (Rys. 4.36d) Rys. 4.36. Różne definicje poprawek 60 na nieliniowy kształt molekuł testowane dla związków mXiX2. L to długość molekuły, D to grubość warstw smektycznych, 0 to kąt pochylenia molekuł, 0d/l to kąt otrzymany ze stosunku D/L. 83 Uzyskane wartości SOA, SOb, SOC, SOD zebrano w Tabelach 4.5 i 4.6. Kąty SOA i SOD zależą od orientacji łańcucha C3F7CH2OCtoH2to- i aromatycznego rdzenia wzglę- dem łańcucha -COOC*HCH3C6H13. Ich wartości uzyskane dla różnych konformacji tego samego związku wykazują na ogół mniejszy rozrzut niż SOB i SOC, które opisują uło- żenie samego aromatycznego rdzenia względem obu łańcuchów. W konformacjach max1 i max4, o kształcie kija hokejowego, orientacje rdzenia i łańcucha C3F7CH2OCtoH2to- są do siebie zbliżone, dlatego różne definicje poprawki SO dają podobne wartości. Podob- na sytuacja zachodzi dla konformacji max2 zoptymalizowanej metodą DFT, natomiast w przypadku niektórych wyników AM1 dla max2, rdzeń molekuły jest prawie równoległy do wektora łączącego skrajne atomy C i F, co prowadzi do bardzo małych wartości SOB i SOC. Zygzakowaty kształt cząsteczki w konformacji max3 skutkuje z kolei w dużych wartościach SOB i SOC, sięgających 200 i więcej. Średnie wartości poprawek SO (Rys. 4.37) zawierają się w przedziale 7-150 i spełniają zależność SOC > SOB ^ SOD > SOA dla modelowanych związków oprócz 4HH, gdzie SOB > SOC. Obliczenia DFT na ogół dają większe wartości poprawek, niż AM1. Po- prawki SOA i SOD maleją ze wzrostem długości łańcucha CtoH2to (z wyjątkiem SOD dla molekuły 2HF zoptymalizowanej metodą DFT), co wiąże się z tym, że ze wzrostem m kształt cząsteczek coraz bardziej zbliża się do liniowego. Dla kątów SOB i SOC nie widać monotonicznej zależności od m. Poprawki dla szeregu mFF są mniejsze, niż dla mHF. W przypadku SOA i SOD różnice zwykle nie przekraczają 1 A, podczas gdy dla SOB i SOC wynoszą 2-40. Dla 4HH wartości SOA i SOD są zbliżone do tych dla 4HF, natomiast SOB i SOC - do wartości dla 4FF. Wyboru optymalnej definicji poprawki SO dla badanych związków dokonano poprzez porównanie wartości kąta pochylenia molekuł wyznaczonego jako arccos(D/L) + SO z wartościami O zmierzonymi metodą elektrooptyczną, co zostanie omówione dokładniej w rozdz. 4.3.4. 84 Rys. 4.37. Średnie wartości poprawek na nieliniowy kształt cząsteczki w funkcji długości łańcucha CmH2m, obliczone jako średnie Boltzmanna po konformacjach max1-max4 w temperaturze 50°C. 85 Tabela 4.5. Wyniki modelowania molekularnego metodą DFT. DFT L [A] S0A [deg] S0B [deg] S0C [deg] S0D [deg] AE [eV] max1 34.2 8.8 10.7 12.2 10.1 0.012 max2 2HF 32.2 10.5 12.0 11.5 13.2 0.001 max3 33.4 8.4 14.6 18.5 9.4 0 max4 34.1 8.7 7.6 10.3 11.1 0.011 max1 36.6 8.2 7.3 11.3 10.6 0.003 4HH max2 4HH 34.0 10.4 13.0 11.3 13.4 0.004 max3 36.5 6.3 17.6 21.6 6.6 0.001 max4 36.4 8.6 5.1 8.0 10.6 0 max1 36.7 8.2 7.3 11.5 9.4 0.013 max2 4HF 34.4 10.0 13.1 11.8 13.1 0.001 max3 35.9 7.8 18.7 21.9 10.2 0 max4 36.7 8.2 6.0 9.6 11.7 0.012 max1 36.7 8.2 5.0 10.2 9.5 >0.001 max2 4FF 34.9 9.6 11.6 10.8 12.4 0.028 max3 36.2 7.8 13.8 17.6 8.6 0.028 max4 36.7 8.2 6.9 9.6 10.3 0 max1 38.0 7.9 7.0 10.7 10.4 0.013 5HF max2 5HF 35.9 9.5 12.1 10.7 11.4 0.001 max3 37.5 7.4 18.0 22.9 11.0 0 max4 38.0 7.9 5.1 9.2 10.1 0.013 max1 38.0 7.9 6.8 10.6 10.5 >0.001 5FF max2 36.5 9.2 10.9 10.2 11.0 0.024 5FF max3 37.7 7.4 13.2 17.0 9.0 0.023 max4 38.0 7.9 6.0 9.1 8.8 0 max1 39.3 7.6 7.6 11.3 9.3 0.013 6HF max2 6HF 36.6 9.6 9.6 11.9 12.6 0.001 max3 38.4 7.3 19.8 24.5 9.4 0 max4 39.2 7.7 4.9 8.5 11.0 0.012 max1 39.3 7.6 7.0 11.1 9.3 >0.001 6FF max2 6FF 37.2 9.3 12.1 10.5 12.1 0.028 max3 38.8 7.1 14.7 18.5 8.5 0.027 max4 39.2 7.8 5.8 8.3 9.3 0 max1 40.5 7.4 6.4 10.2 9.7 0.013 max2 7HF 38.2 9.1 13.3 11.4 11.3 0.001 max3 39.9 7.0 15.4 19.2 7.8 0 max4 40.6 7.4 6.0 8.9 8.8 0.013 max1 40.5 7.4 6.3 10.1 9.8 >0.001 max2 7FF 38.8 8.7 11.7 10.3 10.8 0.026 max3 40.2 7.0 13.5 17.3 7.7 0.025 max4 40.6 7.3 6.0 9.0 8.8 0 86 Tabela 4.6. Wyniki modelowania molekularnego metodą AM1. AM1 L [A] óOa [deg] SOb [deg] SOc [deg] SOd [deg] AE [eV] max1 34.0 8.1 8.3 14.1 9.2 0.025 max2 32.2 8.6 15.6 16.7 12.3 0.001 2HF o max3 31.7 10.3 9.8 14.0 9.9 0 max4 33.1 9.6 5.7 7.9 11.9 0.024 max1 36.4 7.6 9.9 13.4 8.7 0.001 4HH max2 33.6 10.7 8.6 5.5 13.0 0.002 4HH max3 36.0 6.4 17.8 21.8 7.0 0.001 max4 35.6 8.9 5.0 7.1 11.0 0 max1 36.5 7.5 10.1 13.7 8.5 0.012 max2 4HF 33.8 10.4 8.5 5.7 12.7 0.001 max3 36.0 6.6 17.2 22.0 7.3 0 max4 35.6 9.0 5.1 6.9 11.3 0.011 max1 36.5 7.5 10.2 13.7 8.4 >0.001 max2 4FF 34.4 10.1 7.2 5.0 12.4 0.036 max3 36.3 6.3 17.1 20.7 7.1 0.036 max4 35.6 9.0 5.1 6.9 11.2 0 max1 37.7 7.5 8.5 12.0 9.4 0.014 5HF max2 5HF 35.5 9.8 7.8 5.2 11.4 0.001 max3 37.4 6.5 15.8 19.9 7.9 0 max4 37.0 8.5 5.2 7.7 9.6 0.014 max1 37.7 7.5 8.6 12.0 9.3 0 5FF max2 35.7 9.8 4.0 0.9 11.2 0.024 5FF max3 37.7 6.3 13.4 17.1 7.9 0.023 max4 37.0 8.5 5.2 7.7 9.7 >0.001 max1 38.9 7.0 9.8 13.4 7.8 0.013 6HF max2 6HF 36.1 9.9 9.8 6.5 12.6 0.001 max3 38.5 6.1 17.7 21.8 6.3 0 max4 38.0 8.5 4.8 6.1 10.7 0.012 max1 39.0 7.0 9.8 13.4 7.8 >0.001 6FF max2 6FF 36.4 9.9 6.3 2.3 12.5 0.033 max3 38.8 5.8 17.2 20.9 6.0 0.033 max4 38.0 8.5 4.8 6.1 10.7 0 max1 40.1 7.0 8.3 11.8 8.6 0.014 max2 37.7 9.4 9.1 5.8 11.4 0.001 7HF o max3 39.9 6.0 16.4 20.5 6.8 0 max4 39.5 8.0 4.7 6.8 9.3 0.013 max1 40.2 7.0 8.3 11.8 8.5 0 max2 38.0 9.3 5.5 1.5 11.2 0.028 max3 40.1 5.8 15.9 19.6 6.7 0.027 max4 39.5 8.0 4.6 6.8 9.4 >0.001 87 4.3.2. Porządek bliskiego zasięgu Na dyfraktogramach cieczy izotropowej i faz smektycznych obecne jest szerokie mak- simum przy 20 « 18° (Rys. 4.15). Położenie tego maksimum jest związane ze średnią odległością między molekułami d, natomiast jego szerokość połówkowa jest odwrotnie proporcjonalna do długości korelacji £. Wartości d i £ wyznaczono poprzez dopasowanie do tego maksimum, w przestrzeni wektora falowego q = 4nsin0 /ACuKa, funkcji: A 0.5A 1 (q) = 1 + £2(q —^0:qo)2 +1 + £2(q - wf qo)2 + Bq + C (41) gdzie q0 = 2n/d to położenie maksimum, XCuKa1 = 1.540562 A, \cuKa2 = 1.544390 A [79], ACuKa = (2\cuKa1 + ACuKa2)/3 = 1.541838 Ä to średnia ważona długość fali. Przed dopasowaniem od dyfraktogramów odjęto dyfraktogram pustej kapilary, lecz mimo to konieczne było uwzględnienie liniowego tła określonego przez parametry B, C. Przykładowe dopasowania dla 4HH w fazie cieczy izotropowej i antyferroelektrycznej fazie SmC^ pokazane są na Rys. 4.38. W miarę ochładzania maksimum się zwęża i przesu- wa w stronę większych wartości wektora rozpraszania q, co świadczy o wzroście długości korelacji i zmniejszaniu się średnich odległości między cząsteczkami. We wszystkich ba- danych związkach wraz z obniżaniem temperatury wartość d maleje od 5  w cieczy izotropowej do 4.7-4.9 A w fazach smektycznych. W zeszklonej fazie SmC^ dla związków mHF o m = 5, 6, 7 średnie odległości między długimi osiami molekuł spadają dalej do 4.5 Â. Niepewności d wynoszą 0.6-1  ze względu na dużą szerokość połówkową maksi- mum. Otrzymane wartości d są porównywalne z poprzecznym rozmiarem aromatycznego rdzenia (4.3-4.6 A) i z odległościami zmierzonymi dla innych kalamitycznych ciekłych kryształów tworzonych przez molekuły z rdzeniem zawierającym pierścienie benzeno- we [114-116]. Rys. 4.38. Przykładowe dopasowanie podwójnej krzywej Lorentza (wzór (41)) do szerokiego maksimum na dyfraktogramach związku 4HH. 88 Długość korelacji w badanych związkach, wyznaczona podczas ochładzania z niepew- nością nie przekraczającą 0.1 Ä, zawiera się w przedziale 3.5-6.3 A (Rys. 4.39). Biorąc pod uwagę, że średnie odległości między molekułami wynoszą 4.5-5 A, można stwierdzić, że uporządkowanie bliskiego zasięgu obejmuje tylko najbliższych sąsiadów. Wartości £ są nieznacznie większe w szeregu mHF niż w analogicznych homologach mFF w tej samej temperaturze. Największe wartości £ otrzymano dla 4HH. W przypadku związków mHF wartość £ maleje z długością łańcucha CmH2m, podczas gdy w szeregu mFF nie widać monotonicznej zależności £ od m. Zmiana długości korelacji z temperaturą jest podobna dla wszystkich badanych związ- ków. Dla związku 7FF stosunek sygnału do tła dla 29 æ 18° był mały, prowadząc do dużego rozrzutu wyników dopasowania, przez co nie można na ich podstawie dyskutować zależności temperaturowej £. Dla pozostałych związków wartość £ w cieczy izotropowej wynosi 3.5-4 A, a w fazach smektycznych widoczny jest wzrost £ z malejącą temperaturą. Dla trzech homologów mHF o m = 5, 6, 7, ulegających przejściu szklistemu, £ poniżej pewnej temperatury osiąga stałą wartość. Temperatura ta jest zbliżona do temperatury mięknięcia szkła w tych związkach (ok. -45°C, temperatura zaznaczona pionową linią na Rys. 4.39), wyznaczonej w pomiarach DSC. Można to wytłumaczyć tym, że poniżej -45°C, ze względu na wzrost lepkości, ruchy molekuł ulegają tak znacznemu zahamowaniu, że ich dalsze przemieszczanie się względem siebie i zwiększanie uporządkowania nie jest już praktycznie możliwe. Rys. 4.39. Temperaturowa zależność długości korelacji dla mXiX2. 89 4.3.3. Grubość warstw smektycznych Grubość warstw smektycznych D w mXiX2 wyznaczono stosując równanie Braggów (20) dla położenia refleksu obserwowanego przy 2d & 2-3° na dyfraktogramach płaskich próbek na podkładzie krzemowym, a dla temperatur poniżej 30°C na podstawie dyfrak- togramów próbek w kapilarach (Rys. 4.15). Rys. 4.40 przedstawia wyniki otrzymane pod- czas ochładzania. Tuż poniżej przejścia do fazy pochylonej, grubość warstw szybko maleje z obniżaniem temperatury, po czym kilkadziesiąt stopni niżej osiąga w przybliżeniu stałą wartość. Jedynie w 4HH poniżej 50°C widoczny jest ponowny wzrost D, a dla związków mHF o m = 5, 6, 7 poniżej temperatury mięknięcia szkła wartości D nieznacznie maleją. Grubość warstw w mHF jest mniejsza niż dla analogicznych homologów mFF i w 4HH, co może wskazywać na większy kąt pochylenia molekuł w tym szeregu. Wraz ze wzrostem długości łańcucha CmH2m wartość D w mHF, po osiągnięciu nasycenia, wzrasta o 0.8  na każdą dodaną grupę CH2. Dla mFF o m = 5, 6, 7 różnica w wartościach D wynosi 1 Â, natomiast między 5FF i 4FF tylko 0.5 Â, jednak różnice te są zgodne w granicach niepewności pomiaru. Rys. 4.40. Grubość warstw smektycznych w mXiX2. Niepewności pomiarowe nie przekraczają 0.5 Â. Faza SmA* występuje w wąskim zakresie temperaturowym, dlatego dla homologów mHF i mFF o m = 5, 6, 7 wykonano dodatkowy pomiar XRD w zakresie niskich ką- tów co 0.1°C (Rys. 4.41). Przemiana SmA* SmC* w homologach o m = 6, 7 z obu szeregów jest widoczna jako nieciągła zmiana grubości warstw smektycznych. Względne zmniejszenie D (ang. layer shrinkage) w przejściu fazowym SmA* SmC* definiuje się jako (DsmA* — DSmC*)/Dsmc*, gdzie DsmA* to średnia grubość warstw w fazie SmA*, a DSmC* to grubość warstw w fazie SmC* tuż poniżej przemiany. Dla 6HF i 7HF względ- ne zmniejszenie grubości warstw smektycznych D wynosi 5%, dla 6FF 3.5%, a dla 7FF 90 3%. Dla obu związków o m = 7, gdzie faza SmC* występuje w wąskim zakresie, widocz- na jest też niewielka nieciągłość wartości D odpowiadająca przemianie SmC* ^ SmC^ (Rys. 4.41e, f). Rys. 4.41. Grubość warstw smektycznych i natężenie integralne refleksu przy 29 = 2-3° w pobliżu przej- ścia ciecz izotropowa ^ faza smektyczna dla mXiX2 o m = 5, 6, 7. Zależność temperaturowa D w 5HF (Rys. 4.41a) jest wyraźnie inna, niż w pozostałych związkach om ^ 5. Między 98.6 a 98.3°C wartość D jest stała, co wskazuje na fazę SmÂ*. Poniżej 98.3°C grubość warstw smektycznych maleje w sposób ciągły, a w 96.4°C widoczna jest niewielka nieciągłość. W oparciu o szerokość zakresu temperaturowego fazy SmC* wyznaczoną w pomiarze POM i FDDS (rozdz. 4.4.2), nieciągłość D w 96.4°C należy interpretować raczej jako oznakę przemiany SmC* ^ SmC^, a nie przemiany SmÂ* ^ SmC*. Zachowanie D w 98.6-96.4°C można w takim razie wytłumaczyć obecnością fazy SmÂ* typu de Vries w bardzo wąskim zakresie 98.6-98.3°C. O zajściu przemiany fazowej 91 w 98.3°C świadczy też nagłe obniżenie natężenia refleksu niskokątowego. To jednocześnie wyjaśniałoby, dlaczego fazy SmA* nie zaobserwowano w pomiarach POM i DSC. Tekstura fazy typu de Vries jest podobna do tekstury fazy SmC* bez rozwiniętej helisy [32,117], natomiast ciągłe przejścia fazowe są niewidoczne na krzywych DSC. Zachowanie grubości warstw w 5FF (Rys. 4.41b) wydaje się być analogiczne do tego obserwowanego w 7HF i 7FF. Na krzywych DSC dla tego związku widać jednak trzy przejścia między fazami smektycznymi, a dalsze badania wykazały, że dodatkową fazą jest sub-faza SmC^, (rozdz. 4.4.2). Biorąc pod uwagę wyniki POM i DSC, nieciągłość D w 107.2°C można przypisać przemianie SmC* ^ SmC^. Interpretacja wcześniejszej nieciągłości w 107.9°C jest bardziej problematyczna. Względne zmniejszenie D o 4.5% w tej temperaturze może być oznaką przejścia SmA* ^ SmC^,, ale także przejścia fazo- wego SmCa ^ SmC*, ponieważ kąt pochylenia w fazie SmC^ jest znacznie mniejszy niż w fazie SmC* [118]. Z tego samego powodu grubość warstw smektycznych w fazach SmA* i SmCa może być podobna. Po dokładniejszym przeanalizowaniu wartości D w zakresie 108.9-107.9°C można stwierdzić, że dwa pierwsze punkty wykazują odmienne zachowanie od pozostałych: wartość D z początku nieznacznie wzrasta, po czym poniżej 108.7°C ma- leje. Różnice te są mniejsze od niepewności wynikających z szerokości połówkowej refleksu dyfrakcyjnego, lecz mały rozrzut wartości D pozwala stwierdzić, że zmiana zachowania w temperaturze 108.7°C może być oznaką przemiany SmA* ^ SmC^. 4.3.4. Kąt pochylenia molekuł Wartości kąta pochylenia molekuł 0 dla związków mX1 X2 uzyskane poprzez obser- wację efektu Clarka-Lagerwalla pod mikroskopem polaryzacyjnym przedstawione są na Rys. 4.42. Pomiary wykonano w polu o amplitudzie 8 V/^m z wyjątkiem 7HF, dla którego poniżej 46°C konieczne było stopniowe zwiększanie pola do 12 V/^m. Kąt pochylenia ro- śnie z obniżaniem temperatury aż do osiągnięcia nasycenia i osiąga maksymalną wartość 40-44° (Tabela 4.7). Najmniejsze zmierzone wartości 0 wynoszą ok. 30-33°, nawet dla związków, w których występuje faza SmA*, dlatego nie wyznaczano wykładnika krytycz- nego ß poprzez dopasowanie w pobliżu przejścia SmA* ^ SmC* zależności 0 « (T — Tc)ß, która jest spełniona tylko dla małych kątów. 92 Rys. 4.42. Kąt pochylenia molekuł dla mXiX2 wyznaczony metodą elektrooptyczną. Na Rys. 4.43 przedstawiono tekstury monodomeny związku 4FF w różnych tempera- turach dla dwóch przeciwnych orientacji zewnętrznego pola E. Próbkę ustawiono między skrzyżowanymi polaryzatorami w takiej pozycji kątowej, w której dla jednej orienta- cji pola elektrycznego obserwowane było całkowite wygaszenie (Rys. 4.43a-c). Wraz ze wzrostem wartości 0 z obniżaniem temperatury widoczne jest zmniejszenie transmisji światła przy przeciwnej orientacji pola (Rys. 4.43d-f). Dla wartości 0 = 45° stan ciemny obserwowany byłby dla obu orientacji E [47-49]. Rys. 4.43. Tekstury monodomeny związku 4FF obserwowane dla dwóch orientacji zewnętrznego pola elektrycznego E o amplitudzie 8 Y/^m. 93 Tabela 4.7. Średnie wartości kąta pochylenia molekuł dla mXiX2 poniżej temperatury saturacji. związek 0 [deg] 0 D/L + Ö0A DFT [deg] AM1 0D/L DFT 1 gA e [d 2HF 43.3 42.6 40.2 33.5 30.9 4HH 43.6 41.4 40.1 33.0 31.8 4HF 43.0 43.2 42.0 34.6 33.6 4FF 40.8 42.6 41.3 34.3 33.0 5HF 43.2 44.0 42.9 35.7 34.8 5FF 43.3 44.2 42.9 36.1 34.9 6HF 43.5 43.8 42.6 35.6 34.7 6FF 40.4 44.0 42.5 36.1 34.8 7HF 43.0 44.2 43.1 36.4 35.5 7FF 41.0 45.2 43.9 37.7 36.4 Kąt pochylenia można wyznaczyć również poprzez porównanie grubości warstw smek- tycznych D z długością cząsteczki L. Jak wspomniano w rozdz. 4.3.1, jeśli kształt cząstecz- ki odbiega od liniowego, wartości kąta pochylenia wyznaczone jako 0D/L = arccos(D/L) odbiegają od wartości wyznaczonych metodą elektrooptyczną i konieczne jest uwzględ- nienie poprawki 60 na nieliniowy kształt cząsteczki. Dla związków mX^2 wartości L i 60 wyznaczono metodami DFT i AM1 dla czterech konformacji max1-max4 o różnych energiach (Tabela 4.5 i 4.6), natomiast wartość D otrzymano metodą XRD (Rys. 4.40). Kąt pochylenia molekuł obliczono ze wzoru: 0D/L(T ) + 60 = arccos(D(T )/L) + 60, (42) z wykorzystaniem czterech różnych definicji poprawki 60 (Rys. 4.36) dla każdej konfor- macji max1-max4 z osobna. Wartości 0D/L oraz 0D/L + 60 przedstawione na Rys. 4.44-47 obliczono jako średnią Boltzmanna (wzór (40)) po konformacjach max1-max4 dla każdej temperatury. Wyniki uzyskane na podstawie metody XRD i modelowania molekularnego porównano z wynikami pomiaru elektrooptycznego. Długości molekuł zoptymalizowanych metodą AM1 są mniejsze od tych otrzymanych metodą DFT, co przekłada się na mniejsze wartości kąta pochylenia. Poniżej temperatury saturacji kąt 0D/L jest wyraźnie mniejszy od kąta 0 zmierzonego metodą elektrooptyczną. Zgodność tą znacznie zwiększa uwzględnienie poprawki 60. Jak widać na Rys. 4.44-47, najlepszą zgodność daje najprostsza poprawka 60A, a zaraz za nią 60D. Stosowanie 60B i 60C prowadzi zwykle do zbyt dużych wartości kąta pochylenia. Głównym przyczyn- kiem są tu duże wartości tych poprawek dla molekuł w konformacji max3. Jak wykazano w rozdz. 4.3.2, średnie odległości między molekułami dla mXiX2 odpowiadają szerokości aromatycznego rdzenia, co wskazuje na dość ścisłe ułożenie molekuł w warstwach w fa- zie SmCA. Można przypuszczać, że molekuły preferują wtedy kształt kija hokejowego, 94 jak w konformacjach max1 i max4. Konformacje przypominające max2 byłyby w tej sytuacji nadal możliwe, jednak przyjmowanie przez cząsteczki zygzakowatego kształtu jak w max3 byłoby już utrudnione. Patrząc na wyniki AM1, można zauważyć, że dla 2HF (Rys. 4.44) i 4HH (Rys. 4.45a) najlepszą zgodność z wynikami pomiarów elektroop- tycznych daje poprawka öOC, prawdopodobnie dlatego, że kompensuje mniejsze wartości długości molekuły L uzyskane metodą AM1 w porównaniu do DFT. Biorąc pod uwagę zgodność z wynikami pomiarów elektrooptycznych, za optymalną definicję poprawki dla badanych związków należy uznać poprawkę ÖOA. Średnie warto- ści OD/L oraz OD/L + óOA poniżej temperatury saturacji przedstawiono w Tabeli 4.7. Niepewności wynoszące ok. 0.5 Ä wynikają z niepewności wyznaczenia grubości warstw smektycznych D metodą XRD. Rozbieżności z wartościami O wyznaczonymi metodą elektrooptyczną widoczne dla związków 4HH i mFF o m = 4, 6, 7 można wytłumaczyć tym, że prosty model przyjęty w tej pracy - obliczenia dla izolowanych molekuł, któ- re nie pozwalają na uwzględnienie oddziaływań między molekułami ani przenikania się warstw - nie zawsze jest wystarczający do precyzyjnego wyznaczenia kąta pochylenia ze wzoru (42). Rys. 4.44. Kąt pochylenia molekuł dla związku 2HF wyznaczony na podstawie pomiarów XRD i mo- delowania molekularnego (średnia po konformacjach max1-max4) oraz wartości wyznaczone w pomiarze metodą elektrooptyczną. Jeśli w danym związku występuje ortogonalna faza SmA*, można za długość cząstecz- ki przyjąć grubość warstw smektycznych w tej fazie. Wartości D w fazie SmA* otrzymane metodą XRD oraz wartości L wyznaczone metodą DFT (średnia Boltzmanna po konfor- macjach max1-max4 w 50°C) zebrano w Tabeli 4.8. Stosunek DSmA*/L wynosi 0.92-0.93 dla homologów mHF o m = 6, 7 i nieznacznie mniej, 0.88-0.89, dla mFF o m = 5, 6, 7. Przyczyna takiej rozbieżności może leżeć w chaotycznym pochyleniu molekuł (faza SmA* typu de Vries, Rys. 1.1d), przenikaniu się sąsiednich warstw lub przyjmowaniu przez molekuły bardziej wygiętych konformacji, niż zakładane w przeprowadzonym modelowa- niu [31,32]. W przypadku mHF o m = 6, 7 oraz mFF o m = 5, 6, 7 rozbieżności między 95 DSmA* i L mogą wynikać ze wszystkich wymienionych powodów, choć dla mFF, gdzie stosunek DSmA*/L odpowiada kątowi 27-29°, największą rolę odgrywa prawdopodobnie pochylenie molekuł. Zgadza się to też z wcześniejszym założeniem, że grubość warstw smektycznych w fazie SmC* w związku 5FF jest taka sama jak w SmA*. Zdecydowanie największą różnicę między DSmA* i L (15%), stwierdzono dla 5HF. W związku tym podej- rzewano obecność fazy SmA* typu de Vries i mały stosunek DSmA* do L, odpowiadający kątowi pochylenia 0d/l > 30°, potwierdza to przypuszczenie. Z tego względu DSmA* dla związku 5HF nie można było uznać za wiarygodne oszacowanie długości molekuły. Rys. 4.45. Kąt pochylenia molekuł dla związków 4HH (a), 4HF (b) i 4FF (c) wyznaczony na podstawie pomiarów XRD i modelowania molekularnego (średnia po konformacjach max1-max4) oraz wartości wyznaczone w pomiarze metodą elektrooptyczną. 96 Tabela 4.8. Grubość warstw smektycznych w fazie SmA* porównana z długością molekuł mX1 X2. związek PsmA* [A]____________L [A] (DFT)_________DsmA* /L________arccos(DsmA> /L) [deg] 5HF 31.7 ± .2 Ö 37.2 0.85 ± 0.01 31.5 ± .6 0. 5FF 33.2 ± 0.3 37.7 0.88 ± 0.01 28.2 ± 0.8 6HF 35.5 ± 0.3 38.2 0.93 ± 0.01 22 ± 2 6FF 34.5 ± 0.2 38.9 0.89 ± 0.01 27.4 ± 0.7 7HF 36.6 ± 0.3 39.6 0.92 ± 0.01 22.7 ± 0.9 7FF* 35.2 ± 0.3 40.3 0.88 ± 0.01 29.0 ± 0.8 * uwzględniono też wartości dla fazy SmC* Wartości kąta pochylenia wyznaczone jako ®(D/DSmA*) = arccos(D/DSmA*) są mniej- sze od Od/l otrzymanego z wykorzystaniem wyników modelowania. Warte uwagi jest to, że wartości te stają się zgodne po dodaniu odpowiedniej poprawki: dla szeregu mHF jest to ö 2.4 V/ßm (Rys. 4.62c). W przypadku 4HH proces Pl powyżej granicznego Ebias był na tyle dobrze widoczny, że można było wyznaczyć wartości As i t (Rys. 4.52e, f). Wzmocnienie i następujące po nim zamrożenie procesów Pl oraz Ph zostało już uprzednio zaobserwowane dla 6HF [58] oraz mieszanin związków mX^2 [120-122]. Rys. 4.62. Wpływ pola podkładu na procesy Pl i Ph w 4HH (a), 4FF (b) i 6FF (c). Strzałką zaznaczono częstotliwość procesu Ph powyżej granicznej wartości Ebias. Dla 4HF i 6FF widoczny jest też trzeci proces AFM3. W 4HF poniżej 90°C pojawia się dodatkowy proces, oznaczany dalej jako AFM3, o podobnym czasie relaksacji co Pl (Rys. 4.62b). Ze względu na nakładanie się dwóch procesów, dopasowanie wzoru (43) było utrudnione i zostało przeprowadzone przy zało- żeniu, że wartości parametru aCC są dla obu procesów takie same (Rys. 4.52c, d). Nawet po nałożeniu tego więzu nie udało się uzyskać dobrego dopasowania dla wyników w funk- cji Ebias. Na podstawie samych widm dielektrycznych można stwierdzić, że AFM3 jest tłumiony przez pole podkładu. Proces AFM3 widoczny jest też dla 6FF w 56°C, ale do- piero po zamrożeniu Pl przez pole podkładu (Rys. 4.62c). Na chwilę obecną nie udało się zinterpretować tego procesu, z powodu trudności z dopasowaniem. W widmach dielektrycznych homologów mHF o m = 4, 5, 6, 7 i 5FF pojawia się jeszcze jeden proces o największej częstotliwości (kwadraty na Rys. 4.51-60). Dla 3HF proces ten zinterpretowano jako obrót wokół krótkiej osi (proces s) [55]. Rozkład czasów relaksacji tego procesu jest silnie asymetryczny i wymaga dopasowania funkcji Havriliak- Negami (Rys. 4.50d), co wskazuje na to, że proces ten pełni funkcję procesu alfa (aM) dla przejścia szklistego w tych związkach. 4HF i 5FF ulegają krystalizacji podczas pomiaru 115 FDDS, jednak dla pierwszego z nich na krzywych DSC widoczne jest współzawodnic- two między zeszkleniem a krystalizacją dla szybkości ochładzania większej lub równej 10°C/min, natomiast dla 5FF w pomiarze POM przy ochładzaniu z szybkością 6°C/min obserwowana jest tylko częściowa krystalizacja, dlatego związek ten również wydaje się być podatny na zeszklenie. Homologi mHF o m = 5, 6, 7 nie ulegały krystalizacji podczas pomiaru FDDS, dlatego można było dla nich zebrać wystarczająco wiele punktów pomiarowych, by dopasować równanie Vogel-Fulcher-Tammann (15) do zależności czasu relaksacji Ta od temperatury (Rys. 4.63). Rys. 4.63. Zależność temperaturowa czasu relaksacji Ta dla mHF (m = 5, 6, 7) z dopasowaniem równania Vogel-Fulcher-Tammann. Korzystając z uzyskanych parametrów równania VFT można obliczyć wartość para- metru M nazywanego kruchością [124, 125]: M = ^ T _T, (44) d(Tg/T) 'T-Tg ( ) Bezwymiarowy parametr M określa, czy dany materiał ma większą tendencję do kry- stalizacji (M ~ 200, tzw. kruche szkła), czy do przejścia szklistego (M, ~ 10-20, tzw. silne szkła) [102,125]. Po podstawieniu w miejscu Ta równania VFT i wykonaniu różnicz- kowania otrzymuje się wyrażenie: M - nM^ T)2 ■ (45) Jako Tg na ogół przyjmuje się temperaturę, w której Ta = 100 s [102,125]. Wyniki dopasowania równania VFT i wartości M zebrano w Tabeli 4.9. 116 Tabela 4.9. Parametry równania VFT i kruchość M dla mHF (m = 5, 6, 7). m B [K] Tvft [0C] t^ [10 12 s] Tg (Ta = 100 s) [0C] M 5 970 ± 51 -81 ± 2 11 ± 5 -48 ± 5 89 ± 22 6 740 ± 20 -76.2±0.7 80 ± 20 -50 ± 2 84 ± 32 7 1080 ± 90 -85 ± 3 6 ± 4 -50 ± 7 102 ± 12 Temperatura Vogela Tvft jest zbliżona do temperatury zeszklenia otrzymanej w po- miarze DSC przyekstrapolacjido0°C/min (odpowiednio-79,-80i-87°Cdlam = 5, 6, 7), za to wartość Tg otrzymana z warunku Ta = 100 s jest bliższa temperaturze mięknięcia szkła (-44, -42 i -45°C dla m = 5, 6, 7). Wartości M dla wszystkich trzech związków są bli- skie 100, choć dla 6HF wynik jest obarczony dużą niepewnością. Znalezione w literaturze parametry kruchości dla innych substancji ciekłokrystalicznych zawierają się w szerokim przedziale, przy czym można zauważyć, że wartości M są większe dla substancji ulega- jących zeszkleniu w fazie nematycznej (M = 53-121 [22,24,28]), niż w fazie smektycznej (M = 16 dla trzech związków [22]). Biorąc to pod uwagę można stwierdzić, że związki mHF o m = 5, 6, 7 wykazują względnie duże wartości M i mają mniejszą tendencję do ulegania zeszkleniu w porównaniu z innymi substancjami w których zachodzi witryfikacja fazy smektycznej. Rys. 4.64. Dyspersja (a) i absorpcja (b) dielektryczna związku 4FF podczas ogrzewania oraz zmiana wartości s' i e” dla f = 3328 Hz z temperaturą (c). Pomiar FDDS podczas ogrzewania przeprowadzono tylko dla 4FF, żeby sprawdzić, czy któraś z faz krystalicznych tego związku nie jest kryształem plastycznym, w którym mimo uporządkowania pozycyjnego dalekiego zasięgu nadal możliwe są reorientacje molekuł [2]. Do pomiaru wykorzystano próbkę, która przez ok. cztery miesiące była przechowywana w temperaturze pokojowej, co dawało pewność, że substancja była w fazie krystalicznej. W fazie Kr4 w istocie widoczny jest słaby proces relaksacyjny, który zaczyna zanikać ze wzrostem temperatury po przejściu do fazy Kr3 (Rys. 4.64). Mając na uwadze wyniki 117 DSC oraz XRD-DSC, za oznakę początku przemiany Kr3 ^ Kr2 można uznać słabą nieciągłość na wykresie e”(T) w 58-60°C, natomiast za jej zakończenie - osiągnięcie mak- simum przez e” w 70°C. Wszystkie zastosowane metody wskazują, że przemiana między Kr3 i Kr2 przebiega stopniowo i znacznie wolniej, niż pozostałe przejścia fazowe. W fazie Kr1 wartość e' osiąga minimum. Powyżej 83°C dla f ~ 3 kHz zaczyna być widoczny na- stępny proces relaksacyjny, który jest fazonem PL w fazie SmC^, co wskazuje na stopienie kryształu. 4.4.3. Spontaniczna polaryzacja i czas przełączania Spontaniczną polaryzację P w badanych związkach otrzymano na podstawie odpo- wiedzi napięciowej próbki na sygnał trójkątny (Rys. 4.65a) korzystając ze wzoru (9), natomiast czas przełączania Tsw wyznaczono z położenia lokalnego maksimum na odpo- wiedzi napięciowej próbki na sygnał prostokątny (Rys. 4.65b). Rys. 4.65. Odpowiedź komórki elektrooptycznej wypełnionej 6FF na sygnał trójkątny o amplitudzie 20 V/^m (a) i sygnał prostokątny o amplitudzie 8 V/^m (b). Wartości spontanicznej polaryzacji P rosną z obniżaniem temperatury dla wszystkich badanych związków (Rys. 4.66a). W przeciwieństwie do kąta pochylenia molekuł, spon- taniczna polaryzacja nie osiąga nasycenia i w temperaturach znacznie niższych od Tc (temperatury przejścia do pochylonej fazy smektycznej) wzrasta liniowo wraz z obniża- niem temperatury. Takie zachowanie P było obserwowane dla innych związków i zostało opisane teoretycznie [40] jako spowodowane dużymi wartościami 0, przy których nie moż- na już traktować P i 0 jako wielkości proporcjonalnych i opisywać związku między nimi z użyciem tylko jednej stałej sprzężenia (wzór (4)). W wynikach uzyskanych dla szeregu mHF widoczne jest obniżanie wartości P ze wzrostem długości łańcucha CmH2m. Dla 118 szeregu mFF zależność ta jest również spełniona, ale tylko wtedy, jeśli bierze się pod uwagę osobno homologi parzyste i nieparzyste, ponieważ dla związku 5FF spontanicz- na polaryzacja jest mniejsza, niż dla 6FF. Porównując ze sobą wartości P dla związków o tym samym m i różnej liczbie atomów F podstawionych do pierścienia aromatyczne- go, można stwierdzić, że w tej samej odległości od Tc wartości te są zbliżone, natomiast różnice w maksymalnych wartościach osiąganych przez P wynikają z różnych temperatur krystalizacji. Podobny wpływ długości łańcucha CmH2m i liczby atomów F w rdzeniu molekuły na wartości P dla badanych związków obserwowano w [52,53]. W pobliżu Tc czas przełączania wynosi 0.8-1.2 ms (Rys. 4.66b). Wraz z obniżaniem temperatury wartości t gwałtownie rosną, przekraczając granicę 3 ms ok. 50°C poniżej Tc w związkach 4HH, 6FF i szeregu mHF, oraz ok. 30°C poniżej Tc w pozostałych homologach mFF. W otrzymanych wynikach nie widać wyraźnej monotonicznej zależności od długości łańcucha CmH2m. Rys. 4.66. Spontaniczna polaryzacja (a) i czas przełączania (b) w mX1X2. 119 4.4.4. Lepkość rotacyjna fazy SmC* Znając wartości P i 0 oraz parametry procesu Goldstone’a tgm i AeGM można wy- znaczyć lepkość rotacyjną 7 w ferroelektrycznej fazie SmC* korzystając ze wzoru [126]: _ TGMp2 1 4nUAecM 02 ' ( ) Wartości 7 obliczono tylko dla parzystych homologów, w których faza SmC* występuje w szerokim zakresie temperaturowym (Rys. 4.67). Dla 4HH wartości 7 są mniejsze, niż w związkach z fluorowanym pierścieniem aromatycznym, lecz jest to spowodowane tym, że związek 4HH występuje w fazie SmC* w wyższych temperaturach, niż związki 4HF i 4FF. W szeregu mHF długość łańcucha CmH2m nie ma wyraźnego wpływu na lepkość, natomiast w przypadku szeregu mFF wartości 7 dla m = 6 są większe, niż dla m = 4. Dla wszystkich związków obserwowana jest liniowa zależność na wykresach Arrheniusa, co umożliwia wyznaczenie energii aktywacji na rotację molekuł po pobocznicy stożka EY. Rys. 4.67. Wykresy Arrheniusa dla lepkości rotacyjnej fazy SmC* dla mXiX2. Otrzymane wartości EY zawierają się w przedziale ok. 35-55 kJ/mol (Tabela 4.10). Podobne wartości energii aktywacji otrzymywano w fazie SmC* także dla innych związków ciekłokrystalicznych [126-128]. Tabela 4.10. Energia aktywacji na rotację molekuł w fazie SmC*. związek 2HF 4HH 4HF 4FF 6HF 6FF Ey [kJ/mol] 53.5 ± 3.4 36.7 ± 1.2 41.9 ± 0.9 53.0 ± 2.4 42.2 ± 0.6 35.9 ± 1.1 120 4.5. Analiza widm FT-IR dla 2HF W ramach niniejszej pracy przeprowadzono analizę widm w podczerwieni dla związ- ku 2HF, o najmniejszej liczbie atomów i co za tym idzie, najmniejszej liczbie możliwych drgań normalnych. W tym celu wykonano obliczenia kwantowo-mechaniczne widm IR dla omawianych w rozdziałach 4.3-4.4 czterech konformacji max1-max4 oraz dla konforma- cji max1-F (Rys. 4.68a, b). Ponadto, by w pewnym stopniu uwzględnić oddziaływania międzycząsteczkowe, przeprowadzono optymalizację struktury i obliczenie widm IR dla dwóch dimerów 2HF, powstałych z molekuł w konformacji max1 ułożonych równolegle (dimer 1, Rys. 4.68c) lub antyrównolegle (dimer 2, Rys. 4.68d). Rys. 4.68. Izolowana molekuła 2HF w konformacji max1 (a) i max1-F (b) oraz dimery 2HF w układzie równoległym (c) i antyrównoległym (d). Do analizy wybrano widmo IR zarejestrowane w 20°C dla próbki, która przebywa- ła w fazie krystalicznej od długiego czasu. Nawet dla dobrze wykrystalizowanej próbki, z powodu dużej liczby nakładających się pasm, nie udało się wyznaczyć położeń maksi- mów na drodze dopasowania funkcji Gaussa lub Lorentza. Wartości liczby falowej ùeksp zawarte w pierwszej kolumnie Tabel 4.11 i 4.12 otrzymano poprzez odczytanie lokalnych maksimów absorbancji wprost z widma. Na Rys. 4.69 pokazane jest porównanie widma eksperymentalnego z widmami otrzymanymi z obliczeń DFT dla izolowanych molekuł w różnych konformacjach i dla obu dimerów. Wszystkie przedstawione tu widma teore- tyczne wygenerowano dla szerokości połówkowej każdego pasma równej 8 cm-1. Obliczone 121 widma nie odtwarzają idealnie położeń pasm eksperymentalnych, jednak zgodność jest wystarczająco dobra, by zidentyfikować najsilniejsze pasma powyżej 1000 cm“1. Liczby falowe pasm teoretycznych Vobi odpowiadające pasmom eksperymentalnym przedstawiono w drugiej kolumnie Tabel 4.11 i 4.12 na przykładzie konformacji max1, z wyjątkiem pasma przy 1757 cm“1, które pochodzi z wyników obliczeń dla konformacji max1-F. Oznaczenia stosowane w Tabelach 4.11 i 4.12 do oznaczenia grup funkcyjnych odpowiadają oznacze- niom przedstawionym na Rys. 4.70. Oscylacje grup funkcyjnych wymienione w trzeciej kolumnie uporządkowano według ich malejącej amplitudy. Rys. 4.69. Widmo FT-IR związku 2HF zarejestrowane w 200C oraz wyniki obliczeń DFT dla różnych konformacji izolowanej molekuły i dimerów. 122 Rys. 4.70. Molekuła 2HF z oznaczeniami poszczególnych grup funkcyjnych. Tabela 4.11. Analiza widm FT-IR związku 2HF dla veksP > 1400 cm 1. 123 Veksp [cm 1] kryształ, 20°C Vobl [cm 1 ] DFT, max1 interpretacja 3131 3148 vsymCH w PhF(d) 3098 3128 VsymCH w Ph(f)Ph(g) 3081 3106 VasymCH w Ph(f)Ph(g) 3071 3106 VasymCH w Ph(f)Ph(g) 3059 3060 VCH w C*HCH3(i) 3043 3044 VCH w C*HCH3(i) 2980 3017 VasymCH w C6H13(j) 2962 3002 VasymCH w C6H13(j), VCH w C*HCH3(i) 2936 2938 VsymCH w C6H13(j) 2879 2910 VsymCH w CH2O(b)C2H4(c) 2863 2891 VsymCH w CH2O(b)C2H4(c) 1744 1757 VC=O(e), VC=O(h), ßasymPhF(f), ßsymPh(f), (max1-F) ßasymPh(g), SCH3O), ^C*HCH3(i), ^CH(j) 1722 1720 VC=O(e), VC=O(h), ßasymPhF(f), ßsymPh(f), ßasymPh(g), SCH3O), ^C*HCH3(i), WCH2(j) 1701 1718 VC=O(e), VC=O(h), ßasymPhF(f), ßsymPh(f), ßasymPh(g), SCH3O), ^C*HCH3(i), WCH2(j) 1624 1616 ßsymPhF(d), VC=O(e), ßsymPh(f)Ph(g), ^C^(c) 1610 1597 ßsymPh(f)Ph(g), V C = O(h), ßsym PhF(d), wCH (c) 1581 1556 ßasymPhF(d), VC = O(e), WC2H4(c), ßasymPh(g) 1568 1548 ßasymPh(f)Ph(g), VC=O(h), VC = O(e), ßasymPhF(d) 1524 1503 ßasymPh(f)Ph(g), ßasymPhF(d) 1507 1488 SCH2 w CH2 (b) i C2H4 (c), ßasymPhF(d), ßasymPh(f)Ph(g) 1495 1476 ßasymPh(f)Ph(g), SCH2 w C^(b) i C2H4(c), ßasymPhF(d) 1468 1458 SCH2 w CH2 (b) i C2H4 (c), ßasymPhF(d) 1460 1446 SCH2 w CH2 (b) i C2H4 (c) 1438 ßasymPhF(d), SCH2 w CH2(b) i C2H4(c), ßasymPh(f)Ph(g) 1439 1365 wCH w C6H13(j) i CH3(i), ^C*HCH3(i), Tabela 4.12. Analiza widm FT-IR związku 2HF dla veksp ^ 1400 cm 1. ùeksp [cm 1] kryształ, 20°C ùobi [cm 1 ] DFT, max1 interpretacja 1400 1337 tCH2 w CaHud), wCH3(i), uC*HCH3(i), 1389 1335 uCH w CaHud) i CH3(i), uC*HCH3(i), ßasymPh(f)Ph(g) 1371 1315 ßasymPh(f)Ph(g), uCH w CaH^j) i CH3(i) uC* HCH3(i) 1355 1300 uCF2 w C2F5(a), uCH w CH2(b) i C2Hj(c), ßasymPhF(d) 1346 1291 uCH w CH2(b) i C2H4(c), Ajs«mPhF(d), ßasymPh(f)Ph(g) 1319 1254 tCH2 w CH2(b) i C2H4(c) 1311 1253 ßasymPh(f)Ph(g), ßasymPhF(d), TCH2 w C6H13(j) 1291 1251 tCH2 w CH2(b) i C2H4(c) 1285 1248 ßasymPh(f)Ph(g), ßjsymPhF(d), TCH2 w C6H13(j), T C*HCH3(i) 1268 1245 uCF2 w C2F5(a), tCH2(b), uCH2 w C2H4(c) 1245 1235 TCH2 w C6H13(j) 1228 1223 ßasymPhF(d), ßsymPh(f)Ph(g), uCH w CH2(b) i C2H4(c) 1207 1196 uCF2 w C2F5(a), tCH2 w CH2(b) i C2H4(c) 1185 1157 TCH2 w C6H13Ü), uCH3(i) 1173 1142 ßsymPh(f)Ph(g), ßsymPhF(d) 1162 1138 pCH2 w CH2(b) i C2H4(c) 1147 1127 uCH i TCH2 w C6H13Ü), TC*HCH3(i), uCH3(i) 1123 1123 pCH2 w CH2(b) i C2H4(c), uCF2 w C2F5(a), ßsymPhF(d) 1116 1117 ßsymPhF(d), ßsymPh(f)Ph(g) 1102 1088 ßsymPh(f)Ph(g), uCH2 w C6H13(j) i CH3(i) 1080 1071 ßasymPhF(d), ßjsymPh(f)Ph(g), VjsyrnCCO(c) 1066 1047 uCH w C6H13Ü) i CH3(i), uC*HCH3(i) 1052 1044 uCH w C6H13(j) i CH3O), uC*HCH3(i) 1018 1029 ßasymPh(f)Ph(g), ßjsymPhF(d), VjsymCCO(c) 1008 1014 ßasymPh(f)Ph(g), ßjsymPhF(d), VjsymCOC(b,c), uCH2 w C2H4(c), uCF2 w C3F7(a) Pasma w zakresie liczb falowych 2850-3150 cm-1 odpowiadają drganiom rozciągają- cym wiązań C-H. Największe wartości v odpowiadają drganiom vC-C w pierścieniach benzenowych, pośrednie dla drgań w łańcuchu C6H13C*HCH3 i najmniejsze dla drgań w grupie CH20C2H4. Pasma między 1700 i 1750 cm-1 pochodzą od drgań rozciągających grup C=O, któ- re są szczególnie czułe na otoczenie chemiczne [54]. W konformacji max1, gdzie atomy 124 najbliższe obu grupom C=O są takie same, drgania vC=O są sprzężone, o podobnych wartościach liczb falowych dla drgań w fazie (1720 cm-1) i antyfazie (1718 cm-1). Po przeniesieniu atomu F w pobliże grupy C=O(e) (konformacja max1-F) drgania rozciąga- jące grup C=O są od siebie niezależne. Liczba falowa drgań vC=O(h) pozostaje prawie niezmieniona i wynosi 1719 cm-1, natomiast liczba falowa drgań vC=O(e) zwiększa się do 1757 cm-1. W teoretycznych widmach dla izolowanych molekuł między 1700 i 1750 cm-1 pojawiają się tylko dwa pasma, podczas gdy w widmie eksperymentalnym można wyróżnić co najmniej trzy pasma (dla widm FT-IR opublikowanych w [54] przeprowadzono dopa- sowanie czterech składników). Żeby odtworzyć lepiej położenie pasm eksperymentalnych w tym zakresie, należy uwzględnić przynajmniej dwa różne położenia atomu F względem grupy C=O(e). Także przeprowadzenie obliczeń widm dla dimerów, gdzie obecne są już cztery główne pasma od drgań vC=O, daje lepszą zgodność z eksperymentem. Kolejna grupa silnych pasm pojawia się w zakresie 1550-1650 cm-1. Pochodzą one głównie od drgań deformacyjnych ß pierścieni aromatycznych i, w mniejszym stopniu, od drgań vC=O i drgań wachlarzowych uCH2 w łańcuchu C2H4O(c). Drgania odpowiadające pasmom między 1340 a 1550 cm-1 to w dalszym ciągu drgania deformacyjne pierścieni aromatycznych, a także drgania wachlarzowe u, nożycowe ô i skręcające t grup CH2 w łańcuchach węglowych. Największe zagęszczenie pasm obserwuje się w zakresie 1000-1340 cm-1. Najsilniejsze pasma z tego zakresu pochodzą od drgań deformacyjnych pierścieni aromatycznych oraz drgań uCH2 i tCH2, do których dołączają drgania nożycowe p grup CH2 w łańcuchach węglowych oraz drgania uCF2 we fluorowanym łańcuchu C3F7. Przy liczbach falowych poniżej 1100 cm-1 aktywne stają się też drgania rozciągające wiązania C-O w łańcu- chu CH2OC2H4O. Ze względu na duże rozbieżności między widmami eksperymentalnymi i teoretycznymi nie przeprowadzano identyfikacji pasm poniżej 1000 cm-1. Na Rys. 4.71 przedstawiono eksperymentalne widma FT-IR związku 2HF zarejestro- wane kolejno podczas ogrzewania i ochładzania próbki. W widmach najlepiej widoczne jest przejście między kryształem a fazą SmC^, bowiem w fazie krystalicznej szerokość pasm jest znacząco mniejsza. Dodatkowo, w przypadku pasm od drgań vC=O między 1700 a 1750 cm-1 można zauważyć ich wyraźne przesunięcie w kierunku wyższych liczb falowych w fazie SmC^ w porównaniu z fazą krystaliczną. Na podstawie widm nie można określić temperatury przejścia między fazami SmC^ a SmC*, a przejście z fazy SmC* do cieczy izotropowej jest widoczne jedynie jako subtelna zmiana w położeniu pasm w za- kresie 1700-1750 cm-1. Wskazuje to na podobne otoczenie chemiczne grup C=O w tych trzech fazach. 125 Rys. 4.71. Widma FT-IR związku 2HF zarejestrowane podczas ogrzewania (a) i ochładzania (b). 126 4.6. Dyskusja wyników dla badanych związków mX1 X2 4.6.1. Związek 2HF Związek 2HF występuje w ferroelektrycznej fazie SmC* i antyferroelektrycznej fazie SmC^ (Rys. 4.72). Zakresy temperaturowe obu faz ciekłokrystalicznych są szersze pod- czas ochładzania, niż podczas ogrzewania, niezależnie od szybkości zmian temperatury. Przebieg krystalizacji związku 2HF silnie zależy od szybkości ochładzania. Dla szybkości nie większej niż 3°C/min obserwuje się fazę krystaliczną Kr1. Dla szybkości 6 i 10°C/min można stwierdzić dwuetapowy proces krystalizacji, natomiast dla 15 i 20°C/min następu- je bezpośrednia krystalizacja do innej fazy Kr2, a przejście do fazy Kr1 zachodzi podczas ogrzewania. Rys. 4.72. Sekwencja fazowa związku 2HF. W fazach ciekłokrystalicznych związku 2HF zaobserwowano trzy kolektywne procesy relaksacyjne: proces Goldstone’a w fazie SmC* oraz fazon ferroelektryczny Pl i antyfer- roelektryczny Ph w fazie SmC^ (Tabela 4.13). Kąt pochylenia molekuł wyznaczony metodą elektrooptyczną oraz otrzymany na pod- stawie wyników XRD i obliczeń DFT osiąga w fazie SmC^ wartość nasycenia 43°. Czas przełączania rośnie z obniżaniem temperatury od 1 ms, tuż poniżej temperatury przej- ścia do fazy SmC* Tc, do 2 ms w temperaturze (Tc - 30°C). 2HF wykazuje największe wartości spontanicznej polaryzacji wśród wszystkich badanych związków, osiągające pra- wie 360 nC/cm2 tuż przed rozpoczęciem krystalizacji (Tabela 4.14). Wyniki modelowania molekularnego nie wskazują na to, by moment dipolowy molekuł 2HF był większy niż w przypadku homologów mHF o większym m. Jest to natomiast homolog, dla które- go otrzymano największe wartości długości korelacji uporządkowania bliskiego zasięgu w warstwach smektycznych. Można zatem wysunąć przypuszczenie, że przyczyną dużych wartości P dla związku 2HF jest nie tyle wartość samego poprzecznego momentu dipo- lowego, ale największy stopień uporządkowania molekuł w warstwach. Na podstawie czasu relaksacji i inkrementu dielektrycznego procesu Goldstone’a oraz wartości P i 0 wyznaczono temperaturową zależność lepkości rotacyjnej 7 w fazie SmC*. Energia aktywacji na rotację molekuł wynosi 54 kJ/mol. 127 Dla związku 2HF przeprowadzono analizę widm FT-IR. Widma teoretyczne, obliczo- ne z użyciem funkcjonału korelacyjno-wymiennego BLYP dla izolowanych molekuł i dla dimerów, pozwoliły przypisać określone drgania grup funkcyjnych najsilniejszym pasmom w widmach eksperymentalnych w zakresie liczby falowej v = 1000-3150 cm-1. Najbar- dziej czułe na przejścia fazowe są pasma w zakresie v = 1700-1750 cm-1, pochodzące od drgań rozciągających ( v) wiązań C=O. W fazie krystalicznej częstotliwość tych drgań jest mniejsza, niż w fazach smektycznych i cieczy izotropowej, natomiast przejścia fazowe zachodzące w wyższych temperaturach nie mają znaczącego wpływu nawet na drgania vC=O. Wyniki obliczeń kwantowo-mechanicznych wskazują, że drgania vC=O są czułe na zmianę otoczenia chemicznego, w szczególności na odległość od atomu F podstawione- go do rdzenia rozważanej lub sąsiedniej molekuły. W przypadku gdy grupa C=O znajduje się w pobliżu atomu F, dochodzi do wzrostu częstotliwości drgań vC=O. 4.6.2. Związki 4HH, 4HF i 4FF Porównanie sekwencji fazowych trzech związków 4X1X2 (Rys. 4.73) pozwala stwier- dzić, że podstawienie atomu/atomów F do pierścienia aromatycznego prowadzi do obniże- nia temperatur przemian fazowych. Nie jest to jednak zależność monotoniczna, bowiem temperatury przejść są najniższe w związku 4HF, z jednym atomem F w rdzeniu mo- lekuły. Związek 4HF wykazuje spośród tych trzech związków największą tendencję do zeszklenia antyferroelektrycznej fazy SmC^, co jest obserwowane w połączeniu z częścio- wą krystalizacją dla szybkości ochładzania 10-20°C/min, podczas gdy związki 4HH i 4FF przy tych samych szybkościach ulegają całkowitej krystalizacji. Rys. 4.73. Sekwencja fazowa związków 4HH, 4HF i 4FF. Dla związków 4HH i 4HF zaobserwowano dwie fazy krystaliczne. W związku 4HH przejście między fazami Kr2 i Kr1 zachodzi na drodze rekrystalizacji: podczas ogrzewania 128 faza Kr2 ulega stopieniu do metastabilnej fazy SmC^, bezpośrednio po czym rozpoczyna się krystalizacja do fazy Kr1. Najbogatszy polimorfizm faz krystalicznych wykazuje związek 4FF, w którym dzię- ki przeprowadzonemu jednoczesnemu pomiarowi XRD-DSC udało się wykazać obecność czterech różnych faz krystalicznych. Faza Kr4 jest najprawdopodobniej kryształem pla- stycznym, ponieważ pomiar FDDS wykonany po kilku miesiącach od pozostawienia prób- ki w temperaturze pokojowej wykazuje obecność procesu relaksacyjnego, który zanika po przejściu do fazy Kr3. Przemiana Kr3 ^ Kr2 zachodzi bardzo powoli, co utrudnia jedno- znaczne wyznaczenie jej temperatury. Na podstawie dyfraktogramów można stwierdzić, że różnice w strukturze faz Kr4, Kr3 i Kr2 są niewielkie, podczas gdy w fazie Kr1 dochodzi do znacznego wzrostu symetrii, co uwidacznia się też poprzez wyraźną zmianę tekstury. W widmach dielektrycznych związków 4X1X2 obserwowane są te same procesy re- laksacyjne, co w 2HF: proces Goldstone’a oraz fazony PL i Ph (Tabela 4.13). Oprócz tego w fazie SmC^ związku 4HH widoczny jest trzeci, trudny do zidentyfikowania proces AFM3 o podobnym czasie relaksacji co proces Pl. Związek 4HF ulega natomiast na tyle dużemu przechłodzeniu, że w widmach fazy SmC^ w badanym zakresie częstotliwości tuż przed rozpoczęciem krystalizacji możliwa jest obserwacja procesu molekularnego, jakim jest obrót wokół osi krótkiej. Wartości spontanicznej polaryzacji dla związków 4X1X2 wyznaczone w tej samej od- ległości od Tc są podobne. Maksymalne wartości P wynoszą 300-320 nC/cm2 dla 4HH i 4HF oraz 210 nC/cm2 dla 4FF (z powodu krystalizacji zachodzącej w wyższej tempe- raturze niż w dwóch pozostałych związkach). Czas przełączania rośnie od 0.7-1 ms tuż poniżej Tc do ok. 2 ms dla 4HH i 4HF oraz 3 ms dla 4FF w (Tc - 30°C). Energia aktywacji na rotację molekuł w ferroelektrycznej fazie SmC* wynosi ok. 40 kJ/mol dla 4HH i 4HF oraz 53 kJ/mol dla 4FF (Tabela 4.14). Wyniki XRD wskazują, że fluorowanie pierścienia aromatycznego obniża stopień upo- rządkowania bliskiego zasięgu w obrębie warstw smektycznych, ponieważ długość korelacji jest większa o ok. 1 A dla związku 4HH niż dla 4HF i 4FF. Grubość warstw smektycz- nych dla 4HF jest o 0.5 A mniejsza, niż dla 4HH i 4FF. W związku z tym można było oczekiwać, że wartości kąta pochylenia będą największe właśnie dla 4HF. Wyniki po- miaru elektrooptycznego wskazują jednak, że maksymalne wartości kąta pochylenia dla związków 4HF i 4HH są zbliżone (43-43.5°), podczas gdy dla 4FF kąt pochylenia jest nieznacznie mniejszy (41°). Prowadzi to do wniosku, że organizacja molekuł w warstwach smektycznych jest zależna od ilości atomów F podstawionych do aromatycznego rdzenia. 129 4.6.3. Homologi mFF o m = 5, 6, 7 W związkach mFF o m ^ 5 oprócz faz SmC* i SmC^ pojawia się w wąskim zakresie temperaturowym paraelektryczna faza SmA* (Rys. 4.74). Temperatura topnienia parzy- stego homologu 6FF jest wyższa, a zakres temperaturowy fazy SmC* znacznie szerszy, niż dla nieparzystych homologów 5FF i 7FF. Dla związku 5FF, w oparciu o wyniki DSC i FDDS, wykazano istnienie sub-fazy SmC*, o której nie było wcześniej doniesień w li- teraturze. Względne zmniejszenie grubości warstw smektycznych D w przejściu fazowym SmA* ^ SmC* w związkach o m = 6, 7 jest równe 3-3.5%. Zmianę wartości D o 4.5%, obserwowaną dla m = 5, zinterpretowano jako przejście fazowe SmC* ^ SmC*, natomiast przemiana SmA* ^ SmC* zachodzi praktycznie bez zmiany grubości warstw. Rys. 4.74. Sekwencja fazowa związków mFF (m = 5, 6, 7). Dla związków 5FF i 7FF przeprowadzono badania kinetyki krystalizacji. W obu przy- padkach wzrost krystalitów jest 3-wymiarowy i zachodzi przy stałej liczbie zarodków, bowiem ich liczba rośnie tylko w początkowym etapie krystalizacji. Dla związku 5FF krystalizacja w temperaturze poniżej 20°C jest zależna od liczby powstałych zarodków, podczas gdy powyżej 20°C szybkość krystalizacji zależy głównie od szybkości dyfuzji. Krystalizacja 7FF w całym badanym zakresie temperaturowym 25-30°C jest kontrolo- wana przez dyfuzję. Czas charakterystyczny procesu krystalizacji jest znacząco większy dla związku 5FF (4-25 min) niż dla 7FF (1-3 min). Ponadto zakres nukleacji i wzrostu kryształów 5FF przypada na niższe temperatury, niż dla 7FF, a wartość bezwzględna energii aktywacji procesu w zakresie kontrolowanym przez dyfuzję jest trzy razy większa dla 7FF niż 5FF. Wyniki FDDS dla 5FF, 6FF i 7FF ujawniają przynajmniej cztery procesy relaksa- cyjne: proces miękki w fazach SmA*, SmC* i SmC*, proces Goldstone’a w fazach SmC* i SmC* oraz fazon ferroelektryczny Pl i antyferroelektryczny Ph w fazie SmC^. Dla związku 5FF w fazie SmC^ obserwuje się dodatkowo obrót wokół osi krótkiej, za to dla 130 6FF podczas pomiarów w funkcji pola podkładu widoczny jest jeszcze jeden proces, któ- ry prawdopodobnie jest tym samym procesem, co AFM3 zaobserwowany w fazie SmCA związku 4HH (Tabela 4.13). Homologi 5FF i 6FF wykazują podobne wartości spontanicznej polaryzacji, osiągające 245-250 nC/cm2, natomiast dla 7FF wartości P są niższe i nie przekraczają 180 nC/cm2 (Tabela 4.14). Czas przełączania wzrasta z obniżaniem temperatury od 1 ms dla m = 5, 7 oraz 0.7 ms dla m = 6 w przejściu fazowym SmA* ^ SmC* do 3-3.5 ms dla m = 5, 7 i 1.5 ms dla m = 6 w temperaturze (Tc - 30°C). Maksymalna wartość kąta pochylenia wynosi 40-43°. Energia aktywacji na rotację molekuł w fazie SmC* dla związku 6FF wynosi 36 kJ/mol. 4.6.4. Homologi mHF o m = 5, 6, 7 Tak samo jak w przypadku szeregu mFF, dla związków mHF om ^ 5 pojawia się paraelektryczna faza SmA* nieobecna dla krótszych homologów (Rys. 4.75). Dla m = 6, 7 w przejściu fazowym SmA* ^ SmC* grubość warstw smektycznych D zmniejsza się sko- kowo o 5%, natomiast w przypadku 5HF nie obserwuje się zmiany D. Wskazuje to, że faza SmA* dla 5HF jest fazą typu de Vries. Przypuszczenie to potwierdzają wartości stosunku D SmA*/L, wynoszące 0.92-0.93 dla m = 6, 7 i 0.85 dla m = 5, co wskazuje na pochylenie molekuł w fazie SmA* dla związku 5HF. Rys. 4.75. Sekwencja fazowa związków mHF (m = 5, 6, 7). Tendencja do przejścia szklistego, zaobserwowana już dla związku 4HF, wzrasta wraz ze wzrostem długości łańcucha CmH2m. Dla trzech homologów mHF o m = 5, 6, 7 ob- serwuje się witryfikację fazy SmCA (zeszklona faza SmCA jest oznaczona jako Gl na Rys. 4.75), natomiast do krystalizacji dochodzi dopiero podczas ogrzewania, powyżej temperatury mięknięcia szkła. Jedynie dla związku 6HF na dyfraktogramach zarejestro- 131 wanych przy ochładzaniu widoczne są słabe refleksy od fazy krystalicznej, jednak proces krystalizacji ulega wznowieniu dopiero podczas ogrzewania. Procesy relaksacyjne obserwowane dla związków 5HF, 6HF i 7HF to proces miękki w fazach SmA* i SmC* (z wyłączeniem 5HF), proces Goldstone’a w fazie SmC* oraz fazony PL, PH i obrót wokół krótkiej osi molekuły w fazie SmC^ (Tabela 4.13). Dla m = 7 w fazie SmC* stwierdzono też obecność procesu domenowego. Obrót wokół osi krótkiej pełni rolę procesu alfa w przejściu szklistym fazy SmC^. Na podstawie dopasowania wzoru Vogel-Fulcher-Tammann do zależności temperaturowej czasu relaksacji procesu alfa wyznaczono parametr kruchości wynoszący dla tych związków ok. 80-100, co zalicza je do grupy kruchych szkieł. Wartości spontanicznej polaryzacji w szeregu mHF maleją monotonicznie ze wzro- stem długości łańcucha CmH2m: maksymalne wartości P wynoszą 270 nC/cm2 dla m = 5, 265 nC/cm2 dla m = 6 oraz 200 nC/cm2 dla m = 7. Czas przełączania rośnie od 0.8-1.1 ms w przejściu fazowym SmA* ^ SmC* do ok. 2 ms w Tc - 30°C (Tabela 4.14). Energia aktywacji na rotację molekuł w fazie SmC* dla 6HF wynosi 42 kJ/mol. Kąt pochylenia 0 zmierzony metodą elektrooptyczną osiąga wartość 43-43.5°. Wartość ta jest zgodna z wartościami 0 otrzymanymi na podstawie pomiarów XRD i modelowania molekular- nego, z czego wynika, że model zakładający przyjmowanie przez molekuły kształtu kija hokejowego i zaniedbujący przenikanie się warstw smektycznych może być z powodzeniem stosowany dla szeregu mHF. Badanie kinetyki zimnej krystalizacji w warunkach izotermicznych przeprowadzono dla związków 5HF i 7HF. Wartości czasu charakterystycznego krystalizacji mHF są istot- nie większe dla m = 5 (40-300 min) niż dla m = 7 (2-40 min), co jest zgodne z zależnością obserwowaną także dla 5FF i 7FF. Związek 5HF w temperaturze -10°C krystalizuje do fa- zy Kr2, w -5°C obserwowane jest współistnienie faz Kr2 i Kr1, podczas gdy powyżej -5°C następuje bezpośrednia krystalizacja do fazy Kr1. Krystalizacja do fazy Kr2 przebiega jednoetapowo, a wzrost krystalitów jest 3-wymiarowy. W przypadku fazy Kr1 widoczna jest dwuetapowa krystalizacja, a wartości wykładnika Avramiego n = 0.5-1.6 wskazują na wzrost krystalitów o anizotropowym kształcie. Związek 7HF krystalizuje do jednej fazy krystalicznej o rombowej komórce elementarnej (a = 15.2 A, b = 61.6 Â, c = 8.3 A). Dla 7HF zbadano także kinetykę krystalizacji przy stałej szybkości ogrzewania w zakresie 1-30°C/min. Zarówno w warunkach izotermicznych, jak i przy stałej szybkości ogrzewa- nia, proces zimnej krystalizacji 7HF jest kontrolowany przez dyfuzję, a wzrost krystalitów następuje w trzech wymiarach. Energia aktywacji jest jednak większa dla warunków izo- termicznych (79 kJ/mol) niż przy stałej zmianie temperatury (34 kJ/mol). 132 Zestawienie procesów relaksacyjnych pojawiających się w widmach dielektrycznych poszczególnych związków w różnych fazach smektycznych podczas ochładzania przedsta- wiono w Tabeli 4.13. Tabela 4.13. Procesy relaksacyjne zaobserwowane w fazach smektycznych związków mXiX2. związek SM DM GM P L AFM3 P H s s 2HF - - SmC* SmC^ - SmC^ - 4HH - - SmC* SmC^ SmC^ SmC^ - 4HF - - SmC* SmC^ - SmC^ SmC^ 4FF - - SmC* SmCJj - SmC^ - 5HF - - SmC* SmCJj - SmC^ SmC^ 5FF SmA*, SmC*, SmC* - SmC*, SmC* SmC^ - SmC^ SmC^ 6HF SmA*, SmC* - SmC* SmC^ - SmC^ SmCJj 6FF SmA*, SmC* - SmC* SmC^ SmC^ SmC^ - 7HF SmA*, SmC* SmC* SmC* SmC^ - SmC^ SmC^ 7FF SmA*, SmC* - SmC* SmC^ - SmC^ - W Tabeli 4.14 zebrano wartości kąta pochylenia Qmax poniżej temperatury saturacji, maksymalną zmierzoną wartość spontanicznej polaryzacji Pmax, czas przełączania Tsw tuż poniżej temperatury przejścia do ferroelektrycznej fazy SmC* Tc oraz 30°C poniżej temperatury Tc, a dla parzystych homologów, o szerokim zakresie fazy SmC*, wartości energii aktywacji EY na rotację molekuł w tej fazie. Tabela 4.14. Zestawienie wartości parametrów elektrooptycznych związków mXiX2. związek Qmax [deg] Pmax [nC/cm2] Tsw (Tc) [ms] Tsw (Tc - 30oC) [ms] Ey [kJ/mol] 2HF 43 360 0.9 2.3 54 4HH 43.5 300 0.8 1.6 37 4HF 43 320 0.7 1.6 42 4FF 41 210 1 2.6 53 5HF 43 270 0.9 2.1 - 5FF 43 245 1.1 2.9 - 6HF 43.5 265 0.8 1.9 42 6FF 40.5 250 0.7 1.3 36 7HF 43 200 1.3 2.2 - 7FF 41 180 1.2 3.2 - 133 5. Podsumowanie Niniejsza praca dotyczyła badań właściwości fizycznych dziesięciu chiralnych ciekło- krystalicznych estrów 3FmX1 PhX2: 3F4HPhH, pięciu homologów 3FmHPhF (m = 2, 4, 5, 6, 7) oraz czterech homologów 3FmFPhF (m = 4, 5, 6, 7). W badaniach zastosowa- no komplementarne metody pomiarowe, takie jak różnicowa kalorymetria skaningowa, mikroskopia polaryzacyjna, metody elektrooptyczne, spektroskopia dielektryczna i dy- frakcja rentgenowska. Dla związku 3F4FPhF wykonano jednoczesne pomiary XRD-DSC, natomiast dla związku 3F2HPhF pomiary metodą spektroskopii w podczerwieni. Wy- niki eksperymentalne uzupełniono teoretycznymi obliczeniami kwantowo-mechanicznymi z wykorzystaniem teorii funkcjonału gęstości (DFT-BLYP) i pół-empirycznej metody Austin Model 1 (AM1). W oparciu o systematyczne badania metodami DSC, POM i XRD, zaobserwowano wpływ długości łańcucha CmH2m i liczby atomów F w aromatycznym rdzeniu molekuły na polimorfizm faz smektycznych, zgodny z doniesieniami literaturowymi. Ferroelektryczna faza SmC* i antyferroelektryczna faza SmC^ są obserwowane we wszystkich badanych związkach, z zakresem temperaturowym fazy SmC* znacznie poszerzonym w homologach parzystych w stosunku do homologów nieparzystych. Dla związków om ^ 5 występuje także paraelektryczna faza SmA*. Dla związku 3F5FPhF wykazano dodatkowo istnienie sub-fazy SmC*, o której nie było wcześniej wzmianki w literaturze. Związki 3FmX1PhX2 okazały się również wykazywać bogaty polimorfizm faz krysta- licznych, szczególnie 3F4FPhF, w którym dzięki jednoczesnemu pomiarowi XRD-DSC udało się rozróżnić aż cztery takie fazy. Jedna z faz krystalicznych 3F4FPhF została uznana za kryształ plastyczny na podstawie obserwacji słabego procesu relaksacyjnego dla dobrze skrystalizowanej próbki. Dla związku 3F7HPhF udało się z kolei przeprowa- dzić wskaźnikowanie dyfraktogramu w fazie krystalicznej i wyznaczyć parametry sieciowe rombowej komórki elementarnej (a = 15.2 Â, b = 61.6 Â, c = 8.3 Â). Wykazano również, że poprzez zmianę długości łańcucha CmH2m i fluorowanie aro- matycznego rdzenia można kontrolować tendencję związków 3FmX1PhX2 do ulegania zeszkleniu lub krystalizacji. Dla homologów 3FmHPhF o m = 5, 6, 7 podczas ochła- dzania dochodzi do witryfikacji fazy SmC^ i zimnej krystalizacji po ogrzaniu powyżej temperatury mięknięcia szkła, podczas gdy analogiczne związki 3FmFPhF, różniące się tylko dodatkowym atomem F w aromatycznym rdzeniu, ulegają krystalizacji podczas ochładzania. Porównawcze badania kinetyki krystalizacji i zimnej krystalizacji przeprowadzone dla homologów o m = 5, 7 z obu szeregów wykazały, że dla związków 3FmHPhF skala cza- 134 sowa procesu krystalizacji jest znacznie większa niż dla 3FmFPhF. Wzrost kryształów okazał się być prawie zawsze 3-wymiarowy, z wyjątkiem 3F5HPhF, gdzie wartości wy- kładnika Avramiego w niektórych temperaturach sugerowały wzrost kryształów w formie igieł. Związki 3F5HPhF i 3F7HPhF, wraz z homologiem 3F3HPhF, wchodzą w skład mieszaniny ciekłokrystalicznej W-242, dla której nie obserwowano krystalizacji podczas ochładzania [30]. Skłania to do zbadania w przyszłości ewentualnego przejścia szklistego i zimnej krystalizacji także w związku 3F3HPhF oraz w samej mieszaninie W-242. Uporządkowanie molekuł w fazach smektycznych zbadano przede wszystkim meto- dą XRD. Wyznaczone średnie odległości między molekułami w warstwach smektycznych i wartości długości korelacji świadczą o tym, że uporządkowanie bliskiego zasięgu obej- muje tylko najbliższych sąsiadów. Różne wartości długości korelacji i grubości warstw smektycznych dla związków o tej samej długości łańcucha CmH2m wskazują na to, że liczba atomów F podstawionych do pierścienia aromatycznego powoduje różnice w upo- rządkowaniu molekuł, mimo że praktycznie nie wpływa na ich rozmiary. Porównanie eks- perymentalnych grubości warstw smektycznych i długości molekuł obliczonych metodami DFT i AM1 pozwoliło wykazać, że faza SmA* dla związku 5HF jest fazą typu de Vries, a także obliczyć kąt pochylenia molekuł w fazach SmC* i SmCA we wszystkich bada- nych związkach. Zdefiniowanie poprawki 60 na nieliniowy kształt molekuły zaowocowało znacznym zwiększeniem zgodności między wartościami kąta pochylenia otrzymanymi na podstawie wyników XRD i modelowania molekularnego z wartościami zmierzonymi meto- dą elektrooptyczną. Dla większości badanych związków najlepszą zgodność daje popraw- ka 60 obliczona jako kąt między skrajnym atomem F, chiralnym atomem C* i skrajnym atomem C. Wyniki spektroskopii FT-IR dla 3F2HPhF pozwoliły stwierdzić, że najbliższe otocze- nie chemiczne molekuł w fazach SmC* i SmCA jest takie samo, co oznacza, że względne ułożenie molekuł w obrębie pojedynczej warstwy smektycznej w obu tych fazach również nie powinno się różnić. Metodą FDDS zbadano procesy relaksacyjne w fazach smektycznych 3FmX1PhX2 w funkcji temperatury i pola podkładu. Zaobserwowano łącznie siedem procesów relak- sacyjnych: proces miękki dla 3FmHPhF (m = 5, 6, 7) i 3FmFPhF (m = 6, 7), proces domenowy dla 3F7HPhF, proces Goldstone’a oraz ferroelektryczny fazon PL i antyfer- roelektryczny fazon PH we wszystkich badanych związkach, proces AFM3 o nieznanej naturze w fazie SmCA dla związków 3F4HPhH i 3F6FPhF oraz obrót wokół krótkiej osi molekuły dla 3FmHPhF (m = 4, 5, 6, 7) i 3F5FPhF. Zachowanie procesu miękkiego w funkcji temperatury dla 3F5FPhF wskazywało na istnienie dodatkowej sub-fazy SmC* 135 między fazą SmA* a SmC*. W przejściu fazowym SmC* ^ SmC^ wykazano występowanie efektu parzysto-nieparzystego: w przypadku homologów parzystych proces Goldstone’a w fazie SmC* przechodził w sposób ciągły w fazon ferroelektryczny PL w fazie SmC^, podczas gdy dla homologów nieparzystych proces PL pojawiał się przy wyższych często- tliwościach niż proces Goldstone’a. Dla związków 3FmHPhF o m = 5, 6, 7 na podstawie temperaturowej zależności czasu relaksacji procesu alfa (obrót wokół krótkiej osi mole- kuły) określono parametr kruchości szkła, który jest stosunkowo wysoki w porównaniu z wartościami literaturowymi dla innych związków wykazujących zeszklenie fazy smek- tycznej, co wskazuje na to, że 3FmHPhF o m = 5, 6, 7 tworzą kruche szkła. Czas przełączania w badanych związkach 3FmX1PhX2 wynosi ok. 1 ms w tempera- turze przejścia do fazy SmC* Tc i wzrasta z obniżaniem temperatury, osiągając 2-3.5 ms w temperaturze (Tc - 30°C), natomiast maksymalne wartości spontanicznej polaryzacji zmierzone dla badanych związków 3FmX1PhX2 wynoszą 175-360 nC/cm2. Teoretyczne momenty dipolowe obliczone metodą DFT dla molekuł tego samego związku są różne dla różnych konformacji, z czego należy wyciągnąć wniosek, że w przypadku tak dużych molekuł nie można szacować momentu dipolowego na podstawie obliczeń dla pojedynczej konformacji. Uśrednione po konformacjach wartości momentu dipolowego są podobne dla wszystkich badanych związków (2.1-2.8 D), różnice w wartościach polaryzacji wydają się więc wynikać raczej z różnic w stopniu uporządkowania molekuł wewnątrz warstw. Jednym z najważniejszych efektów tej pracy jest potwierdzenie wyróżniającego się zachowania homologów 3FmHPhF i 3FmFPhF o m = 5 w porównaniu z innymi związ- kami z tych samych szeregów. Jest to najmniejsza długość łańcucha CmH2m, przy której obserwuje się fazę SmA*. Ponadto faza ta dla 3F5HPhF jest fazą typu de Vries, podczas gdy w 3F6HPhF i 3F7HPhF jest to już typowa faza ortogonalna. Dla 3F5FPhF obok fazy SmA* obserwuje się z kolei również sub-fazę SmC*, która nie pojawia się dla 3F6FPhF i 3F7FPhF. Co więcej, to właśnie dla m = 5 obserwuje się najmniejszą szybkość kry- stalizacji. Kolejny dowód na wyróżniające właściwości homologów o m = 5 dają wyniki pomiarów długości skoku helisy związków 3FmX1PhX2 [30], bowiem inwersja (zmiana skrętności helisy) obserwowana jest właśnie dla 3F5HPhF. Przyczyna wymienionych obserwacji dla homologów o m = 5 leży zapewne w oddziały- waniach międzycząsteczkowych, o których nie można nic powiedzieć w przypadku obliczeń teoretycznych dla izolowanych cząsteczek. Kolejnym krokiem w badaniu i ewentualnym przewidywaniu właściwości związków 3FmX1PhX2 i innych substancji o podobnej bu- dowie cząsteczkowej powinno być zatem przetestowanie bardziej rozbudowanych modeli, uwzględniających oddziaływania z najbliższymi sąsiadami w tej samej warstwie smektycz- 136 nej, a w następnej kolejności z cząsteczkami z warstw sąsiednich. Pomocne w zrozumieniu struktury faz smektycznych byłoby również wyznaczenie parametru porządku związanego z uporządkowaniem molekuł w warstwy. Można to zrobić na podstawie porównania natę- żeń integralnych refleksów I-go, Ii-go i kolejnych rzędów od warstw smektycznych [129]. Ponieważ dla badanych tu związków 3FmX1PhX2 refleksy wyższych rzędów są słabo wi- doczne na dyfraktogramach wykonanych z użyciem laboratoryjnych źródeł promieniowa- nia X, najlepszym rozwiązaniem byłoby zastosowanie promieniowania synchrotronowego. Należy również podkreślić, że znalezienie odpowiedzi na pytania pojawiające się pod- czas analizy wyników przedstawionych w niniejszej pracy będzie znacznie ułatwione po rozwiązaniu struktury krystalicznej przynajmniej jednego ze związków 3FmX1PhX2, dzię- ki czemu znana będzie rzeczywista konformacja molekuł przynajmniej w fazie stałej. W tej chwili najbardziej odpowiednim kandydatem jest związek 3F7HPhF, dla którego znale- ziono parametry komórki elementarnej. Ponieważ materiał jest dostępny tylko w formie polikrystalicznej, rozwiązanie struktury wymaga uzyskania dyfraktogramów z użyciem promieniowania synchrotronowego. Wyniki dla związku 3F7HPhF zawarte w rozdz. 4.1.1, 4.1.2, 4.2.3, 4.3.2, 4.3.3, 4.4.2 zostały opublikowane w czasopiśmie Phase Transitions [130,131]. W przygotowaniu są kolejne publikacje na temat związku 3F5FPhF [101] oraz homologów 3FmHPhF (m = 2, 4, 5, 6) [132]. 137 Literatura [1] D. Demus, J. Goodby, G.W. Gray, H.W. Spiess, V. Vill. Handbook of Liquid Crystals. Weinheim: Wiley-VCH; 1998. [2] L.M. Blinov. Structure and properties of liquid crystals. Springer Science+Business Media B.V.; 2011. DOI: 10.1007/978-90-481-8829-1. [3] G. Vertogen, W.H. de Jeu. Thermotropic liquid crystals, fundamentals. Berlin He- idelberg: Springer-Verlag; 1988. DOI: 10.1007/978-3-642-83133-1. [4] B. Wunderlich, J. Grebowicz. Thermotropic mesophases and mesophase transitions of linear, flexible macromolecules. Advances in Polymer Science. Berlin-Heidelberg: Springer-Verlag; 1984;60/61. DOI: 10.1007/3-540-12994-4_L [5] M. Schadt, W. Helfrich. Voltage-dependent optical activity of a twisted nematic liquid crystal. Appl Phys Lett. 1971;18:127-128. DOI: 10.1063/1.1653593. [6] N.A. Clark, S.T. Lagerwall. Submicrosecond bistable electro-optic switching in liquid crystals. Appl. Phys. Lett. 1980;36:899-901. DOI: 10.1063/1.91359. [7] J.M. Otón, X. Quintana, P.L. Castillo, A. Lara, V. Urruchi, N. Bennis. Antiferro- electric liquid crystal displays. Opto-Electron. Rev. 2004;12:263-269. [8] K.-H. Kim, J.-K. Song. Technical evolution of liquid crystal displays. Asia Mat. 2009;1:29-36. DOI: 10.1038/asiamat.2009.3. [9] H. Shi, S.H. Chen. Novel glass-forming liquid crystals. III Helical sense and twisting power in chiral nematic systems. Liq. Cryst. 1995;19:849-861. DOI: 10.1080/02678299508031109. [10] I. Dierking. Experimental investigations of a chiral smectic glass-forming liquid cry- stal. Liq. Cryst. 2008;35:1015-1022. DOI: 10.1080/02678290802309447. [11] R. Elschner, R. Macdonald, H.J. Eichler, S. Hess, A.M. Sonnet. Molecular reorienta- tion of a nematic glass by laser-induced heat flow. Phys. Rev. E. 1999;60:1792-1798. DOI: 10.1103/PhysRevE.60.1792. [12] J. Als-Nielsen, R.J. Birgeneau, M. Kaplan, J.D. Litster, C.R. Safinya. High-resolution X-ray study of a second-order nematic-smectic-A phase transition. Phys. Rev. Lett. 1977;39:352-355. DOI: 10.1103/PhysRevLett.39.352. [13] D. Johnson, D. Allender, R. deHoff, C. Maze, E. Oppenheim, R. Reynolds. Nematic- smectic-A-smectic-C polycritical point: experimental evidence and a Landau theory. Phys. Rev. B. 1977;16:470-475. DOI: 10.1103/PhysRevB.16.470. [14] C.A. Schantz, D.L. Johnson. Specific heat of the nematic, smectic-A and smectic-C phases of 4-n-pentylphenylthiol-4’-n-octyloxybenzoate: critical behavior. Phys. Rev. A. 1978;17:1504-1512. DOI: 10.1103/PhysRevA.17.1504. 138 [15] C.R. Safinya, M. Kaplan, J. Als-Nielsen, R.J. Birgeneau, D. Davidov, J.D. Litster, D.L. Johnson, M.E. Neubert. High-resolution X-ray study of a smectic-A-smectic-C phase transition. Phys. Rev. B. 1980;21:4149-4153. DOI: 10.1103/PhysRevB.21.4149. [16] C.R. Safinya, R.J. Birgeneau, J.D. Litster, M.E. Neubert. Critical fluctuations near a nematic-smectic-A-smectic-C multicritical point. Phys. Rev. Lett. 1981;47:668-671. DOI: 10.1103/PhysRevLett.47.668. [17] C.C. Huang, J.M. Viner. Nature of smectic-A - smectic-C phase transition in liquid crystals. Phys. Rev. A. 1982;25:3385-3388. DOI: 10.1103/PhysRevA.25.3385. [18] E.-J. Donth. The glass transition. Relaxation dynamics in liquids and disordered ma- terials. Berlin Heidelberg: Springer-Verlag; 2001. DOI: 10.1007/978-3-662-04365-3. [19] J.C. Dyre. Colloquium: The glass transition and elastic models of glass-forming li- quids. Rev. Mod. Phys. 2006;78:953-972. DOI: 10.1103/RevModPhys.78.953. [20] C. Schick, B. Stoll, J. Schawe, A. Roger, M. Gnoth. Dielectric and thermal relaxa- tions in low molecular mass liquid crystals. Progress in Colloid and Polymer Science. 1991;85:148-156. DOI: 10.1007/BFb0114828. [21] M. Massalska-Arodź. Dielectric relaxation in the glass phase of a liquid crystal. Phys. Rev. B. 1993;47:14552-14554. DOI: 10.1103/PhysRevB.47.14552. [22] M. Jasiurkowska-Delaporte, E. Juszyńska, Ł. Kolek, J. Krawczyk, M. Massalska- Arodź, N. Osiecka, T. Rozwadowski. Signatures of glass transition in partially ordered phases. Liq. Cryst. 2013;40:1436-1442. DOI: 10.1080/02678292.2013.828330. [23] Ł. Kolek, M. Massalska-Arodź, D. Majda, B. Suchodolska, S. Zalewski. Studies of phase diagram and glass transition of a liquid crystal with ferro- and antiferroelectric phases. Acta Phys. Pol. A. 2013;124:909-912. DOI: 10.12693/APhysPolA.124.909. [24] J.J. Moura Ramos, H.P. Diogo. The glassy dynamics in liquid crystalline 4-n- pentyl- 4’-cyanobiphenyl as studied by thermally stimulated currents. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2013;571:19-29. DOI: 10.1080/15421406.2012.729993. [25] S. Kripotou, D. Georgopoulos, A. Kyritsis, P. Pissis. Phase transitions and molecular mobility in 5CB and CE8 studied by dielectric techniques. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2015;623:407-423. DOI: 10.1080/15421406.2015.1066551. [26] D. Georgopoulos, S. Kripotou, E. Argyraki, A. Kyritsis, P. Pissis. Study of iso- thermal crystallization kinetics of 5CB with differential scanning calorimetry and broadband dielectric spectroscopy. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2015;611:197-207. DOI: 10.1080/15421406.2015.1030259. [27] T. Rozwadzowski, M. Massalska-Arodź, Ł. Kolek, K. Grzybowska, A. Bąk, K. Chłę- dowska. Kinetics of cold crystallization of 4-cyano-3-fluorophenyl 4-butylbenzoate (4CFPB) glass forming liquid crystal. I. Nonisothermal process as studied by micro- scopic, calorimetric, and dielectric methods. Crys. Growth Des. 2015;15:2891-2900. DOI: 10.1021/acs.cgd.5b00328. 139 [28] M. Jasiurkowska-Delaporte, T. Rozwadowski, E. Dmochowska, E. Juszyńska- Gałązka, P. Kula, M. Massalska-Arodź. Interplay between crystallization and glass transition in nematic liquid crystal 2,7-Bis(4-pentylphenyl)-9,9-diethyl-9H-fluorene. J. Phys. Chem. B. 2018;122:10627-10636. DOI: 10.1021/acs.jpcb.8b08138. [29] M. Jasiurkowska-Delaporte, S. Napolitano, J. Leys, E. Juszyńska-Gałązka, M. Wubbenhorst, M. Massalska-Arodź. Glass transition dynamics and crystalliza- tion kinetics in the smectic liquid crystal 4-n-butyloxybenzylidene-4’-n’-octylaniline (BBOA). J. Phys. Chem. B. 2016;120:12160-12167. DOI: 10.1021/acs.jpcb.6b06303. [30] M. Żurowska, R. Dąbrowski, J. Dziaduszek, K. Garbat, M. Filipowicz, M. Ty- karska, W. Rejmer, K. Czupryński, A. Spadło, N. Bennis, J. M. Otón. Influen- ce of alkoxy chain length and fluorosubstitution on mesogenic and spectral proper- ties of high tilted antiferroelectric esters. J. Mater. Chem., 2011;21:2144-2153. DOI: 10.1039/c0jm02015j. [31] A. De Vries, A. Ekachai, N. Spielberg. Why the molecules are tilted in all smectic A phases, and how the layer thickness can be used to neasure orientational disorder. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 1979;49:143-152. DOI: 10.1080/00268947908070345. [32] J.P.F. Lagerwall, F. Giesselmann, M.D. Radcliffe. Optical and x-ray evidence of the ”de Vries” Sm-A*-Sm-C* transition in a non-layer-shrinkage ferroelectric liquid cry- stal with very weak interlayer tilt correlation. Phys. Rev. E. 2002;66:031703. DOI: 10.1103/PhysRevE.66.031703. [33] H.G. Yoon, D.M. Agra-Kooijman, K. Ayub, R.P. Lemieux, S. Kumar. Direct ob- servation of diffuse cone behavior in de Vries smectic-A and smectic-C phases of organosiloxane mesogens. Phys. Rev. Lett. 2011;106:087801. DOI: 10.1103/PhysRev Lett.106.087801. [34] K.M. Mulligan, A. Bogner, Q. Song, C.J.P. Schubert, F. Giesselmann, R.P. Lemieux. Design of liquid crystals with ’de Vries-like’ properties: the effect of carbosilane nano- segregation in 5-phenyl-1,3,4-thiadiazole mesogens. J. Mater. Chem. C. 2014;2:8270- 8276. DOI: 10.1039/c4tc01364f. [35] J.P.F. Lagerwall, F. Giesselmann. Current topics in smectic liquid crystal research. Chem. Phys. Chem. 2006;7:20-45. DOI: 10.1002/cphc.200500472. [36] N. Podoliak, V. Novotna, M. Glogarova, V. Hamplova, M. Kaspar, A. Bub- nov, N. Kapernaum, F. Giesselmann. Study of de Vries behaviour of the smectic A*-smectic C* phase transition. Phase Trans. 2010;83:1026-1036. DOI: 10.1080/01411594.2010.509615. [37] Relaxation phenomena. Liquid crystals, magnetic systems, polymers, high-Tc super- conductors, metallic glasses. Red. W. Haase, S. Wróbel. Berlin Heidelberg: Springer- Verlag; 2003. DOI: 10.1007/978-3-662-09747-2. [38] R.B. Meyer, L. Liebert, L. Strzelecki, P. Keller. Ferroelectric liquid crystals. J. Phy- sique Lett. 1975;36:69-71. DOI: 10.1051/jphyslet:0197500360306900. 140 [39] H.R. Brand, P.E. Cladis, P.L. Finn. Helielectric-ferroelectric transition mediated by a tilt-suppressing intermediate phase in liquid crystals. Phys. Rev. A. 1985;31:361-. DOI: 10.1103/PhysRevA.31.361. [40] H.F. Gleeson, Y. Wang, S. Watson, D. Sahagun-Sanchez, J.W. Goodby, M. Hird, A. Petrenko, M.A. Osipov. On the temperature dependence of the tilt and spon- taneous polarisation in high tilt antiferroelectric liquid crystals. J. Mater. Chem. 2004;14:1480-1485. DOI: 10.1039/b314747a. [41] A.D.L. Chandani, Y. Ouchi, H. Takezoe. Novel phases exhibiting tristable switching. Jap. J. Appl. Phys. 1989;28:L1261-L1264. DOI: 10.1143/JJAP.28.L1261. [42] A. Fukuda, Y. Takanishi, T. Isozaki, K. Ishikawa, H. Takezoe. Antiferroelectric Chiral Smectic Liquid Crystals. J. Mater. Chem. 1994;4:997-1016. DOI: 10.1039/ JM9940400997. [43] P. Mach, R. Pindak, A.-M. Levelut, P. Barois, H.T. Nguyen, C.C. Huang, L. Furen- lid. Structural characterization of various chiral smectic-C phases by resonant X-ray scattering. Phys. Rev. Lett. 1998;81:1015-1018. DOI: 10.1103/PhysRevLett.81.1015. [44] M. Żurowska, R. Dąbrowski, J. Dziaduszek, K. Czupryński, K. Skrzypek, M. Fili- powicz. Synthesis and mesomorphic properties of chiral esters comprising partially fluorinated alkoxyalkoxy terminal chains and a 1-methylheptyl chiral moiety. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2008;495:145[497]-157[509]. DOI: 10.1080/15421400802432428. [45] M. Żurowska, R. Dąbrowski, J. Dziaduszek, K. Czupryński, K. Skrzypek, M. Filipo- wicz, N. Bennis, J.M. Otón. Synthesis and properties of high tilted antiferroelectric esters vnth partially fluorinated alkoxyalkoxy terminal chains. Opto-Electronics Rev. 2008;16:251-256. DOI: 10.2478/s11772-008-0016-1. [46] W. Piecek, P. Perkowski, Z. Raszewski, P. Morawiak, M. Żurowska, R. Dą- browski, K. Czupryński. Long pitch orthoconic antiferroelectric binary mixtu- re for display applications. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2010;525:140-152. DOI: 10.1080/15421401003796223. [47] K. D’have, P. Rudquist, S.T. Lagerwall, H. Pauwels, W. Drzewiński, R. Dąbrowski. Solution of the dark state problem in antiferroelectric liquid crystal displays. Appl. Phys. Lett. 2000;76:3528-3530. DOI: 10.1063/1.126696. [48] S. Lagerwall, A. Dahlgren, P. Jagemalm, P. Rudquist, K. D’have, H. Pauwels, R. Dąbrowski, W. Drzewiński. Unique electro-optical properties of liquid crystals desi- gned for molecular optics. Adv. Funct. Mater. 2001;11:87-94. DOI: 10.1002/1616- 3028(200104). [49] P. Perkowski, Z. Raszewski, W. Piecek, J. Kędzierski, J. Rutkowska, J. Zieliński, X.W. Sun. Computer calculations of refractive indices in orthoconic SmC*A. Is it po- ssible to obtain ”isotropic” antiferroelectric liquid crystal (IAFLC)?. Opto-Electron. Rev. 2011;19:34-39. DOI: 10.2478/s11772-010-0063-2. 141 [50] A. Drzewicz, M. Tykarska, M. Szala, M. Żurowska. Wpływ struktury molekularnej na strukturę helikoidalną i na charakter widm NMR chiralnych estrów ciekłokrysta- licznych. Biuletyn WAT. 2017;LXVI:25-35. DOI: 10.5604/01.3001.0010.1887. [51] M. Tykarska, A. Drzewicz, M. Szala, M. Żurowska. NMR spectra of chiral smectic liquid crystals differing in helical parameters. Liq. Cryst. 2018;45:1385-1395. DOI: 10.1080/02678292.2018.1441455. [52] P. Morawiak. Rozprawa doktorska Materiałowe i fizyczne aspekty materiałów eletr- kooptycznych w smektycznej fazie antyferroelektrycznej, Warszawa 2015. [53] P. Morawiak, W. Piecek, M. Żurowska, P. Perkowski, Z. Raszewski, R. Dąbrowski, K. Czupryński, X.W. Sun, Effect of fluorination of molecular rigid core in liquid crystal biphenyl benzoate based homologous series. Opto-Electronics Review, 2009;17:40-44. DOI: 10.2478/s11772-008-0044-x. [54] A. Drzewicz, A. Bombalska, M. Tykarska. Impact of molecular structure of smecto- genic chiral esters (3FmX1X2r) on vibrational dynamics as seen by IR and Raman spectroscopy. Liq. Cryst. 2018. DOI: 10.1080/02678292.2018.1527959. [55] A. Mishra, R. Dąbrowski, R. Dhar. Dielectric characteristics of highly ionic antiferroelectric liquid crystalline material. J. Mol. Liq. 2018;249:106-109. DOI: 10.1016/j.molliq.2017.11.025. [56] P. Perkowski, K. Ogrodnik, M. Żurowska, W. Piecek, R. Dąbrowski, Z. Raszew- ski, L. Jaroszewicz. Aniferroelectric SmCA and ferroelectric SmC* phases in racemic mixture. Phase Trans. 2013;86:138-146. DOI: 10.1080/01411594.2012.715304. [57] P. Perkowski, W. Piecek, Z. Raszewski, K. Ogrodnik, J. Rutkowska, M. Żu- rowska, R. Dąbrowski, J. Kędzierski, X. Sun. New high frequency mode in fluorinated antiferroelectric liquid crystals. Ferroelectrics. 2008;365:88-94. DOI: 10.1080/00150190802063666. [58] K.Ch. Dey, P.K. Mandal, R. Dąbrowski. Effect of bias on dielectric properties of SmCA and SmC phases of a perfluorinated antiferroelectric liquid crystal. Materials Today: Proceedings. 2016;3:3987-3991. DOI: 10.1016/j.matpr.2016.11.061. [59] G.W.H. Hohne, W.F. Hemminger, H.-J. Flammersheim. Differential scanning calo- rimetry. Berlin Heidelberg: Springer-Verlag; 2003. DOI: 10.1007/978-3-662-06710-9. [60] Komplementarne metody badań przemian fazowych. Red. E. Mikuli, A. Migdał- Mikuli. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego; 2006. [61] Metody komplementarne badań faz skondensowanych. Red. J. Chruściel, A. Szytuła, W. Zając. Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej; 2008. [62] K. Miyasato, S. Abe, H. Takezoe, A. Fukuda, E. Kuze. Direct method with triangu- lar wave for measuring spontaneous polarization in ferroelectric liquid crystals. Jpn. J. Appl. Phys. 1983;22:L661-L663. DOI: 10.1143/JJAP.22.L661 142 [63] K.K. Raina, J.K. Ahuja. Helix dynamics and electro-optic switching in ferro- electric smectic C liquid crystals. Mol. Crys. Liq. Crys. 2000;338:125-140. DOI: 10.1080/10587250008024424 [64] S. Khosla, K.K. Raina. Switching responses of ferroelectric liquid crystals. Indian J. Pure Appl. Phys. 2004;42:49-55. [65] K.S. Cole, R.H. Cole. Dispersion and absorption in dielectrics I. Alternating current characteristics. J. Chem. Phys. 1941;9:341-351. DOI: 10.1063/1.1750906. [66] S. Havriliak, S. Negami. A complex plane analysis of a-dispersions in some poly- mer systems. Journal of Polymer Science: Polymer Symposia. 1966;14:99-117. DOI: 10.1002/polc.5070140111. [67] D.W. Davidson, R.H. Cole. Dielectric relaxation in glycerine. J. Chem. Phys. 1950;18:1417. DOI: 10.1063/1.1747496. [68] R. Blinc, B. Zeks. Dynamics of ferroelectric smectic-C liquid crystals. Phys. Rev. A. 1978;18:740-745. DOI: 10.1103/PhysRevA.18.740. [69] S.S. Roy, T.A.P. Majumder, S.K. Roy. Soft mode dielectric relaxation under the influence of bias electric field of a ferroelectric liquid crystal mixture. Mol. Cryst. Liq. Cryst. Sc. Techn. Section A. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 1997;304:315-320. DOI: 10.1080/10587259708046976. [70] S. Garoff, R.B. Meyer. Electroclinic effect at the A-Cphase change in a chiral smectic liquid crystal. Phys. Rev. Lett. 1977;38:848-851. DOI: 10.1103/PhysRevLett.38.848. [71] L.A. Beresnev, M. Pfaiffer, W. Haase, M.V. Loseva, N.I. Chernova, P.V. Adome- nas. Domain mode in the permittivity of ferroelectric liquid crystals. JETP Lett. 1991;53:179-185. [72] H. Vogel. Das Temperaturabhangigkeitgesetz der Viskosität von Flüssigkeiten. Phys. Z. 1921;22:645-646. [73] G.S. Fulcher. Analysis of recent measurements of the viscosity of glasses. J. Am. Ceram. Soc. 1925;8:339-355. DOI: 10.1111/j.1151-2916.1925.tb16731.x. [74] G. Tammann, W. Hesse. Die Abhängigkeit der Viscositat von der Temperatur bie unterkühlten Flüssigkeiten. Z. Anorg. Allg. Chem. 1926;156:245-257. DOI: 10.1002/zaac.19261560121. [75] Metody spektroskopowe i ich zastosowanie do identyfikacji związków organicznych. Red. W. Zieliński, A. Rajca. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne; 1995. [76] W. Massa. Crystal structure determination. Berlin Heidelberg: Springer-Verlag; 2004. [77] Promieniowanie synchrotronowe w spektroskopii i badaniach strukturalnych. Red. B.J. Kowalski, W. Paszkowicz, E.A. Gorlich. Warszawa Kraków: Polskie Towarzy- stwo Promieniowania Sychrotronowego; 2011. 143 [78] M. Van Meerssche, J. Feneau-Dupont. Krystalografia i chemia strukturalna. Warsza- wa: PWN; 1984. [79] J.A. Bearden. X-ray wavelengths. Rev. of Mod. Phys. 1967;39:78-124. DOI: 10.1103/ RevModPhys.39.78. [80] P.P. Ewald. Fifty years of X-ray diffraction, Springer US; 1962. DOI: 10.1007/978- 1-4615-9961-6. [81] J. Als-nielsen, J.D. Litster, R.J. Birgeneau, M. Kaplan, C.R. Safinya, A. Lindegaard- Andersen, S. Mathiesen. Observation of algebraic decay of positional order in a smec- tic liquid crystal. Phys. Rev. B. 1980;22:312-320. DOI: 10.1103/PhysRevB.22.312. [82] R.F. Nalewajski. Podstawy i metody chemii kwantowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2001. [83] M.P. Allen, D.J. Tildesley. Computer simulation of liquids, rozdział 13. Oxford Uni- versity Press; 2017. [84] P. Hohenberg, W. Kohn. Inhomogeneous electron gas. Phys. Rev. 1964;136:B864- B879. DOI: 10.1103/PhysRev.136.B864. [85] W. Kohn, L.J. Sham. Self-consistent equations including exchange and correlation effects. Phys. Rev. 1965;140:A1133-A1138. DOI: 10.1103/PhysRev.140.A1133. [86] A.D. Becke. Density-functional exchange-energy approximation with correct asymp- totic behaviour. Phys. Rev. A, 1988;38:3098-3100. DOI: 10.1103/ PhysRevA.38.3098. [87] C. Lee, W. Yang, R.G. Parr. Development of the Colle-Salvetti correlation-energy formula into a functional of the electron density. Phys. Rev. B. 1988;37:785-789. DOI: 10.1103/PhysRevB.37.785. [88] Grimme S, Ehrlich S, Goerigk L. Effect of the damping function in dispersion corrected density functional theory. J. Comput. Chem. 2011;32:1456-1465. DOI: 10.1002/jcc.21759. [89] A. Schafer, H. Horn, R. Ahlrichs. Fully optimized contracted Gaussian basis sets for atoms Li to Kr. J. Chem. Phys. 1992;97:2571-2577. DOI: 10.1063/1.463096. [90] K. Eichkorn, F. Weigend, O. Treutler, R. Ahlrichs. Auxiliary basis sets for main row atoms and transition metals and their use to approximate Coulomb potentials. Theor. Chem. Acc. 1997;97:119-124. DOI: 10.1007/s002140050244. [91] F. Weigend, R. Ahlrichs. Balanced basis sets of split valence, triple zeta valence and quadruple zeta valence quality for H to Rn: Design and assessment of accuracy. Phys. Chem. Chem. Phys. 2005;7:3297-3305. DOI: 10.1039/B508541A. [92] M.J.S. Dewar, E.G. Zoebisch, E.F. Healy, J.J.P. Steward. AM1: a new general pur- pose quantum mechanical molecular model. J. Am. Chem. Soc. 1985;107:3902-3909. DOI: 10.1021/ja00299a024. 144 [93] Gaussian 09, Revision A.02, M.J. Frisch, G.W. Trucks, H.B. Schlegel, G.E. Scuseria, M.A. Robb, J.R. Cheeseman, G. Scalmani, V. Barone, G.A. Petersson, H. Nakatsuji, X. Li, M. Caricato, A. Marenich, J. Bloino, B.G. Janesko, R. Gomperts, B. Mennucci, H.P. Hratchian, J.V. Ortiz, A.F. Izmaylov, J.L. Sonnenberg, D. Williams-Young, F. Ding, F. Lipparini, F. Egidi, J. Goings, B. Peng, A. Petrone, T. Henderson, D. Ranasinghe, V.G. Zakrzewski, J. Gao, N. Rega, G. Zheng, W. Liang, M. Hada, M. Ehara, K. Toyota, R. Fukuda, J. Hasegawa, M. Ishida, T. Nakajima, Y. Honda, O. Kitao, H. Nakai, T. Vreven, K. Throssell, J.A. Montgomery, Jr., J.E. Peralta, F. Ogliaro, M. Bearpark, J.J. Heyd, E. Brothers, K.N. Kudin, V.N. Staroverov, T. Keith, R. Kobayashi, J. Normand, K. Raghavachari, A. Rendell, J.C. Burant, S.S. Iyengar, J. Tomasi, M. Cossi, J.M. Millam, M. Klene, C. Adamo, R. Cammi, J.W. Ochterski, R.L. Martin, K. Morokuma, O. Farkas, J.B. Foresman, D.J. Fox, Gaussian, Inc., Wallingford CT, 2016. [94] M.D. Hanwell, D.E. Curtis, D.C. Lonie, T. Vandermeersch, E. Zurek, G.R. Hut- chison. Avogadro: an advanced semantic chemical editor, visualization, and analysis platform, Journal of Cheminformatics, 2012;4:17. DOI: 10.1186/1758-2946-4-17. [95] G. Schaftenaar, J.H. Noordik. Molden: a pre- and post-processing program for mole- cular and electronic structures. J. Comput. Aided Mol. Des. 2000;14:123-134. DOI: 10.1023/ A:1008193805436. [96] T. Arii, A. Kishi, Y. Kobayashi. A new simultaneous apparatus for X-ray dif- fractometry and differential scanning calorimetry (XRD-DSC). Thermochim Acta. 1999;325:151-156. DOI:10.1016/S0040-6031(98)00573-5. [97] T. Roisnel, J. Rodriguez-Carvajal. WinPLOTR: a Windows tool for po- wder diffraction patterns analysis. In: R. Delhez and E.J. Mittenmeijer. Materials Science Forum. 2000:118-123. Proceedings of the 7th Europe- an Powder Diffraction Conference; software and tutorials freely available from: http://www.ccp14.ac.uk/tutorial/fullprof/. DOI: 10.4028/www.scientific.net/ MSF.378-381.118. [98] J. Rodriguez-Carvajal. Recent advances in magnetic structure determination by neutron powder diffraction. Physica B. 1993;192:55-69. DOI: 10.1016/0921- 4526(93)90108-I. [99] A. Boultif D. Louer. Powder pattern indexing vnth the dichotomy method. J. Appl. Cryst. 2004;37:724-731. DOI: 10.1107/S0021889804014876. [100] A. Altomare, C. Cuocci, C. Giacovazzo, A. Moliterni, R. Rizzi, N. Corriero, A. Fal- cicchio. EXPO2013: a kit of tools for phasing crystal structures from powder data. J. Appl. Cryst. 2013;46:1231-1235. DOI: 10.1107/S0021889813013113. [101] S. Lalik, P. Fryń, A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, M. Urbańska, M. Tykarska, D. Dardas, D. Pociecha, M. Marzec. Systematic study of the chiral smectic phases of the fluorinated compound. Liq. Cryst., wysłane. 145 [102] K. Kołodziejczyk, M. Paluch, K. Grzybowska, A. Grzybowski, Z. Wojnarowska, L. Hawelek, J. D. Ziolo. Relaxation dynamics and crystallization study of silde- nafil in the liquid and glassy states. Mol. Pharmaceutics. 2013;10:2270-2282. DOI: 10.1021/mp300479r. [103] M. Avrami. Kinetics of phase change. I General theory. J. Chem. Phys. 1939;7:1103- 1112. DOI: 10.1063/1.1750380. [104] M. Avrami. Kinetics of phase change. II Transformation-time relations for random distribution of nuclei. J. Chem. Phys. 1940;8:212-224. DOI: 10.1063/1.1750631. [105] I. Avramov, K. Avramova, C. Rüssel. New method to analyze data on overall crystallization kinetics. J. Cryst. Growth. 2005;285:394-399. DOI: 10.1016/j.jcrysgro.2005.08.024. [106] T. Ozawa. Kinetics of non-isothermal crystallization. Polymer. 1971;12:150-158. DOI: 10.1016/0032-3861(71)90041-3. [107] T. Liu, Z. Mo, S. Wang, H. Zhang. Nonisothermal melt and cold crystallization kinetics of poly(ary1 ether ether ketone ketone). Pol. Eng. Sci. 1997;37:568-575. DOI: 10.1002/pen.11700. [108] H.E. Kissinger. Variation of peak temperature with heating rate in differential ther- mal analysis. J. Res. Natl. Bur. Stand. 1956;57:217-221. DOI: 10.6028/jres.057.026. [109] J.A. Augis, J.E. Bennett. Calculation of the Avrami parameters for heterogene- ous solid state reactions using a modified the Kissinger method. J. Therm. Anal. 1978;13:283-292. DOI: 10.1007/BF01912301. [110] M. Massalska-Arodź, G. Williams, I.K. Smith, C. Conolly, G.A. Aldridge, R. Dą- browski. Molecular dynamics and crystallization behaviour of isopentyl cyanobiphe- nyl as studied by dielectric relaxation spectroscopy. J. Chem. Soc. Faraday Trans. 1998;94:387-394. DOI: 10.1039/A706225G. [111] M. Massalska-Arodź, G. Williams, D.K. Thomas, W.J. Jones, R. Dąbrowski. Mo- lecular dynamics and crystallization behavior of chiral isooctyloxycyanobiphenyl as studied by dielectric relaxation spectroscopy. J. Phys. Chem. B. 1999;103:4197-4205. DOI: 10.1021/jp9845773. [112] V. Sencadas, C.M. Costa, J.L. Gómez Ribelles, S. Lanceros-Mendez. Isothermal crystallization kinetics of poly(vinylidene fluoride) in the a-phase in the scope of the Avrami equation. J. Mater. Sci. 2010;45:1328-1335. DOI: DOI 10.1007/s10853-009- 4086-3. [113] D. Ziobro, R. Dąbrowski, M. Tykarska, W. Drzewiński, M. Filipowicz, W. Rejmer, K. Kuśmierek, P. Morawiak, W. Piecek. Synthesis and properties of new ferroelectric and antiferroelectric liquid crystals with a biphenylyl benzoate rigid core. Liq. Cryst. 2012;39:1011-1032. DOI: 10.1080/02678292.2012.691560. 146 [114] D.Z. Obadović, M. Stojanović, A. Bubnov, N. Eber, M. Cvetinov, A. Vajda. Struc- tural studies on different types of ferroelectric liquid crystalline substances. J. Res. Phys. 2011;35:3-13. DOI: 10.2478/v10242-012-0001-3. [115] A. Deptuch. Praca magisterska Badania struktury faz krystalicznych i ciekłokry- stalicznych związków z szeregu homologicznego nOS5 metodami komplementarny- mi, Kraków 2015, http://www.fais.uj.edu.pl/documents/41628/0105a397-2f6e-472f- 856f-35e43fcf38ac. [116] J. Fitas, A. Dłubacz, P. Fryń, M. Marzec, T. Jaworska-Gołąb, A. Deptuch, K. Kurp, M. Tykarska, M. Żurowska. New ferroelectric and antiferroelectric liqu- id crystals studied by complementary methods. Liq. Crys. 2017;44:566-576. DOI: 10.1080/02678292.2016.1225841. [117] J.P.F. Lagerwall, D. Coleman, E. Körblova, C. Jones, R. Shao, J.M. Otón, D.M. Walba, N. Clark, F. Giesselmann. The peculiar optic, dielectric and X-ray diffraction properties of a fluorinated de Vries asymmetric diffuse cone-model ferroelectric liquid crystal. Liq. Cryst. 2006;33:17-23. DOI: 10.1080/02678290500454081. [118] A. Labeeb, H.F. Gleeson, T. Hegmann. Polymer stabilization of the smectic C- alpha* liquid crystal phase - over tenfold thermal stabilization by confining networks of photopolymerized reactive mesogens. Appl. Phys. Lett. 2015;107:232903. DOI: 10.1063/1.4937564. [119] P. Perkowski, Dielectric spectroscopy of liquid crystals. Electrodes resistivity and connecting wires inductance influence on dielectric measurements. Opto-Electron. Rev. 2012;20:79-86. DOI: 10.2478/s11772-012-0004-3. [120] P. Perkowski, K. Ogrodnik, W. Piecek. High frequency mode in new antiferroelectric mixture. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2010;525:50-56. DOI: 10.1080/15421401003795969. [121] P. Perkowski, K. Ogrodnik, W. Piecek, M. Żurowska, Z. Raszewski, R. Dąbrowski, L. Jaroszewicz. Influence of the bias field on dielectric properties of the SmCA* in the vicinity of the SmC*-SmCA* phase transition. Liq. Cryst. 2011;38:1159-1167. DOI: 10.1080/02678292.2011.600836. [122] K. Ogrodnik, P. Perkowski, Z. Raszewski, W. Piecek, M. Żurowska, R. Dąbrowski, L. Jaroszewicz. Dielectric measurements of orthoconic antiferroelec- tric liquid crystal mixtures. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2011;547:54/[1744]-64/[1754]. DOI: 10.1080/15421406.2011.572515. [123] P. Perkowski, W. Piecek, Z. Raszewski, K. Ogrodnik, M. Żurowska, R. Dąbrowski, J. Kędzierski. Precise dielectric spectroscopy of a long pitch orthoconic antiferro- electric working mixture. Mol. Cryst. Liq. Cryst. 2011;541:191/[429]-200/[438]. DOI: 10.1080/15421406.2011.569214. [124] R. Böhmer, C.A. Angell. Correlations of nonexponentiality and state dependence of mechanical relaxations with bond connectivity in Ge-As-Se supercooled liquids. Phys. Rev. B. 1992;45:10091-10094. DOI: 10.1103/PhysRevB.45.10091. 147 [125] R. Bohmer, K.L. Ngai, C.A. Angell, D.J. Plazek. Nonexponential relaxations in strong and fragile glass formers. J. Chem. Phys. 1993;99:4201-4209. DOI: 10.1063/1.466117. [126] T. Carlsson, B. Zeks, C. Filipic, A. Levstik. Theoretical model of the frequency and temperature dependence of the complex dielectric constant of ferroelectric liquid crystals near the smectic-C - smectic-A phase transition. Phys. Rev. A. 1990;42:877- 889. DOI: 10.1103/PhysRevA.42.877. [127] J. Hemine, A. Daoudi, C. Legrand, N. Isaert, A. El Kaaouachi, A. Nafidi, H.T. Nguyen. Dielectric spectroscopy of the Goldstone-mode relaxation in the surface-stabilized chiral smectic C phase in ferroelectric liquid crystal. Ferroelectrics. 2008;371:104-109. DOI: 10.1080/00150190802397742. [128] A. Różycka, A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, D. Węgłowska, M. Marzec, Evidence of monotropic hexatic tilted smectic phase in the phase sequence of ferroelectric liquid crystal. Phase Transitions. 2018;91:159-169. DOI: 10.1080/01411594.2017.1403604. [129] Y. Takanishi, A. Ikeda, H. Takezoe, A. Fukuda. Higher smectic-layer order para- meters in liquid crystals determined by X-ray diffraction and the effects of antifer- roelectricity. Phys. Rev. E. 1995;51:400-406. DOI: 10.1103/PhysRevE.51.400. [130] A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, M. Marzec, D. Pociecha, J. Fitas, M. Żu- rowska, M. Tykarska, J. Hooper. Mesomorphic phase transitions of 3F7HPhF studied by complementary methods. Phase Trans. 2018;91:186-198. DOI: 10.1080/01411594.2017.1393814. [131] A. Deptuch, T. Jaworska-Gołąb, M. Marzec, M. Urbańska, M. Tykarska. Cold crystallization from chiral smetic phase. Phase Transitions 2019;92:126-134. DOI: 10.1080/01411594.2018.1556270. [132] A. Deptuch, M. Marzec, T. Jaworska-Gołąb, M. Dziurka, J. Hooper, M. Srebro- Hooper, P. Fryń, J. Fitas, M. Urbańska, M. Tykarska. Influence of carbon chain length on the physical properties of SFmHPhF homologues. Liq. Cryst., wysłane. 148